ماه گرفتگی جزئی تیر 98

خسوف جزئی تیرماه ۱۳۹۸

خسوف جزئی تیرماه ۱۳۹۸

ماه گرفتگی بهمن 1396 عکس از محمد همایونی

خسوف جزئی تیرماه ۹۸ تقریبا به همین صورت خواهد بود

در روزهای پایانی تیرماه ۱۳۹۸ آسمان ایران میزبانِ ماهِ گرفته‌ای خواهد بود که کمی بیش از نیمی از قرص آن وارد سایه زمین شده است. خسوف جزئی یا ماه گرفتگی جزئی حالتی است که قسمتی از ماه وارد سایه‌ی زمین می‌شود.

خسوف و انواع آن

ماه گرفتگی‌های جزئی هرچند که می‌توانند تنوع زیادی برحسبِ درصد گرفتگی ماه داشته باشند، ولی نسبت به دو دسته دیگر خسوف‌ها یعنی خسوف‌های کلی و نیم‌سایه‌ای، درصد کمی را به خود اختصاص می‌دهند. به طور مثال در قرن حاضر (میلادی) فقط یک چهارم از گرفت‌ها از نوع خسوف جزئی هستند.

نور خورشید پس از برخورد به زمین سایه‌ای در پشت آن ایجاد می‌کند که از دو قسمت نیم‌سایه و سایه تشکیل شده است. سایه کاملا تاریک است و توسط نیم‌سایه که تاریکی اندکی دارد احاطه شده است.

کره‌ی ماه ابتدا وارد نیم‌سایه می‌شود و سپس با توجه به مسیرش ممکن است کاملا وارد سایه شود یا از لبه‌ی سایه عبور کند. اگر ماه فقط وارد نیم‌سایه شود و به سایه نرسد، گرفتِ نیم‌سایه‌ای اتفاق می‌افتد. اگر بخشی از ماه وارد سایه زمین شود شاهد یک خسوف جزئی خواهیم بود و در نهایت اگر تمامِ قرص ماه وارد سایه زمین شود گرفتِ کامل را خواهیم دید.

ماه گرفتگی تیرماه ۱۳۹۸

خسوفی که در تیرماه ۱۳۹۸ اتفاق می‌افتد با ورود ماه به نیم‌سایه زمین در ساعت ۲۳:۱۵ روز سه شنبه ۲۵ تیر شروع می‌شود. ماه به آرامی نیم‌سایه زمین را طی می‌کند تا در ساعت ۰۰:۳۳ بامداد چهارشنبه اولین تماس با سایه زمین را پیدا کند و مرحله خسوف جزئی شروع می‌شود.

در ساعت ۰۲:۰۲ به بیشترین مقدار گرفت می‌رسد و از این لحظه به بعد شروع به خروج از سایه و باز شدن می‌کند تا در ساعت ۰۳:۳۱ کاملا از سایه خارج می‌شود. و در نهایت این ماه گرفتگی در ساعت ۰۴:۴۹ با خروج ماه از نیم‌سایه به پایان می‌رسد.

برای مشاهده خسوف جزئی بعدی در ایران باید تا ششم آبان ۱۴۰۲ منتظر بمانیم. البته ساکنین آن سوی کره زمین می‌توانند در ۲۸ آبان ۱۴۰۰ یک خسوف جزئیِ عمیق را مشاهده کنند.

ماه گرفتگی جزئی تیر ماه 1398

زمان‌بندی مراحل خسوف جزئی تیرماه ۱۳۹۸

توجه!

هنگامی که ماه وارد نیم‌سایه می‌شود، فقط اندکی از روشنایی آن کاسته می‌شود که ممکن است برای افرادی که تجربه رصد ندارند قابل تشخیص نباشد. البته هرچه ماه به سایه‌ی زمین نزدیک‌تر می‌شود، قسمتِ نزدیک به سایه تیرگی بیشتری پیدا می‌کند که قابل تشخیص است.

ماه در این گرفتگی در صورت فلکی قوس قرار دارد و از آن جهت که در پهنه‌ی ایران در ارتفاع به نسبت کمی از افق مشاهده می‌شود، می‌تواند در کنار مناظر زمینی قرار بگیرد و سوژه مناسبی برای عکاسان مناظر نجومی باشد.

نمونه‌هایی از عکس‌های این ماه گرفتگی:

 

 

نویسنده: محمد همایونی

 

فهرست نام صورت‌های فلکی

فهرست نام صورت های فلکی

فهرست نام‌های فارسی و انگلیسی صورت های فلکی

بر طبق استاندارد «اتحادیه بین المللی نجوم» همه سطح کره آسمان (گنبد آسمان) به ۸۸ صورت فلکی تقسیم‌بندی شده است. فهرست این صورت های فلکی در جدول زیر مشاهده می‌شود.

دکمه دانلود در انتهای لیست قرار دارد.

  نام فارسی نام انگلیسی و اختصاری نام‌های دیگر
۱ ارابه‌ران Auriga Aur ممسک العِنان ـ ممسک الاعنه
۲ اژدها Draco Dra تِنّین
۳ اسد Leo Leo شیر ـ شیرسپهر
۴ اسد اصغر Leo Minor LMi شیر کوچک
۵ اسکنه Caelum Cae قلم
۶ اکلیل جنوبی Corona Australis CrA تاج جنوبی ـ افسر
۷ اکلیل شمالی Corona Borealis CrB تاج شمالی ـ کاسه درویشان
۸ امراه المسلسله Andromeda And آندرومدا ـ زن در زنجیر
۹ آتشدان Ara Ara مِجمَر
۱۰ بادبان Vela Vel شراع
۱۱ برساوش Perseus Per بُرَنده سر دیو ـ سوار
۱۲ بوقلمون Chamaeleon Cha آفتاب‌پرست ـ حرباء
۱۳ پرگار Circinus Cir دوپرگار
۱۴ تازی‌ها Canes Venatici CVn سگ‌های تازی (شکاری)
۱۵ تک‌شاخ Monoceros Mon —–
۱۶ تلسکوپ Telescopium Tel —–
۱۷ تلمبه Antlia Ant تلمبه بادی
۱۸ تور Reticulum Ret شبکه ـ تور ماهی‌گیری
۱۹ توکان Tucana Tuc طوقان
۲۰ ثور Taurus Tau گاو ـ گاو نر
۲۱ جَدی Capricornus Cap بزغاله ـ بزماهی
۲۲ جاثی Hercules Her برزانو نشسته ـ هرکول
۲۳ جام Crater Crt باطیه ـ کاسه
۲۴ جبّار Orion Ori شکارچی ـ بزرگ‌منش
۲۵ جوزا Gemini Gem دوپیکر ـ تؤمان
۲۶ حَمَل Aries Ari برّه
۲۷ حجّار Sculptor Scl سنگ‌تراش
۲۸ حوت Pisces Psc ماهی
۲۹ خرگوش Lepus Lep ارنَب
۳۰ خط‌کش Norma Nor گونیا ـ‌ تراز
۳۱ دَلو Aquarius Aqr ریزنده آب
۳۲ دب اصغر Ursa Minor UMi خرس کوچک ـ‌ هفت اورنگ کوچک
۳۳ دب اکبر Ursa Major UMa خرس بزرگ ـ هفت اورنگ بزرگ
۳۴ دجاجه Cygnus Cyg قو ـ‌ ماکیان ـ‌ مرغ
۳۵ درنا Grus Gru  —-
۳۶ دلفین Delphinus Del  —-
۳۷ ذات الکرسی Cassiopeia Cas خداوند کرسی
۳۸ روباهک Vulpecula Vul روباه ـ ثعلب
۳۹ زرافه Camelopardalis Cam  —-
۴۰ ساعت Horologium Hor  —-
۴۱ سپر Scutum Sct  —-
۴۲ سرطان Cancer Cnc خرچنگ
۴۳ سکستانت Sextans Sex سُدُس
۴۴ سنبله Virgo Vir دوشیزه ـ‌ خوشه
۴۵ سه‌پایه Pictor Pic  —-
۴۶ سهم Sagitta Sge تیر ـ پیکان
۴۷ سوسمار Lacerta Lac چلپاسه ـ مارمولک
۴۸ سیاه‌گوش Lynx Lyn وشق
۴۹ شاه‌تخته Carina Car کشتی ـ حمّال
۵۰ شجاع Hydra Hya مار باریک
۵۱ شلیاق Lyra Lyr چنگ رومی ـ‌ بربط
۵۲ صلیب جنوبی Crux Cru چلیپا
۵۳ طاووس Pavo Pav  —-
۵۴ عقاب Aquila Aql  —-
۵۵ عقرب Scorpius Sco کژدم
۵۶ عوّا Boötes Boo گاوچران ـ گاوران
۵۷ فرس اعظم Pegasus Peg اسب بالدار ـ اسب بزرگ
۵۸ قطب‌نما Pyxis Pyx  —-
۵۹ قطعه الفرس Equuleus Equ اسب کوچک ـ پاره اسب
۶۰ ققنوس Phoenix Phe سیمرغ ـ عنقا
۶۱ قنطورس Centaurus Cen ظلیم
۶۲ قوس Sagittarius Sgr کمان ـ کمان‌دار ـ کمان‌گیر
۶۳ قیطُس Cetus Cet نهنگ ـ هیولای دریایی
۶۴ قیفاووس Cepheus Cep سلطان
۶۵ کبوتر Columba Col حمامه
۶۶ کشتی‌دم Puppis Pup دنباله کشتی
۶۷ کلاغ Corvus Crv غُراب
۶۸ کلب اصغر Canis Minor CMi سگ کوچک
۶۹ کلب اکبر Canis Major CMa سگ بزرگ
۷۰ کوره Fornax For تنور
۷۱ کوهمیز Mensa Men میز ـ میز صحرایی
۷۲ گرگ Lupus Lup سبع
۷۳ گیسوان برنیکه Coma Berenices Com گیسو
۷۴ مار Serpens Ser حیّه
۷۵ مار آبی Hydrus Hyi آبمار
۷۶ مارافسای Ophiuchus Oph حوّا
۷۷ ماهی پرنده Volans Vol  —-
۷۸ ماهی جنوبی Pisces Austrinus PsA حوت جنوبی
۷۹ ماهی طلایی Dorado Dor ماهی زرین
۸۰ مثلث Triangulum Tri سه‌گوش
۸۱ مثلث جنوبی Triangulum Australe TrA  —-
۸۲ مرغ بهشتی Apus Aps پرنده بهشتی
۸۳ مگس Musca Mus مگس جنوبی ـ ذبابه
۸۴ میزان Libra Lib ترازو
۸۵ میکروسکوپ Microscopium Mic —-
۸۶ نهر Eridanus Eri جوی ـ رودخانه فلکی
۸۷ هشتک Octans Oct ثُمُن ـ اُکتان
۸۸ هندی Indus Ind  —-

 

راهنمای یافتن صورت های فلکی را به همراه نقشه‌های ماهانه و فصلی صورت‌های فلکی در مقاله «راهنمای یافتن صورت‌های فلکی» دانلود کنید.

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

 

بارش شهابی جوزایی

بارش شهابی جوزایی

 

بارش جوزایی سال 2015

بارش شهابی جوزایی سال ۲۰۱۵

در آذرماه هر سال می‌توانیم شاهد یکی از بارش‌های شهابی زیبای آسمان باشیم. کانون این بارش در صورت فلکی جوزا (دوپیکر) قرار دارد و از این رو به بارش شهابی جوزایی معروف است. از جذابیت‌های این بارش شهابی، نورانیت بیشتر در کنار سرعت کمتری است که شهاب‌های آن نسبت به دیگر بارش‌ها دارند. همین دو ویژگی باعث تفاوت بارش جوزایی می‌شود.

نکات رصدی

زمان رصد بارش جوزایی، از ۱۶ تا ۲۶ آذرماه است که زمان اوج آن معمولا روزهای ۲۲ و ۲۳ آذر است؛ هنگامی که زمین از مرکز توده غباری که این بارش شهابی را به وجود می‌آورد، عبور می‌کند. در این بارش معمولا در زمان اوج و در بهترین شرایط دید، می‌توان هر ساعت ۱۲۰ شهاب را مشاهده کرد.

به عبارتی اگر در مکان مناسبی قرار بگیریم و نور ماه هم مزاحمت ایجاد نکند، در هر دقیقه می‌توان ۲ شهاب را در آسمان دید. البته آن هم شهاب‌های روشن و خرامان جوزایی با زیبایی‌های خاص خودشان!

نکته مهم در رصد بارش‌های شهابی انتخاب یک مکان مناسب است. چون شهاب‌ها عموما کم‌نور هستند، برای دیدن تعداد زیاد شهاب‌ها باید در مکانی باشیم که آلودگی نوری در حداقل ممکن باشد. در آسمان‌های پرنورِ شهرهای بزرگ و کوچک، فقط می‌توان تعداد کمی از شهاب‌های پرنور را مشاهده کرد، و تعداد بسیار زیادی از شهاب‌های کم‌نور را از دست خواهیم داد.

چون این بارش در فصل سرما اتفاق می‌افتد، حتما از نوشیدنی‌های گرم و لباس گرم به اندازه کافی به همراه زیرانداز و روانداز مناسب غافل نشوید. وقتی قرار است چند ساعت را در فضای باز به مشاهده آسمان بپردازید، حتما سردی هوا غلبه می‌کند و موجب می‌شود از رصد خود لذت کافی نبرید؛ پس کاملا مسلح به شکار شهاب‌ها بروید!

اوج بارش جوزایی در سال ۱۳۹۷

زمان اوج بارش جوزایی در سال ۱۳۹۷ ساعت ۱۵:۳۰ روز جمعه ۲۳ آذر است. از این رو هم شامگاه پنجشنبه و هم شامگاه جمعه را می‌توان به رصد این بارش زیبا اختصاص داد. بنابراین اگر بخواهید شهاب‌های زیادی را مشاهده کنید باید برای یکی از این دو شب برنامه ریزی کنید و مکان مناسبی را برای رصد آن انتخاب کنید. خوشبختانه ماه فقط در اوایل شب در آسمان است و مزاحمتی برای دیدن شهاب‌ها ایجاد نمی‌کند.

دیدن بارش‌های شهابی نیاز به ابزار خاصی ندارد (مگر افرادی که بخواهند از آن عکاسی کنند) فقط باید قسمت‌های مختلف آسمان را زیر نظر داشته باشید تا شهاب‌های زیبا را شکار کنید. برای آن‌که خستگی زیاد ایجاد نشود، داشتن زیرانداز و روانداز مناسب و دراز کشیدن زیر گنبد آسمان، بسیار به شما کمک خواهد کرد.

کانون بارش جوزایی

کانون بارش شهابی جوزایی

منشأ بارش شهابی جوزایی

منشأ ذرات بارش شهابی جوزایی برخلاف سایر بارش‌ها یک دنباله‌دار نیست؛ بلکه ذرات غبار و خرده سنگ‌های به جامانده از یک سیارک است. «سیارک فایتون ۳۲۰۰»  که در یک بیضی کشیده به دور خورشید می‌گردد. اوج مداری (بیشترین فاصله تا خورشید) جایی در کمربند سیارکی است و حضیض آن (کمترین فاصله تا خورشید) بسیار به خورشید نزدیک است، حتی از نیمه حضیض عطارد هم به خورشید نزدیک‌تر می‌شود.

اخترشناسان احتمال می‌دهند که علت وجود خرده سنگ به دنبال این سیارک، نزدیکی بیش از حد آن در هنگام حضیض مداری‌اش به خورشید است. این فاصله نزدیک باعث درهم شکستگی‌های موضعی در صخره‌های سطحی آن می‌شود که نتیجه‌اش پراکنده شدن خرده سنگ‌ها و غبارهای زیاد در مدارش می‌شود.

 

نویسنده: محمد همایونی

 

تعداد ستاره های آسمان چقدر است؟

با چشم چه تعداد ستاره در آسمان دیده می‌شود؟

سیمای راه شیری در یک آسمان تاریک

نمای راه شیری

هرگاه در شبی تاریک و به دور از هیاهوی شهر و آلودگی نوری آن به آسمان تیره‌گون شب نگاه کرده باشید، احتمالا حدس زده‌اید که ده‌ها هزار ستاره در آن گنبد آسمانی نورافشانی می‌کنند. دریایی از بی‌شمار ستاره که به نظر از شمارش خارج اند. به نظر شما تعداد ستاره های آسمان چقدر است؟ ممکن است افراد مختلف نظرات متفاوتی در تعداد ستاره‌ها داشته باشند، ولی مطمئنا هزاران ستاره را می‌توان شمارش کرد! 

واقعا چه تعداد ستاره؟

ولی واقعا چه تعداد ستاره را در آسمانی تاریک و عالی می‌توان دید؟

این شمارش را خترشناسی از دانشگاه ییل، در دهه‌های گذشته انجام داده و خیال همه را راحت کرده است. «دوریت هافلایت» در دانشگاه ییل که به علت فعالیت‌هایش روی ستاره‌های متغیر شناخته شده‌است «فهرست ستاره‌های روشن ییل» را جمع‌آوری کرده است. او برای تهیه این فهرست، ستارگانی که از قدر ۶٫۵ روشن‌تر هستند، یعنی همه آن‌هایی را که با چشم غیرمسلح می‌توان دید، جدول‌بندی کرد.

هرچند ممکن است با دیدن پاسخ این سوال که «تعداد ستاره‌های آسمان چقدر است؟» غافلگیر شوید، ولی نتیجه فهرست‌بندی او تعداد غیرمنتظره ۹۰۹۶ ستاره را برای کل کره آسمان  به ما نشان می‌دهد؛ تازه آن هم در شرایطی که تاریک‌ترین آسمان‌ها را تجربه کنیم. از طرفی چون در هرلحظه فقط نیمی از کره سماوی را می‌بینیم، بنابراین هرگاه به گنبد آسمانِ پرستاره شب نگاه کنیم نصف این عدد یعنی ۴۵۴۸ ستاره را می‌بینیم که با توجه به فصل‌های مختلف، اندکی هم متفاوت خواهد بود. شما را نمی‌دانم، ولی به نظر من که این رقم، بخش کوچکی است از آن چیزی که هر شخصی می‌تواند در یک آسمان تاریک خارج از شهر، در آسمان شب مشاهده کند! اما باید بپذیریم که این یک آمار و عدد واقعی است. کافی است دست به کار شوید و این شمارش را در مکانی با آسمانی کاملا تاریک با همراهی چند نفر از دوستان و علاقه‌مندان نجوم به امتحان بگذارید.

آسمان بسیار تاریک برای چشم غیرمسلح

سیمای شبیه‌سازی شده آسمانی با حدّ قدر ۶٫۵ توسط نرم افزار استلاریوم.

آسمان های بسیار تاریک که هیچ آلودگی نوری در آن‌ها نیست.

اثر موقعیت جغرافیایی در تعداد ستاره‌ها

در دو قطب شمال و جنوب زمین که نقاط شمال و جنوبِ آسمان دقیقا در سمت الرأس ناظر قرار می‌گیرند، هیچ ستاره‌ای نه طلوع می‌کند و نه غروب! از این رو در این دو نقطه حدود ۴۵۰۰ ستاره را در هر شبِ کاملا تاریک از سال در آسمان می‌توان شمارش کرد. این مقدار برای این دو نقطه در شب‌های مختلف سال و ساعت‌های مختلف، تغییری نخواهد کرد.

اما در عرض‌های میانیِ شمالی، ستاره قطبی در میانه آسمان و درسمت شمال آن است. همین موضوع به ما اجازه می‌دهد تا کمی هم به قلمرو جنوبی کره آسمان نفوذ کنیم و تعدادی از ستاره‌های نیمکره جنوبی آسمان را هم ببینیم. (البته برای عرض‌های میانی جنوبی در نیمکره جنوبی هم وضع به همین منوال خواهد بود) مثلا در عرض جغرافیایی ۴۵ درجه شمالی در طول یک دوره یک ساله می‌توانیم بیش از نیمی از ستاره‌های کل آسمان را ببینیم. در چنین مکانی رقم ستاره‌ها به حدود ۶۸۰۰ عدد می‌رسد که هرچند هنوز هم از آن‌چه در یک آسمان تاریک، به چشم می‌آید خیلی کمتر است ولی می‌توان آن را به حد کافی قابل قبول دانست.

قدر ظاهری ستاره‌ها و تعداد آن‌ها

اخترشناسان برای شناسایی و بیان روشنایی ظاهری ستاره‌ها و سیاره‌ها از مقیاسی به نام «قدر ظاهری» استفاده می‌کنند. در این مقیاس، عددی به روشنایی ستاره نسبت داده می‌شود که قدر ستاره نام دارد. هر مقدار  قدر، معادل ۲٫۵ برابر افزایش روشنایی نسبت به قدر بعد از خودش است. مثلا نسرطائر در صورت فلکی عقاب با قدر حدود ۱+ می‌درخشد و ۲٫۵ برابر روشن‌تر از یک ستاره قدر ۲+ است. یک ستاره قدر ۲+ هم ۲٫۵ مرتبه روشن‌تر از ستاره‌ای از قدر ۳+ است و به همین ترتیب این سیستم قدر ظاهری پیش می‌رود. اگر همین روش را ادامه دهیم، متوجه می‌شویم که ستاره‌ای از قدر ۱+ به اندازه ۱۰۰ (= ۲٫۵×۲٫۵×۲٫۵×۲٫۵×۲٫۵) برابر روشن‌تر از یک ستاره قدر ۶ دیده می‌شود.

همینطور که می‌بینیم هرچه ستاره روشن‌تر باشد، عدد قدر آن کوچک‌تر و کوچک‌تر است. از این‌رو ستاره‌هایی که از قدر ۱+ هم روشن‌تر باشند دارای قدرهای صفر و منفی خواهند بود. مانند شباهنگ که روشن‌ترین ستاره آسمان است و از قدر ۱٫۴- می‌درخشد. سیاره مشتری با قدر ۲٫۵- و سیاره ناهید ۴٫۴- و ماه کامل ۱۲٫۷- و خورشید که پرنورترین جسم قابل رویت از روی کره زمین است از قدر ۲۶٫۷- نورافشانی می‌کنند.

حدّ قدر یک مکان یعنی قدر کم‌نورترین ستاره‌هایی که در آن  مکان می‌توان دید.

حدّ قدر یک ابزار هم عبارت از قدر کم‌نورترین ستاره‌ای است که توسط آن ابزار قابل رویت است.

حد قدر برای ابزارهای مختلف

محدوده قدر ابزارهای مختلف

در حالی که کل ستاره‌های قابل رویت با چشم غیرمسلح بی‌شمارند؛ ببینیم در محیط‌های شهری که اغلب ماها زندگی می‌کنیم، چه اتفاقی می‌افتد. در شهرهای متوسط و حومه شهرهای بزرگ که حدّ قدر قابل مشاهده با چشم حدود ۴+ است، در نهایت ۹۰۰ ستاره در کل آسمان قابل شمارش است. و اگر در شهر بزرگی با حدّ قدر ۳+ (کم‌نورتر از ستاره‌های آبگردان در صورت فلکی دب اکبر) باشیم، نهایتا ۲۸۰ ستاره را در کل آسمان خواهیم دید که در هر لحظه حدود ۱۴۰ ستاره قابل شمارش خواهد بود. مرکز شهر تهران، تقریبا چنین وضعیتی دارد.

آسمان روشن - آموزش نجوم توسط محمد همایونی

آسمان شب عکس قبل در یک شهر بزرگ با آلودگی نوری زیاد که حدّ قدر آن ۲٫۵ است. آلودگی نوری باعث می‌شود یک ته رنگ قرمز زمینه آسمان را فرابگیرد.

شبیه‌سازی با: استلاریوم

از این رو برای افرادی که همیشه در زیر گنبد سراسر روشن شب‌های شهرهای بزرگ زندگی می‌کنند، جای تعجب نیست که وقتی برای اولین بار در یک مکان روستایی با آسمانِ پرستاره آن‌جا مواجه می‌شوند، غرق در شگفتی و ذوق‌زدگی شوند.

ستاره‌های کم نور خیلی بیشتر هستند

نکته‌ای جالب این‌که تعدادِ ستارگان کم نور خیلی بیش‌تر از ستاره‌های پرنور است، پس اگر ابزار دید خودمان را هم تغییر دهیم تعداد ستاره‌های قابل رویت به صورت قابل توجهی افزایش می‌یابند. به عنوان مثال حدّ قدر استاندارد برای یک دوربین دوچشمی به قطر  ۵۰ میلی‌متر برابر ۹+ است که این دوربین دورنمایی از ۲۱۷۰۰۰ ستاره را در کل آسمان به روی ما باز می‌کند. شگفت‌انگیز نیست؟! یک تلسکوپ ۳ اینچ هم گنجینه‌ای بزرگ از ۵٫۳ میلیون ستاره را برای ما آشکار خواهد کرد که مشاهده تک تک آن‌ها به اندازه یک عمر لذت‌بخش فرصت می‌خواهد. آیا شهامت جلورفتن با ابزار بزرگ‌تر را دارید؟!

آسمان بسیار تاریک با حدّ قدر 9.5

شبیه سازی آسمان با حدّ قدر ۹٫۵

اگر چشمانی داشتیم که می‌توانست همچون یک دوربین دوچشمی ۵۰ میلی‌متری آسمان را مشاهده کند، آسمان را این‌گونه می‌دیدیم! واقعا دیوانه کننده بود.

در بهترین شرایط دید می‌توان با یک تلسکوپ ۱۵ اینچ، ستاره‌های قدر ۱۶ را مشاهده کرد و در این حد قدر تعداد ۳۸۰ میلیون ستاره را می‌توان دید. واقعا چه کسی این تعداد را شمارش کرده است؟ تلاش کنید و ببینید با دوربین دوچشمی خود چه تعداد از اجرام سماوی را می‌توانید رصد و مشاهده کنید؟!

 

منبع: skyandtelescope.com

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

 

راهنمای رصد سیارات با تلسکوپ

راهنمای رصد سیاره ها با تلسکوپ

حتی یک تلسکوپ کوچک هم، دنیاهای دیگر منظومه شمسی را به ما نشان خواهد داد، دنیاهایی که از دیدن آن‌ها شگفت زده خواهید شد. رصد سیارات یک بخش مهم از برنامه‌های رصدی هر رصدگر و علاقه‌مند به رصد آسمان است و این مقاله به راهنمای رصد سیارات با تلسکوپ‌های متوسط آماتوری می‌پردازد.

تلسکوپ 10 اینچ دابسونی

تلسکوپ ۱۰ اینچ دابسونی

 

سیاراتِ دیگر در منظومه شمسی فقط هدف فضاپیماها نیستند، بلکه سرزمین‌هایی هستند که شما هم می‌توانید آن‌ها را کاوش کنید. حتی تلسکوپ‌های کوچک هم می‌توانند جزئیات خوبی را از سیارات غول‌پیکر منظومه آشکار کنند. به کمک یک تلسکوپ متوسط (با قطر دهانه حدود ۸ اینچ) می‌توانید تغییرات شبانه‌ای راکه روی زهره، مریخ، مشتری و زحل اتفاق می‌افتند مشاهده کنید. این همه در حالی است که برای رصد سیارات نیازی به آسمان کاملا تاریکِ خارج از شهرها نیست؛ بلکه از دلِ شهرهای بزرگ با آلودگی‌های نوری متداول هم می‌توانید دگرگونی سیارات را رصد کنید.

 

رصد عُطارِد

از داخل یک تلسکوپ، می‌توان فازها (اَهَلّه) سیاره عطارد را آشکار کرد، اما جزئیات آن ضعیف هستند. بهترین زمان برای به دام انداختن این گریزپای منظومه شمسی هنگامی است که در یکی از بیشترین کشیدگی‌های خودش باشد. کشیدگی شرقی هنگامی است که پس از غروب خورشید، آن را در بیشترین جدایی زاویه‌ای از خورشید در سمت غرب آسمان مشاهده می‌کنیم. کشیدگی غربی هم هنگامی است که در آسمان صبحگاهی قبل از طلوع خورشید، آن را در بیشترین فاصله زاویه‌ای با خورشید در افق شرقی مشاهده کنیم.

البته بهترین نمای عطارد توسط تلسکوپ هنگامی مشاهده می‌شود که به بالاترین ارتفاع خود از افق، در میانه روز برسد. فقط باید مطمئن شوید که تلسکوپ به سوی خورشید نشانه نرفته باشد. اگر هنگام روز و در چنین موقعیتی توانستید عطارد را در دام تلسکوپ بیندازید، از فیلترهای زرد یا نارنجی در چشمی تلسکوپ استفاده کنید تا آن را در زمینه‌ی بسیار روشن آسمان روزگاهی، واضح‌تر و برجسته‌تر ببینید.

 

 

مقارنه و کشیدگی سیارات داخلی

وضعیت سیارات داخلی

مدار عطارد و ناهید در داخل مدار زمین قرار دارد؛ از این رو هنگامی که در بیشترین کشیدگی‌های خود هستند، بیشترین فاصله زاویه‌ای را از خورشید می‌گیرند.

رصد ناهید

سیاره ناهید (زهره) راحت‌تر از عطارد مشاهده و رصد می‌شود. اخترشناسان به طور معمول و خیلی راحت‌تر از عطارد، تغییرات فاز آن را به همراه تغییر در اندازه قرصش را ثبت می‌کنند.

با وجود این‌که به نظر می‌رسد یک سیاره دورنی هنگامی که بین زمین و خورشید است، ۲ مرتبه بزرگ‌تر از زمانی است که در آن سوی خورشید قرار دارد، زهره را می‌توان حدود ۶ مرتبه بزرگ‌تر دید. رصد روزگاهی ناهید هم به مراتب از عطارد راحت‌تر است چون هم درخشان‌تر از آن است و هم فاصله زاویه‌ای بیشتری را تا خورشید پیدا می‌کند.

عوارضی که بر جوّ زهره می‌توان یافت در محدوده‌ای از سایه‌ها و تیرگی‌های گرد و غباری تا لکه‌های روشن را شامل می‌شود. اگر از فیلترهایی استفاده کنید که شدت نور زیاد سیاره را کاهش دهند می‌توانید این آثار جوّی ناهید را مشاهده کنید. در صورتی که از تلسکوپ‌های بزرگ‌تر از ۸ اینچ استفاده کنید احتمالا قادر خواهید بود ساختارهای C و Y مانند وسیعی را که در حوالی استوای سیاره هستند  تشخیص دهید.

رصد مریخ

زمین و مریخ هر ۲۶ ماه یک بار به نزدیک‌ترین فاصله‌شان می‌رسند، ولی نیازی نیست شروع رصد سیاره سرخ را تا زمانی که آن را در بزرگ‌ترین حالت مشاهده کنید به تعویق بیندازید. تا زمانی که جوّ مریخ شفاف است می‌توانید به مدت چند ماه قبل و بعد از مقابله‌ی سیاره، جزئیاتی را برروی آن ببینید. (مقابله زمانی است که سیارات بیرونی هنگام غروب خورشید، از سمت شرق طلوع می‌کنند و در همین زمان هم نزدیک‌ترین فاصله را با زمین دارند.)

تا قبل از آن‌که ناپایداری‌های جوّ آن شروع شود، از بزرگ‌نمایی‌های بالا برای رصد سیاره سرخ استفاده کنید. سعی کنید که بر منطقه‌ای کوچک یا عارضه‌ای واحد متمرکز شوید و از مشاهده کل قرص سیاره یا جابه‌جایی امتداد دیدِ خودتان بر سطح آن خودداری کنید تا این جزئیات خفیف را تشخیص دهید.

پدیده‌های جوّی مریخ شامل چند نوع ابر است. فصل‌های نوعی در آن به علت گرم و سرد شدن سطح سیاره اتفاق می‌افتد. ابرهای گسسته در آن به صورت موضعی ایجاد می‌شوند که به همراه چرخش سیاره، در میان جوّ آن جابه‌جا می‌شوند.

ابرهای اوروگرافی در جوّ مریخ ایجاد می‌شوند که ناشی از تجمع ذرات آبی است که بادهای مریخی برفراز کوه‌ها و آتش‌فشان‌های مریخ تشکیل می‌دهند. برای مشاهده این ابرها از فیلترهای آبی و بنفش استفاده کنید، البته برای نواحی نزدیک به استوای مریخ فیلتر سبز بهتر است.

همچنین می‌توانید ابرهای صبحگاهی و عصرگاهیِ مریخ را هم مشاهده کنید. این‌ها ابرهایی روشن و منفرد هستند که از مِه سطحی مریخ هنگام طلوع و غروب خورشید بر سطح آن ایجاد می‌شوند. ابرهای عصرگاهی عموما بزرگ‌تر و فراوان‌تر هستند. برای مشاهده بهتر آن‌ها فیلتر آبی یا بنفش توصیه می‌شود.

رصد مشتری

پس از خورشید و ماه، جسمی که بیشترین جزئیان قابل رصد را داراست مشتری است. حتی تلسکوپ‌های کوچک هم می‌توانند ظاهر راه‌راه آن را تشان دهند؛ کمربندهایی که در شمال و جنوب استوای آن ایجاد شده و حالت طبقه‌بندی به مشتری داده‌اند. تماشای شبانه مشتری می‌تواند لذت بخش باشد. علاوه بر جابه‌جایی چهار قمر بزرگ آن در اطراف مشتری، چرخش سیاره به دور خودش را هم می‌توان در طول یک شب مشاهده کرد. مطمئن شوید که لکه قرمز آن را هم در لیست رصدی خود آورده‌اید.

فیلتر آبی تیره می‌تواند منطقه‌های مشتری را بهتر آشکار کند. فیلترهای آبی هم در برجسته شدن ابرهای روشن موثر هستند. در عوض فیلتر قرمز جزئیات استوایی آن را آشکار می‌کند و کنتراست بیشتری را در کمربندهای اصلی سیاره ایجاد می‌کند.

عوارض مختلف در جوّ مشتری

نوارهای سطح مشتری

جابه‌جایی قمرهای مشتری:

چهار پدیده در مورد قمرهای گالیله‌ای مشتری و جابه‌جایی آن‌ها اتفاق می‌افتد که می‌توانید آن‌ها را به لیست رصدهای‌تان اضافه کنید:

  • گرفت قمر، هنگامی که یک قمر وارد سایه مشتری می‌شود.
  • اختفای قمر در پشت قرص مشتری
  • عبور قمر از مقابل قرص سیاره؛ بهترین عبورها هنگامی هستند که قمر از مقابل کمربندهای تاریک و بزرگ عبور می‌کند.
  • عبور سایه قمر از روی سیاره. سایه قمر به صورت یک لکه سیاه رنگ بر سطح قرص سیاره مشاهده می‌شود.

رصد زحل

هنگام رصد زحل حتما به شکاف کاسینی که به صورت یک فضای تاریک بین دو حلقه روشن‌تر آن دیده می‌شود، نگاه کنید. در رصد با تلسکوپ‌های ۸ اینچ به روشنایی حلقه‌ها، تفاوت رنگ‌ها و طرح‌های آن‌ها توجه و دقت کنید.

علامت‌گذاری روی سطح زحل، ظریف و نامحسوس است. توجه داشته باشید که لکه‌ها یا نقاط تاریک یا روشن، نسبت به مناطق یا کمربندهایی که پذیرای آن‌ها هستند، قابل توجه هستند. موقعیت این عوارض ممکن است شب به شب تغییر کنند.

مناطق مختلف زحل و حلقه‌هایش

قسمت‌های مختلف زحل و حلقه‌هایش

منطقه‌های زحل ظاهری سفید ـ خاکستری یا خاکستری یا زرد رنگ دارند. در عوض کمربندهای آن به رنگ‌های آبی مایل خاکستری، قهوه‌ای و قرمز دیده می‌شوند. این ویژگی‌ها با کمک فیلترهای قرمز، نارنجی یا زرد به خوبی دیده می‌شوند. فیلتر سبز در نشان دادن قسمت‌های روشن، مناسب هستند. استفاده از فیلترهای سبز و آبی خفیف هم در برجسته کردن حلقه‌های زحل موثرند.

رصد اورانوس

اتمسفر اورانوس معمولا فاقد هر عارضه قابل ملاحظه‌ای است. رصدگران در سال ۱۸۷۰ اولین مشاهده عوارضی بر سطح آن را گزارش دادند. از آن زمان به بعد رصدگران مشاهداتی از نشانه‌ها و کمربندهای سطح اورانوس را گزارش کرده‌اند. اورانوس با رنگ سبز مایل به آبی و به صورت قرص کوچکی همچون سحابی‌های سیاره‌نما دیده می‌شود. این سیاره به قدری کند در آسمان حرکت می‌کند که حدود ۴۴ روز طول می‌کشد تا به اندازه قرص ماه کامل جابه‌جا شود.

رصد نپتون

برای منجمان آماتوری که تلسکوپ یا حتی دوربین دوچشمی دارند، یافتن نپتون چندان مشکل نیست. این سیاره هنگام مقابله همانند یک قرص کوچک آبی رنگ از قدر ۷٫۷ می‌درخشد. اما حتی با تلسکوپ‌های بزرگ هم نمی‌توان جزئیاتی را از سطح نپتون مشاهده کرد، با این حال خواهید توانست بزرگ‌ترین قمر آن یعنی تریتون را از قدر ظاهری ۱۳٫۵ مشاهده کنید.

هیجان رصد نپتون هنگامی است که شما برای اولین بار بتوانید آن را همچون نقطه‌ای از میان تلسکوپ‌تان مشاهده کنید. به علت فاصله بسیار زیادی که این سیاره از خورشید دارد، حتی از اورانوس هم کندتر در زمینه ستارگان حرکت می‌کند. حدودا ۸۵ روز زمان می‌برد تا در آسمان به اندازه قطر قرص ماه کامل جابه‌جا شود.

استفاده از فیلترهای رنگی:

از فیلترهای رنگی بیشتر برای مشاهده سیارات استفاده می‌شود. اما دقت کنید که آن‌ها رنگی را اضافه نمی‌کنند؛ بلکه فقط تفاوت‌های روشنایی در رنگ‌های مختلف را افزایش می‌دهند و همین باعث می‌شود جزئیات بیشتری را در تصویر مشاهده کنید. بنابراین هرگاه از فیلتر رنگی استفاده می‌کنید به جای تمرکز بر تغییر رنگ‌ها، بر تفاوتِ روشنایی قسمت‌های مختلف متمرکز شوید تا جزئیات بیشتر را ببینید.

فیلترها در واقع شیشه‌های رنگی متفاوتی هستند که با درجات مختلفِ کدری تهیه می‌شوند. آن‌ها را بر چشمی تلسکوپ‌ها نصب و استفاده می‌کنند. یک نکته این‌که هر چه تلسکوپ شما بزرگ‌تر باشد، اثری که از فیلتر مشاهده می‌کنید بهتر و نمایان‌تر خواهد بود.

 

منبع: Astronomy.com

ترجمه و تنظیم:
محمد همایونی

 

۸ پیشنهاد برای آن‌که تلسکوپ‌مان خاک نخورد! (بخش ۲)

ادامه مطلب از مقاله قبلی با موضوع رصدهایی که می‌توانیم به وسیله تلسکوپ از فضای شهرهای پرنور انجام دهیم:

خورشید نزدیک‌ترین ستاره

 

۲ هشدار در رصد خورشید!

هشدار اول: قبل از پرداخت به رصد خورشید، باید در خصوص ایمنی رصد و مشاهده آن نکات مهم و حیاتی را بیان کرد. نگاه مستقیم به نور خورشید به سرعت شبکیه چشم را خواهد سوزاند؛ مخصوصا موقعی که نور متمرکز شده تلسکوپ یا دوربین را مشاهده کنیم. بدون به کارگیری ابزار مطمئن و سالمی که بتواند نور شدید خورشید را به صورت استاندارد کاهش دهد؛ نگاه کردن مستقیم به خورشید باعث آسیب‌های جبران ناپذیر و حتی نابینایی می‌شود.

رصد خورشید آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

نصب فیلتر مایلار بر تلسکوپ

اما خبر خوب این که به راحتی و با روش‌های ساده‌ای می‌توان خورشید را در ایمنی کامل مشاهده کرد. مطمئن‌ترین راه، استفاده از فیلترهای «مایلار» است که به دو صورت ۱) فویل‌های آلومینیومی یا ۲) صفحات شیشه‌ای با پوشش آلیاژ نیکل-کروم در دسترس است.

هشدار دوم: بدون درنظر گرفتن نوع فیلترهای خورشیدی، باید آن را به صورت مطمئن بر جلوی تلسکوپ نصب کرد که کاملا دهانه آن را بپوشاند و اجازه ورود هیچ پرتو مستقیمی را به تلسکوپ ندهد. فیلترهای خورشیدی را به هیچ وجه قبل یا بعد از چشمی تلسکوپ نصب نکنید. با این کار، علاوه بر این‌که احتمال آسیب دیدن چشم از بین می‌رود، جلوی ورود گرمای شدید و متمرکز شده به داخل تلسکوپ هم گرفته شده و از صدمه زدن به قطعات و قسمت‌های مختلف آن جلوگیری می‌شود. چرا که نور و گرمای متمرکز شده خورشید توسط عدسی شیئی یا آینه اولیه تلسکوپ حتا می‌تواند باعث ترک خوردگی شیشه فیلتر یا سوخته شدن ورقه فیلتر مایلار شود. بنابراین از نصب فیلترهای کوچک در قسمت چشمی تلسکوپ پرهیز کنید.

رصد لکه‌های خورشیدی

یکی از جذاب‌ترین رصدهای خورشید، زیر نظر داشتن لکه‌های خورشیدی (کَلَف‌های خورشیدی) در میان اتمسفر آن و ثبت تغییرات در تعداد آن‌هاست. لکه‌های خورشیدی در ناحیه‌هایی از سطح آن ظاهر می‌شوند که میدان‌های قدرتمند مغناطیسی آن‌ها را مختل کرده است. هر لکه خورشیدی از یک قسمت تاریک مرکزی تشکیل شده با نام سایه، که اطراف آن را بخش‌های خاکستری رنگی به نام سایه روشن (نیم سایه) فرا گرفته است. اندازه آن‌ها در محدوده صدها تا هزاران کیلومتر متغیر است.

لکه های خورشیدی آموزش نجوم توسط محمد همایونی

لکه های خورشیدی

سعی کنید طرحی از وضعیت سطح خورشید را در فاصله‌های دو تا سه روزه و در یک محدوده یک ماهه یا بیشتر رسم کنید. از این طرح‌های کشیده شده،‌ متوجه می‌شوید که لکه‌های خورشیدی، نه تنها در حرکت و رفت و آمدند بلکه اندازه و شکل آن‌ها هم هنگام این حرکت‌ها در بین سطح خورشید تغییر می‌کنند.

خورشید به تنهایی می‌تواند همه عمر یک منجم را به خود اختصاص دهد،‌حتی منجمان آماتور. یک نمونه جالب آقای «باب گادفرِی» هست که یک ستاره شناس تک‌ستاره است. یعنی به علت موقعیتی که در محل زندگی‌اش بابت آلودگی نوری داشته، تمام فعالیتش را روی رصد خورشید متمرکز کرده است. کار او به جایی رسیده که به علت مجموعه تلسکوپ‌هایش که به انواع فیلترهای خورشید مجهزند و همه آن‌ها را در همایش‌ها و گردهم‌آیی‌های نجومی در سراسر آمریکای شمالی؛ برای استفاده عموم مستقر می‌کند بسیار معروف شده است.

سیارات سرگردان در میان ستارگان

هر سیاره‌ای که به دور خورشید می‌چرخد، شخصیت خاص خودش را در نظر یک رصدگر و از دید تلسکوپ‌های آماتوری دارد. زحل، حلقه‌های زیبایش را دارد. مشتری با کمربندهای بارزش به همراه چهار قمر گالیله‌ای‌اش معروف است و مریخ با سطح نارنجی لکه دارش به همراهی کلاهک‌های قطبی‌اش شناخته می‌شود. چرخه فازهای ماه‌گون زهره هم که معروف است. این ویژگی‌ها و بسیار بیش از این‌ها را می‌توان با تلسکوپ‌های متوسطی که در دسترس منجمان آماتور هست، دید و لذت برد و تحسین کرد.

پس چرا برخی از دوستان، تلسکوپ‌شون خاک می‌خوره و بهانه می‌کنن در شهرهای بزرگ نمی‌شه کاری کرد!!

۱ـ  عطارد: تیزپای منظومه

برای شکار عُطارِد (چون واقعا آن را باید شکار کرد!) مهمترین مسأله، زمان شناسی آن است. چون این سیاره نزدیک‌ترین فاصله را تا خورشید دارد، همیشه در اطراف خورشید مشاهده می‌شود و همین امر باعث مشکل شدن رصد آن است. عطارد را فقط می‌توان در نور سرخ‌فام غروب یا طلوع خورشید و در زمان‌هایی کمی پس از غروب یا کمی قبل از طلوع خورشید به دام انداخت. به همین دلیل، نیاز به مکانی دارید که افق غربی یا شرقی آن کاملا باز باشد و شرایط جوّی هم به نحو مناسبی بدون غبار، بخار، دود و مِه باشد تا بتوان آن را دید. در ضمن اگر شکارچی خوبی باشیم، فرصت اندکی هم در اختیار داریم تا با تلسکوپ رصدش کنیم.

عطارد تیر آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

عطارد در نور شامگاهی یا صبحگاهی

از طرفی فقط زمان‌های مشخصی در طول سال است که می‌توان عطارد را در فاصله مناسبی از افق رصد کرد. زمان‌هایی که این سیاره در بیشترین کشیدگی‌های شرقی یا غربی از خورشید است. در این مواقع، فاصله زاویه‌ای عطارد از خورشید به بیشترین مقدار خود می‌رسد و در بهترین حالت می‌توان آن را با فرصت بیشتری رصد کرد. البته همین بیشترین فرصت هم نهایتا به کمی بیش از یک ساعت قبل از طلوع یا بعد از غروب خورشید می‌رسد! و نمی‌توان آن را در آسمان کاملا تاریک و با فاصله زیادی از افق مشاهده کرد. بنابراین، باید آن را در بین آشفتگی‌های فراوان جوّی به دام انداخت که دیدنش را مشکل می‌کند. برای دیدِ بهتر می‌توان از فیلترهای نارنجی و قرمز استفاده کرد تا تضاد رنگی بیشتری با آسمان پیدا کند. عطارد هم مانند ماه به صورت اهلّه (فازهای مختلف هلالی) دیده خواهد شد.

۲ـ  زهره: نورافکن آسمانی

سیاره‌ای که درخشان‌تر از قدر ۴- هم می‌درخشد و تمامِ ستارگان آسمان را تحت الشعاع قرار می‌دهد. زهره پس از خورشید و ماه نورانی‌ترین جرم آسمانی است و در آسمان یکّه تازی می‌کند. همین باعث می‌شود که برای دیدن و رصد آن تفاوتی نکند که شما در مرکز یک شهر پرچراغ باشید یا از میان مزرعه‌ای در روستایی دورافتاده آن را رصد کنید. البته با تمام این برجستگی‌ها بسیاری از اسرار آن از دید ما مخفی است، علتش هم فقط آن جوّ بسیار غلیظش است که باعث می‌شود حتی با بزرگ‌ترین تلسکوپ‌های زمینی هم نتوانیم آثاری از سطح آن را مشاهده کنیم.

مقارنه ماه و زهره برفراز مسجد سهام در دهلی ـ عکس از TWAN

با این‌که سطح زهره از دید ما مخفی است، ولی زهره را همچون ماه می‌توان در شکل‌ها و فازهای مختلف مشاهده کرد. این اهلّه زهره به سادگی با کمک یک تلسکوپ کوچک هم قابل مشاهده هستند. هنگامی که سیاره در بین زمین و خورشید قرار دارد کمترین فاصله را از ما دارد و قرص آن در بزرگ‌ترین حالت به صورت هلالی باریک دیده می‌شود. ولی هنگامی که به آن سوی خورشید می‌رود اندازه قرص آن کوچک‌تر شده و به صورت یک ماه کوژ کوچولو دیده خواهد شد.

 

یک پیشنهاد عالی: فهرست ۱۱۵ دوگانه که با دوربین دوچشمی می‌توان رصد کرد!

 

۳ـ  مریخ: سرزمین افسانه‌ای

هیچ سیاره‌ای به جذابیت مریخ نمی‌رسد. هرچند ماجرای مریخی‌ها و کانال‌های سطح مریخ، در قرن گذشته تمام شدند، ولی همچنان جذابیت‌های زیادی از این دنیای دوردست برای ما موجود است. تلسکوپ‌های آماتوری می‌توانند عوارض سطحی مبهم و رازآلودی را بر سطح مریخ به ما نشان دهند، البته هنگامی که دو سیاره زمین و مریخ در کمترین فاصله قرار می‌گیرند. این زمان که آن را به نام «مقابله» می‌شناسیم، هنگامی است که هر دو سیاره در مدارشان، در یک سوی خورشید قرار دارند و با خورشید در یک امتداد هستند.

در زمان مقابله، همزمان با غروب خورشید در مغرب، مریخ در مشرق طلوع می‌کند و سیاره هم در این موقع پرنورتر از هر زمان دیگر دیده خواهد شد. حداقل ابزار لازم برای این‌که بتوانیم در زمان مقابله، عوارضی نظیر کلاهک‌های قطبی و برخی لکه‌های تیره را بر سطح مریخ تشخیص دهیم؛ استفاده از یک تلسکوپ ۴ اینچی بسیار عالی است؛ البته آن هم در شرایط دید پایدار است. از کیفیت چشمی تلسکوپ‌تان هم برای دیدن این جزئیات، مطمئن شوید.

مریخ آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

مریخ در حالت‌های مختلف از دید تلسکوپ‌های آماتوری

بدون درنظر گرفتن نوع تلسکوپ، چشمی و فیلتر؛ مریخ سیاره‌ای چالش برانگیز برای مطالعه است. حتی در زمان مقابله هم مریخ چیز زیادی را از خودنشان نمی‌دهد تا وقتی که رصدگر دو چیزی را که نمی‌توان توسط پول به دست آورد، داشته باشد: عزم + شکیبایی. ممکن است زمان‌های زیادی سپری شوند و مریخ چیزی بیش از جرمی شناور در آشفتگی‌های جوّیِ زمین مشاهده نشود. اما زمان‌های نابی فرامی‌رسد که آرامش جوّی زمین تصویر واقعی مریخ را به ما نشان می‌دهد؛ و این پاداش آن بردباری است. سعی کنید فیلترهای رنگی مختلف را برای بهبود دیدتان استفاده کنید. فیلترهای نارنجی و قرمز برای افزایش کنتراست بین نواحی تیره‌ای که در مقابل دشت‌ها و بیابان‌های نارنجی و روشن هستند؛ بسیار مفیدند و در عوض فیلترهای سبز و آبی برای افزایش کنتراست کلاهک‌های قطبی آن مناسبند.

۴ـ  مشتری: سیاره‌ی کمربندها

سیاره مشتری یکی از چشم‌گیرترین سیارات منظومه برای رصدهای آماتوری است. ابرهای نفوذناپذیر مشتری را از میان تلسکوپ به راحتی می‌توان همچون نوارهای روشن و کمربندهای تاریک مشاهده کرد، که هر کدام با حلقه‌های چرخانِ گُل حلقه‌مانند زیبایی آزین‌بندی شده‌اند. برجسته‌ترین مشخصه‌های مشتری، همان نواحی وسیع روشن و تیره کمربندهای مشتری هستند که تقریبا در همه جا از شمال تا جنوب سطح سیاره مشاهده می‌شوند.

لکه قرمز بزرگ که طوفانی است عظیم و بیضی شکل در جنوب استوای آن؛ ممکن است در شرایط مناسب دیده شود. اگر چه معمولا به صورت یک لکه صورتیِ روشن دیده می‌شود. فیلترها می‌توانند جزئیات بیشتری را در این نوارهای مشتری‌گون نشان دهند. فیلترهای زرد-سبز و نارنجی جزئیات نامحسوسی که در کمربندهای تاریک هستند را قدرت می‌بخشند؛ در حالی که فیلتر سبز و آبی باعث برجسته شدن لکه قرمز می‌شوند.

مشتری آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

مشتری و قمر آیو از دید تلسکوپ ۱۰ اینچ با وب کم

مشاهده رقص قمرهای گالیله‌ای مشتری می‌تواند بسیار لذت بخش باشد، آن‌هم از هر کجای زمین. درست است که حرکت‌های آهسته‌ای دارند، ولی به طور مداوم و همیشگی موقعیت آن‌ها نسبت به سیاره و نسبت به خودشان در تغییر است؛ و همین موضوع جالب توجهی است برای رصد. «آیو» از همه سریعتر است و در کمتر از ۲ روز سیاره را دور می‌زند،‌ درحالی که «کالیستو»ی دورافتاده،۲ هفته زمان می‌خواهد تا یک دور را کامل کند. این تغییر مکان‌های قمرها را مشاهده و ثبت کنید و ببینید که می‌توانید آن‌ها را از هم تشخیص دهید. این چهار قمر، تردستی‌های فریبنده‌ای را هم با ارباب خود به نمایش می‌گذارند؛ به طور متناوب این چهار جسم کوچک یا در پشت مشتری مخفی می‌شوند یا از مقابل آن رد می‌شوند.

۵ـ  زحل: آن خداوند حلقه‌ها

و این‌جا زحل است! چه کسی می‌تواند هیجان سرشار خود را در اولین مشاهده‌اش از این سیاره باشکوه فراموش کند؟ آن‌جا، در مقابل دیدگان ما، کره‌ای طلایی رنگ که با حلقه‌ای سفید و درخشان احاطه شده، ایستاده است. واقعا این منظره‌ای آسمانی است که افراد معدودی آن را تجربه کرده‌اند. زحل توسط اتمسفر (جوّ) نازکی که از نظر طبیعت و ترکیبات بسیار شبیه اتمسفر مشتری است احاطه شده است. اما برخلاف سطح مشتری که سرشار از جزئیات و عوارض دیدنی بود، جوّ زحل تقریبا صاف و یک دست است؛ البته صرف نظر از منطقه استوایی و سفیدگون آن که از مناطق معتدل میانیِ جنوب و شمالش مرزبندی شده است. تلاش کنید تا با فیلترهای زرد یا نارنجی برخی از این عوارض ظریف و خفیف را مشاهده کنید.

زحل در تلسکوپ آموزش نجوم توسط محمد همایونی

زحل و حلقه‌هایش از دید یک تلسکوپ ۱۰ اینچ

مقدار جزئیات قابل مشاهده از حلقه‌ها، بستگی زیادی به زاویه حلقه‌ها با امتداد دیدِ ما دارد. به علت زاویه تمایل ۲۷ درجه‌ای که حلقه‌ها با دایره البروج می‌سازد، نماهای مختلفی را از حلقه‌ها در مدت ۲۹ سالی که سیاره به دور خورشید می‌گردد، خواهیم دید. در این بین حدود ۱۵ سال یک طرف حلقه‌ها را و در ۱۵ سال بعد طرف دیگر آن‌ها را می‌بینیم. بعضی مواقع حلقه‌ها از لبه به سمت ما قرار می‌گیرند و در واقع هیچ جزئیاتی از آن‌ها نخواهیم دید و در مواقعی هم کاملا از مقابل دیده می‌شوند که بهترین شرایط دیدن حلقه‌هاست. در سال ۱۳۸۲ از مقابل دیده می‌شدند و ۷ سال بعد یعنی در سال ۱۳۸۹  از لبه. به همین منوال، در سال ۱۳۹۶ در وضعیت مناسب و از مقابل دیده می‌شوند و حدود سال ۱۴۰۳ از لبه دیده خواهند شد. به همین صورت این دوره تناوب ادامه می‌یابد.

۶ـ  سیارات دورافتاده: اورانوس و نپتون

اورانوس و نپتون آن قدر نورانی هستند که از مکان‌های شهری قابل رویت باشند، مشروط بر این‌که تابش‌های مستقیمی از اطراف بر چشمان‌مان نباشد. اورانوس با قدر ظاهری ۶ همچون یک ستاره سبزرنگ از میان یک تلسکوپ ۳ اینچی قابل مشاهده است، در حالی که نپتون قدر ۸ی همچون نقطه‌ای آبی-سبز و کم نوری دیده خواهد شد. اگر تلسکوپ شما آن قدر بزرگ نباشد که بتواند تصویر مطلوب را در بزرگنمایی ۳۰۰ و بالاتر ایجاد کند، چیزی بیش از قرص‌های ضعیف و کوچکی از این دو سیاره نخواهید دید، البته در فضاهای پرنور شهری.

در انتها به سراغ پلوتون و فراتر از آن می‌رویم. این‌جا جایی است که تور گردشگری منظومه شمسی، متوقف می‌شود. چرا که برای آن‌که پلوتون با قدر ۱۳ را بتوان دید، به آسمان‌های واقعا تاریک نیاز داریم. رصد این سیاره کوتوله را برای زمان‌هایی نگه دارید که به یک رصدگاه کاملا تاریک رفته باشید. اما تا آن زمان ماه،‌خورشید و هفت سیاره منظومه؛ به قدر کافی تنوع رصدی دارند که منجمانِ شهرنشین را تا سال‌ها به خود مشغول سازند!

پس در هیچ شرایطی اجازه ندهید بر تلسکوپ‌تان گرد و خاک تنهایی بنشیند!

رصد در شهر آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

 

نویسنده:

محمد همایونی

 

 

۸ پیشنهاد برای آن‌که تلسکوپ‌‌مان خاک نخورد! (بخش ۱)

واقعا چرا بسیاری از علاقه‌مندان نجوم و آسمان شب، که حتی مبالغ زیادی هم برای آن سرمایه‌گذاری کرده و تلسکوپ‌های گران‌قیمت خریده‌اند؛ به سراغ آسمان و رصد آن نمی‌روند و بر تلسکوپ‌شان گرد و خاک غربت نشسته است؟  افراد زیادی را دیده‌ام که حضور در شهرهای بزرگ و وجود آلودگی نوری آسمان شب‌های آن‌ها را بهانه کرده و با این عنوان که «مگه چقدر می‌شه سراغ ماه و مشتری بریم؟» ابزار و تلسکوپ خودشان را در جعبه گذاشته تا «یک روزی برسد» و در یک گشت رصدی تلسکوپ‌شان را به آسمان نشانه روند.

این مقاله مخصوص اعضای ویژه است و به زودی دسترسی عمومی آن محدود می‌شود

رصد در شهر آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

در حالی که می‌توان برنامه‌های رصد مشخصی را برای اجرام پرنور سماوی که می‌توان آن‌ها را در آسمان‌های پرنور شهرهای بزرگ رصد کرد، تدارک دید که تا سال‌ها ما را به خودشان مشغول کنند. این فقط نیاز به یک برنامه‌ریزی آگاهانه دارد؛ و البته اشتیاقی مداوم! در این مقاله با نگاهی دیگر و کمی دقیق‌تر به اجرام پرنور منظومه شمسی که می‌توان رصدهای تلسکوپی موثری از آن‌ها در فضاهای شهری انجام داد، می‌پردازیم تا گامی باشد برای تلاش‌های بیشتر رصدگران علاقه‌مند و بیرون کشیدن تلسکوپ‌هایشان از انباری.

ماه، خورشید و پنج سیاره‌ای که با چشم معمولی دیده می‌شوند، همواره نمایش‌های جذابی از میان تلسکوپ برای ما دارند. همه آن‌ها به قدری پرنور هستند که بتوانند خودشان را از میان آلودگی نوری، غبار و حتی دودهای موجود در شهرها به رخ بکشند. شاید همین دلیل است که باعث می‌شود بسیاری از ستاره شناسان  شهری، ترجیح دهند تا به خانه‌شان بچسبند و از شهر بیرون نیایند؛ برعکس آن‌هایی که تلسکوپ‌شان خاک می‌خورد!

 

البته اعتراف می‌کنم که کلان‌شهرها هم بهشت درخور توجهی نیستند. اگر چه آلودگی نوری تأثیری بر مشاهده سیارات ندارد، ولی این جنگل‌های بتونی سربه فلک کشیده‌ای که فضای شهرهای بزرگ را پر کرده‌اند؛ منابع بزرگی از گرما هستند که منجر به آشفتگی تصویر و تاری در دید تلسکوپی می‌شوند. خیابان‌ها و ساختمان‌های بزرگی که در طول روز گرمای زیادی را جذب کرده‌اند، به هنگام شب آن را از خود تابش می‌کنند. جریان این گرما باعث ایجاد آشفتگی در لایه‌های هوای محیط شده و این مشکل بزرگی را در شرایط دید یک رصدگر ایجاد می‌کند. هرچند در مواردی نادر، ممکن است همین لایه سنگین غباری که شهر را فراگرفته باعث مقداری ثبات و پایداری در جوّ محلی شود و کمی به نفع رصدگران عمل کند، فقط باید به اجرام پرنور قناعت کرد.

اجازه دهید با نگاهی کمی دقیق‌تر بر انتخاب محل رصدمان شروع کنیم.

۴ نکته درباره مکان رصدهای شهری

۱ـ مهمترین نکته این‌که مشاهده سیارات به وسیله تلسکوپ،‌ بیش از آن که به تاریکی و شفافیت آسمان نیاز داشته باشد، به پایداری و ثبات جوّ نیاز دارد تا تصویری تیز و بدون لرزش را شاهد باشیم. از آن جا که سقف ساختمان‌ها، مسیرهای آسفالتی و سطوحی که سنگفرش شده‌اند؛ در طول روز مقادیر عظیمی گرما جذب می‌کنند، معمولا از بدترین گزینه‌های رصدگاهی برای مشاهده سیارات در شب هستند.

۲ـ مناطق خاکی گزینه‌های خوبی هستند و از آن بهتر، مکان‌هایی با پوشش گیاهی است که به مراتب شرایط مناسب‌تری برای استقرار تلسکوپ دارند؛ مثل چمن‌زارها، یا پارک‌های پوشیده از چمن.

۳ـ البته این‌جا هم نباید از گرمایی که در درختان برگ‌دار ذخیره شده است غافل بود؛ هرچند که اثر مخرب آن‌ها از ساختمان‌ها به مراتب کم‌تر است. با وجود این شما می‌توانید با جای‌گیری مناسب، از درختان بزرگ به عنوان مانعی برای تابش‌های مستقیم منابع نوری استفاده کنید و بخشی از آسمان را تاریک‌تر و مناسب‌تر مشاهده کنید. ولی اگر سیاره هدف شما بالای همین درختان قرار گیرد، محو شدگی در تصویرش را تجربه خواهید کرد.

۴ـ عامل دیگری که می‌تواند هم به نفع شما عمل کند و هم به ضررتان، سرعت و جهت وزش باد است. اگر بتوانید محل رصد را طوری انتخاب کنید که جریان باد باعث شود گرمای ناشی از منابع گرمایی مثل ساختمان‌ها و درختان را در خلاف مکان شما با خود ببرد، منفعت زیادی خواهید برد.

 

اما موضوعات رصدی:

 

ماه تنها قمر زمین

مهم نیست که شما کجا هستید و چه آسمانی دارید، ماه هرگز درخواست شما را رد نمی‌کند و در یک چشم برهم زدن شما را به مدار خودش خواهد برد. دریاهای تیره، رشته کوه‌های بلند و آن دهانه‌های بیشمار؛ به سرعت به نزدیکی شما می‌آیند و می‌توانید آن‌ها را لمس کنید.

هلال ماه آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

هلال ماه برفراز درختان در یک هوای سرد زمستانی – عکس از محمد همایونی

 

با درخشش شدید ماه در تلسکوپ چه کنیم؟

هرچند که درخشش فراوان ماه در شب‌های مهتابی یا شب‌هایی که به صورت کوژ ظاهر می‌شود، برای چشمان ما ضرر ندارد؛ ولی برای آسودگی چشم می‌توان به راحتی توسط فیلترهای خنثی که فقط نور ماه را کاهش می‌دهند، و بر روی چشمی تلسکوپ نصب می‌شوند، نور آن را بسیار کاهش داد. یا حتی به سادگی و به کمک ماسک‌های کاهش نور، شدت نور آن را کم کرد. البته شاید درپوش دهانه تلسکوپ‌تان این روزنه‌های کاهش نور را داشته باشد.

این ماسک‌ها خیلی ساده ساخته می‌شوند، کافی است یک مقوا یا کارتن دایره‌ای را بر دهانه تلسکوپ قرار داد و در آن یک سوراخ ۵ یا ۷ سانتی‌متری ایجاد کرد تا دهانه ورودی نور در تلسکوپ به این اندازه کاهش یابد. فقط در تلسکوپ‌های بازتابی دقت کنید که جای این سوراخ طوری باشد که مقابل آینه ثانویه قرار نگیرد. به همین راحتی نور شدید ماه به قدری کاهش می‌یابد که گشت و گذار شما بر سطح ماه را دلپذیر خواهد کرد.

 

استفاده از نقشه عوارض ماه در شب‌ها و فازهای مختلف

با در دست داشتن یک نقشه با جزئیات از سطح ماه، شما می‌توانید این نزدیک‌ترین همسایه کیهانی‌مان  را با جزئیات شگفت‌انگیزی کاوش کنید. نمونه‌ای از این نقشه‌ها را می‌توانید از منوی محصولات آموزشی سایت «ستاره شناس» تهیه کنید. البته برنامک‌های متنوعی هم با همین موضوع موجودند که می‌توانید با کمی جستجو در اینترنت آن‌ها را بر روی تبلت یا گوشی موبایل خود نصب کرده و نقشه‌های ماه را همیشه همراه خود داشته باشید.

نام دهانه های ماه آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

دهانه های ماه در تربیع اول

برای منجمی که قصد ماه‌گردی و سفر در بین مناظر ماه را دارد، هر فاز ماه و هر شبی از شب‌های ماه می‌تواند مناظری دلفریب برایش به ارمغان بیاورد. فازهای هلال‌های ماه در ظرف تربیع اول آن، چهره‌های متنوعی از سرزمین‌های ماه را برای ما به نمایش می‌گذارند. بخش وسیعی از ماه را دریاهای گوناگون آن پوشانده است که بیشتر در اطراف نواحی استوایی آن پراکنده شده‌اند. بسیاری از دهانه‌های بزرگ و معروف در نواحی شمالی پراکنده شده‌اند، در حالی که منطقه پیرامون قطب جنوب ماه در زیبایی‌های خشن خود هم سرشار از هیجان است. از جالب توجه‌ترین آن‌ها دهانه‌های تیکو و کلاویوس هستند که پس از تربیع اول طلوع خورشید بر فراز آن‌ها زیبایی‌های سحرانگیزشان را آشکار می‌کند.

پس از تربیع اول ماه، پرتوهای خورشید به آرامی اقیانوس طوفان‌ها را نورافشانی می‌کند. بزرگترین دریای ماه، که همین اقیانوس طوفان‌ها نام دارد و در غرب ماه قرار دارد، مناظری بسیار شگرف همچون دهانه‌های کوپرنیک و کپلر را در خود دارد. در شمال آن دهانه بزرگ افلاطون با کفپوش تیره‌اش خودنمایی می‌کند. خلیج رنگین‌کمان‌ها و رشته کوه ژورا هم در شمال دریای باران‌ها مناظر زیبایی را می‌سازند.

اما در جنوب ماه، دهانه درخشان تیکو است که با مجموعه رگه‌های درخشانش که تا فراسوی استوای ماه امتداد دارند، منظره‌ای با شکوه را برای ما می سازد. پس از این‌که ماه کامل تمام شد، همه این زنجیره مناظر و دیدنی‌ها به صورتی برعکس تکرار می‌شوند و نور و سایه‌های ماه اثرات متفاوتی از دورنمای این همسایه آسمانی‌مان به نمایش می‌گذارند.

 

یک پیشنهاد خوب: مجموعه عکس‌های راهنما برای رصد دهانه‌های ماه

 

اختفاهای ماه

همان‌طور که ماه از پهنه آسمان عبور می‌کند، به آرامی از مقابل برخی ستارگان عبور کرده، آن‌ها را مخفی می‌سازد. در موارد نادری هم ممکن است یکی از سیارات منظومه را پنهان کند. به این پدیده «اختفا» می‌گویند و علاوه بر این‌که یک موضوع رصدی هیجان انگیز برای رصدگران آماتور است، می‌تواند یک فعالیت علمی مهم و مفید هم باشد. با ثبت دقیق زمان‌های اختفا و ظهور ستاره یا سیارات توسط ماه، می‌توان نوسانات بسیار جزئی سرعت و فاصله ماه در مدارش را آشکار کرد. همچنین می‌توان مشخص کرد ستاره مخفی شده یک ستاره منفرد است یا دوگانه تفکیک نشده. تاکنون دقت کرده بودید که کسوف هم به نوعی اختفاست!

اختفای زحل آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

اختفای زحل توسط ماه

رصد اختفای ستارگان پرنور و سیارات توسط ماه همواره می‌توانند بسیار لذت بخش باشند. کافی است از تقویم‌های نجومی یا جدول وقایع نجومی سال، استفاده کنید و زمان اختفاهای مهم و ماه گرفتی و خورشید گرفتی‌ها را استخراج کنید تا در موقع مناسب از رصد و دیدن آن‌ها لذت برید. تنها چیزی که نیاز دارید، اطلاعات مناسب و دقیق؛ و یک موقعیت مناسب برای دیدن هر چه بهتر ماه است.

 

ادامه مطلب در مقاله بعدی

 

نویسنده:

محمد همایونی

 

 

 

آموزش نجوم توسط محمد همایونی

۴ سوژه در رصد ماه کامل

رصد ماه کامل را در شب‌های مهتابی از دست ندهیم

به نظر شما منجمان آماتور چه شب‌هایی به سراغ تلسکوپ‌شان نمی‌روند و آن را داخل منزل تنها می‌گذارند؟

به احتمال زیاد جوابش شب‌هایی است که ماه به صورت بدر در آسمان می‌درخشد. دراین شب‌ها، درخشش زیاد ماه، همه کهکشان‌ها و سحابی‌های کم نور را  قلع و قمع می‌کند و خودش یکه‌تاز رصدهای شبانه می‌شود … این طور نیست؟

اگر شما خودتان این موضوع را قبول دارید، پس وقت آن است تا در اولین زمانی که ماه کامل در آسمان قرار می‌گیرد، تلسکوپ خود را بیرون آورده و آماده کنید تا به سراغ کاوش در سرزمینی بروید که منجمان آماتور بسیاری از آن غفلت دارند. ویژگی‌های فریبنده فراوانی در این شب‌های مهتابی و حتی شب‌های غیرمهتابی در دست شماست، کافی است تلسکوپ‌تان را از خط سایه‌مرز (مرز بین تاریکی و روشنی در سطح ماه) دور کنید.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی ماه کامل

ماه کامل، درخشان است و خیره کننده. اگر نور شدید آن مزاحم چشم‌تان می‌شود، کافی است از یک فیلتر ماه بر روی چشمی خود استفاده کنید تا درخشندگی مطلوبی از ماه را بدون افت جزئیات در اختیار داشته باشید.

دریاهای تیره، کوه‌های درخشان

از آن جهت که در هنگام ماه بدر، سایه‌های برجسته‌ای بر سطح ماه نیست، تاریک و روشن بودن مناطق مختلف آن، نشان دهنده ضریب بازتاب (سپیدایی یا آلبدو) آن‌ها می‌باشد. بیشترین اختلاف این ضریب بازتاب، بین دریاهای تاریک و سرزمین‌های مرتفعِ نورانی ماه است. این تفاوت‌ها در اصل به ترکیبات مواد تشکیل دهنده هر قسمت ماه مربوط می‌شود. دریاهای سطح ماه در واقع گدازه‌های بازالتی منجمد شده‌ای هستند که حاوی آهن و تیتانیوم و دیگر فلزات تیره رنگ هستند. همانند آن‌ها را در جزایر هاوایی و ایسلند روی کره زمین می‌توان دید. اما سرزمین‌های مرتفع ماه توسط صخره‌ها و سنگ‌های درخشان و غنی از آلومینیومی پوشیده شده‌اند که «آنورتوزیت» نام دارند.

اگر نگاه دقیق‌تری به دریاها بیاندازیم (حتی با چشم غیرمسلح) متوجه می‌شویم که تیرگی آن‌ها هم مثل هم نیست. دریای باران‌ها و اقیانوس طوفان‌ها در غرب ماه کمی روشن‌تر از اکثر دریاهای موجود در نیمکره شرقی ماه هستند. تلسکوپ می‌تواند کنتراست قوی‌تری از این تیرگی‌ها را در خط ساحلی جنوب دریای آرامش به ما نشان دهد. مرکز این دریا به وضوح از لبه‌های اطراف آن روشن‌تر است. علت این اختلاف‌ها هم تفاوت در عمر گدازه‌ها و ترکیبات آن‌ها در این دو منطقه است. سنگ‌هایی که در مرکز دریا مشاهده می‌شوند، با عمر ۳ میلیارد سال بین ۱ تا ۳ درصد اکسید تیتانیوم در خود دارند؛ در حالی که سنگ‌های کناری کمتر از ۱ درصد اکسید تیتانیوم در خود دارند و حدود ۵۰۰ میلیون سال هم قدیمی‌تر هستند.

کُپه‌های تیره

کُپه‌های کوچک از بقایای آتشفشانی، نوع دیگری از نواحی تاریک‌اند که هنگام ماه کامل قابل مشاهده می‌شوند؛ البته در مقابل دریاها بسیار کوچک و ناچیزند. نمونه‌هایی عالی از آن‌ها را در کف دهانه‌های اطلس و آلفونسو می‌توان تشخیص داد. سه دهانه معروفی که تقریبا در مرکز ماه می‌توان آن‌ها را دید، سه‌گانه بطلمیوس، آلفونسو و الزرقالی است. نکته جالب این‌که در هنگام ماه کامل، دیگر نمی‌توان دیواره‌ها را تشخیص داد ولی کُپه‌های آتشفشانی‌ای که در دهانه آلفونسو قرار دارند را همچون نقاط تیره رنگی می‌توانید بیابید. می‌توان در سواحل غربی و شرقی دریای باران‌ها نظیر محل فرود آپولو ۱۷ هم مناطقی که حاوی کُپه‌های آتشفشانی است مشاهده کرد.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی

رگه‌های درخشان

اما در این بین، رگه‌ها زیباترین چشم‌اندازها را در ماه بدر به ما عرضه می‌کنند. پرتوهایی درخشان که همچون اشعه‌هایی از برخی دهانه‌های ماه بیرون زده‌اند. رگه‌ها از آن جهت درخشانند که حاوی قطعاتی از سنگ‌های درخشانی هستند که در اثر برخوردهای جدید بر سطح ما به صورت شعاعی به اطراف پرتاب شده‌اند. به هنگام ماه بدر، رگه‌های دهانه بزرگ تیکو برجسته‌ترین عارضه سطح ماه است. تیکو در جنوب ماه قرار دارد و برخی از رگه‌های آن به طول بیش از ۱۹۰۰ کیلومتر تا نزدیک شمال ماه کشیده شده‌اند. چه بَسا  رگه‌ای که از میان دریای باران‌ها (در شمال ماه) مشاهده می‌شود مربوط به تیکو باشد!

آموزش نجوم توسط محمد همایونی

پس از این به بعد دیگر برای شب‌های مهتابی هم بهانه‌ای نیست تا تلسکوپ‌مان را در خانه معطل بگذاریم. از دیدن زیبایی‌های ماه، این نزدیک‌ترین جرم آسمانی به ما بسیار لذت برید و در سرزمین‌های بکر و دست نخورده‌ی آن به گشت و گذار بپردازید.

 

نویسنده:

محمد همایونی

دوگانه ها و دوچشمی ها

ستارگان دوگانه یا به اختصار «دوگانه‌ها» از جمله اجرامی در آسمان هستند که هم برای رصدگران آماتور و دوست‌دار آسمان شب جذاب و دیدنی هستند و هم برای منجمان حرفه‌ای که به مطالعه فیزیک و سرگذشت و ساختار این منظومه‌ها مشغولند، پراهمیت هستند. در آسمان طیف وسیعی از انواع دوگانه‌ها و چندگانه‌ها را می‌توان پیدا کرد که آن‌ها را می‌توان با چشم غیرمسلح، دوربین‌های کوچک و نهایتا تلسکوپ‌های بزرگ مشاهده کرد.

این مقاله مخصوص اعضای ویژه است و به زودی دسترسی عمومی آن محدود می‌شود

از آن جهت که دوربین‌های دوچشمی ابزاری بسیار عمومی در دست اکثر علاقه‌مندان است، در این مقاله در خصوص رصد دوگانه‌ها با دوچشمی‌ها صحبت می‌کنیم. در کنار این مقاله هم یک لیست نسبتا غنی از دوگانه‌هایی که مناسب برای رصد با دوربین‌های دوچشمی هستند، آماده شده است که می‌تواند برای رصدهای شما بسیار کارگشا باشد.

(فعلا آن را از بخش محصولات آموزشی با عنوان «۱۱۵ دوگانه» می‌توان تهیه کرد.)

آموزش نجوم توسط محمد همایونی

عوامل مؤثر در تفکیک دوگانه‌ها

منظور ما از رصد دوگانه‌ها توسط دوچشمی، مشاهده هر ستاره عضو به صورت یک نقطه منفرد در کنار عضو دیگر و قابل رویت آن سیستم است. این که چقدر به خوبی بتوانیم از عهده این کار برآییم، به عوامل مختلفی بستگی دارند که عبارتند از:

۱ـ قدرت دید چشم     ۲ـ  شرایط جوّی آسمان     و      ۳ـ  توانایی ابزار مورد استفاده‌مان.

که قدرت و توان ابزار هم به دو عامل زیر بستگی دارد:

۱ـ توان بزرگنمایی دوربین           ۲ـ   قطر دهانه لنزهای شیئی آن.

به عنوان مثال برای یک دوچشمیِ ۵۰×۷ بزرگنمایی ۷ برابر است و قطر دهانه آن هم ۵۰ میلی‌متر است؛ که این‌ها مشخص می‌کنند این ابزار چقدر می‌تواند جزئیات را برای ما نمایان کند. هنگام رصد دوگانه‌ها، این خصوصیات است که مشخص می‌کند آیا ستارگان نزدیک به هم قابل تفکیک هستند یا نه. هرگاه مؤلفه‌های یک دوگانه به صورت کاملا مجزا مشاهده شوند، گفته می‌شود که آن‌ها تفکیک شده‌اند.

قدر ظاهری مؤلفه‌های یک دوگانه یا چندگانه، می‌توانند تفاوت‌های زیادی داشته باشند. از حالتی که هردو مؤلفه را می‌توان با چشم غیر مسلح دید تا حالتی که یک یا هر دوی مؤلفه‌ها به قدری کم‌نور باشند که نه تنها با دوچشمی دیده نشوند، بلکه تلسکوپ‌های بزرگ برای تفکیکش نیاز باشد.

چشم ما می‌تواند به راحتی گروه‌های زیادی از جفت ستارگان با نور خفیف و هم قدری که جدایی زاویه‌ای زیادی داشته باشند را، تفکیک کند. تعدادی از اجرام ثبت شده در لیست راهنمای ستارگان هم چنین خاصیتی را دارند و می‌توان آن‌ها را با چشم غیرمسلح تفکیک کرد. هرچه قدر اختلاف قدر مؤلفه‌ها بیشتر و جدایی زاویه‌ای آن‌ها از هم کمتر باشد، تفکیک کردن‌شان هم به ستارگان مجزا مشکل‌‌تر خواهد شد. به عنوان مثال دو ستاره از قدر ۴ که در فاصله “۷۰ باشند راحت‌تر از دو ستاره‌ای که در همین فاصله باشند ولی یکی از قدر ۴ و دیگری از قدر ۶ باشد؛ تفکیک می‌شوند. دلیلش این است که چشم ما به سختی می‌تواند جبران تفاوتِ زیاد در درخشندگی را همزمان انجام دهد؛ و همین موضوع توانایی ما را در جداسازی مولفه‌های با اختلاف روشنایی زیاد،‌ محدود می‌کند.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی

قدرت چشم انسان

چشمان ما در تاریکی عکس العمل متفاوتی را در «دیدن» از خود نشان می‌دهد؛ و بهترین دیدِ بهینه در شب برای آن‌ها بستگی به میزان سازگاری با تاریکی محیط دارد. به عبارت دیگر هنگام دیدن جزئیات اجسام در محیط تاریک رصدگاه، باید فرصت زمانی مناسب را برای عادت کردن چشم به تاریکی منتظر ماند تا چشم قدرت واقعی خودش را در تفکیک جزئیات به دست آورد.

ممکن است نیم ساعت یا بیشتر طول بکشد تا قطر مردمک چشم ما به بیشترین گشودگی ممکنش در تاریکی برسد و همزمان فرآیندهای شیمیایی در شبکیه هم بتواند آن را به بیشترین حساسیتِ ممکن در نور خفیف رصدگاهی برساند. هرچه انطباق با تاریکی چشم بهتر و بیشتر باشد، بهتر می‌تواند مؤلفه‌های کم نور دوگانه‌ها را تفکیک کند.

از طرفی مهارت «نگاه کردن چَپَکی» (انحرافی) نه مستقیم به ستاره مورد نظر هم می‌تواند مؤلفه‌های کم نور را آشکار کند. اگر یک ستاره خودش را فورا به شما نشان نداد، عجله نکنید؛ صبور باشید و به نگاه کردن خود ادامه دهید. در موارد زیادی اتفاق می‌افتد که چشم شما دیر با تاریکی سازگاری پیدا می‌کند و با کمی صبوری و پافشاری در پشت چشمی دوربین قادر خواهید بود زیبایی‌های زیادی را از آسمان به عنوان پاداش دریافت کنید.

۷ نکته در رصد با دوچشمی‌ها

۱ـ اولین نکته حیاتی این‌‌که قبل از هر برنامه رصدی، از تنظیم درست دوربین دوچشمی خود مطمئن باشید. در وهله اول از تنظیم بودن مردمک‌های خروجی آن با چشم‌تان مطمئن باشید که فاصله آن‌ها با فاصله چشم‌های شما منطبق باشد. باید طوری باشد که وقتی از پشت هردو چشمی به آسمان نگاه می‌کنید، فقط یک دایره واحد را به عنوان میدان دید ببینید.

دوربین دوچشمی

۲ـ  نکته مهم دیگر تنظیم فوکوس هر چشمی به صورت مجزاست. از آن‌جا که هر چشمی دوربین‌های دوچشمی جداگانه تنظیم می‌شوند، پس باید در ابتدای رصد، دقت بالایی را برای تنظیم فوکوس و تیز بودن تصویر ستارگان در هر دو چشمی به خرج دهید. در رصد ستارگان بر خلاف سحابی‌ها و کهکشان‌ها، حتما باید تصویر درنهایتِ وضوح و تیزی باشد تا جزئیات کامل را ببینید. نباید ستاره‌ها را به صورت یک قرص نورانی مشاهده کنید، بلکه نقاط نورانی تیز و مشخصی باید باشند.

۳ـ  نکته بسیار مهم دیگر در رصد با دوچشمی‌ها، توانایی رصدگر در ثابت نگه‌داشتن دوربین است. هرچه دوربین سنگین‌تر باشد، ثابت نگه‌داشتن آن‌هم مشکل‌تر خواهد بود و باز هم مشکل تاری تصویر پیش می‌آید. به طور کلی دوربین‌های تا ۵۰×۱۰ موارد مناسبی برای عموم مردم هستند که بتوانند آن را در یک مدت مناسب در دستان‌شان برای رصد بگیرند. حتی در این دوربین‌های کوچک هم، برای تفکیک دوگانه‌های خیلی نزدیک به هم،‌باید از یک تکیه‌گاه مناسب برای تکیه دادن دست‌ها استفاده کرد. چیزی مثل دسته‌های یک صندلی یا سقف اتومبیل، یا هر چیز محکمی که بتواند تکیه‌گاه مناسبی برای دستان‌مان باشد، لرزش‌های زیادی از تصویر را رفع می‌کند.

۴ـ در یک شرایط ایده‌آل رصدی، با دوچشمی ۵۰×۷ که محکم در دست نگه‌داشته شده باشد، می‌توان دوگانه‌های هم قدر تا قدر ظاهری ۹ با جدایی زاویه‌ای “۶۰ یا کمی کمتر را تفکیک کرد. یک دوچشمی ۵۰×۱۰ می‌تواند ستارگان تا قدر ۹/۵ و کمی کم‌نورتر را آشکار کند. البته حواس‌مان باشد همانطور که قبلا گفتیم، تفاوت در قدر ظاهری مؤلفه‌های دوگانه در تفکیک کردن آن‌ها توسط چشم‌مان خیلی مهم هست.

۵ـ عامل مهم دیگر هم کیفیت اپتیکی ابزاری است که استفاده می‌کنید. به طور کلی رصدگران مختلف، در شرایط یکسان نتایج متفاوتی را گزارش کرده‌اند. حواس‌تان به تمیزی لنزهای دوربین هم باشد، گرد و غبار، رطوبت یا چربی برروی آن‌ها هم تأثیر زیادی در واضح بودن تصویر ستارگان دارد.

۶ـ برای دوربین‌های بزرگتر باید از یک مقر و پایه مناسب برای نصب دائمی آن استفاده کرد تا بتوان مشاهده سودمندی از آن داشت. پیشنهاد می‌شود که از چند دوربین در برنامه‌های رصدی با دوچشمی استفاده کنید تا کار کامل‌تری را ارائه دهید و بتوانید مهارت خود را در تفکیک دوگانه‌ها بیشتر کنید. اما از ابزاری که به عنوان دوچشمی بر سرچشمیِ تلسکوپ‌ها سوار می‌شود استفاده نکنید که کیفیت مناسبی ندارند.

۷ـ  در لیست ارائه شده (۱۱۵ دوگانه) تعداد زیادی از دوگانه‌هایی که دارای جدایی زاویه‌ای زیادی هستند (عموما بیش از “۲۰۰) الزاما دوگانه‌های واقعی نیستند و از نوع دوگانه‌های ظاهری (یا اپتیکی) خواهند بود. ولی اکثر دوگانه‌هایی که جدایی زاویه‌ای کمی از هم دارند از نوع دوگانه‌های بصری هستند که دو ستاره واقعا در حال گردش به دور یکدیگرند.

طبق محاسبات تئوری چشم انسان باید بتواند دو جسم نورانی را که در فاصله زاویه‌ای حداقل “۶۰ یا ۱ دقیقه قوسی از هم هستند تفکیک کند. این مطلب در مورد دوگانه‌های پرنور تقریبا صادق است، اما هنگامی که مولفه‌های دوگانه کم نور می‌شوند و به مرز رویت با چشم غیرمسلح می‌رسند، چندان صادق نیست. طبق تجربه‌های رصدگران، در یک آسمان تاریک، باید بتوان دوستاره‌ای که از قدر ۶ در جدایی “۲۰۰ هستند را از هم تفکیک کرد. این کار را می‌توانید با دوگانه‌هایی که فاصله‌های زیادی از هم دارند و در لیست درج شده‌اند انجام دهید و قدرت دید چشمان خود را بدون استفاده از دوربین محک بزنید.

آخرین توصیه: 

اگر تازه به جمع رصدگران دوگانه‌ها پیوسته‌اید، حتما سعی کنید با انتخاب دوگانه‌های مختلف، توانایی خودتان را در تفکیک آن‌ها تحت شرایط مختلف امتحان کنید. تعداد زیادی از ستاره‌های موجود در لیست ارائه شده، این قابلیت را دارند که به راحتی تفکیک شوند، و انتظار داریم که بتوانید آن‌ها را به راحتی مشاهده کنید. البته این نکته عمومی را به یاد داشته باشید که گرفتن نتایج بهتر در کارهای رصدی در گروی صبوری، تمرین زیاد و آشنایی کامل با ابزارتان و قابلیت‌های آن است.

آرزوی ما موفقیت و لذت روزافزون شما در مشاهده بیشتر این آیات الهی و زیبایی‌های آفرینش است.

موفق باشید.

 

نویسنده:

محمد همایونی

 

 

ماه‌گردی در بین دهانه‌های ماه

ماه‌گردی‌های شبانه در بین دهانه های ماه

دهانه های ماه از جمله برجسته‌ترین عوارضی هستند که در ماه‌گردی‌های شبانه نظر هر رصدگری را به خود جلب می‌کند. ماه سوژه‌ای در آسمان است که هرگاه به سراغ تلسکوپ می‌رویم،‌ نمی‌توان از زیبایی مناظر آن صرفنظر کرد. نزدیک‌ترین همسایه فضایی زمین،‌که بسیار زیبا، بزرگ و نشاط انگیز است و فقط یک ثانیه نوری از ما فاصله دارد. فاصله‌ای که ۱۰۰ مرتبه کوچک‌تر از نزدیک‌ترین همسایه مهم بعدی (یعنی زهره) است. و همین ویژگی آن را خاطره‌انگیزترین هدف برای ابزارهای کوچک رصدی می‌کند. جالب این‌که حتی با چشم غیرمسلح هم می‌توانید، یک دوجین از نقاط گردشگری آن را شناسایی کنید. دوربین دوچشمی، شما را به مکان‌های بیشتری مهمان خواهد کرد؛ و به کارگیری یک تلسکوپ کوچک می‌تواند شما را برای همیشه زمین‌گیرِ ماه کند!

البته تماشاکردنِ صرف؛ و ندانستنِ آن‌چه می‌بینیم به سرعت جذابیت خود را از دست خواهد داد. ولی همانند هر کار دیگری در نجوم، طعم خوش پاداش‌ و لذت رصدها را هنگامی می‌چشیم که با هدف و برنامه‌ای مشخص، بدانیم چه چیزی را می‌خواهیم شکار کنیم و اقدام به رصدِ آن‌ها کنیم. پس بیاید شروع کنیم!

فازهای متغیر ماه

در هر بار گردش ماه به دور زمین، ما شاهد چرخه تغییرات شکل ماه هستیم. این چرخه با «ماه نو» ؛ هنگامی که ماه در نزدیک‌ترین فاصله از امتداد دیدِ ما به سمت خورشید است، آغاز می‌شود. هلال آن به آرامی طی شب‌های متوالی رشد می‌کند و بزرگ می‌شود تا به حالت‌های تربیع (نیم قرص)،‌ کوژ، و سپس ماه کامل (بدر) در نیمه ماه قمری می‌رسد. سپس ماه شروع به کوچک شدن می‌کند و به کوژ دوم، تربیع دوم، و در نهایت هلال باریک در صبحگاهان آخرین روزهای ماه قمری می‌رسد. تا جایی که با رسیدن ماه به هلال ماه نوی بعدی، یک چرخه از فازهای ماه تکمیل خواهد شد.

هنگامی هلال ماه رو به افزایش است، آن را در آسمان شامگاهی خواهیم دید تا زمان بدر. و هنگامی که قرص ماه رو به کاهش است و هلال آن کوچک می‌شود، آن را باید در ساعات اولیه سحرگاه جستجو کرد.

در هر حالت از فازهای ماه،‌ به غیر از «بدر» کره ماه توسط مرز تاریکی و روشنایی به دو قسمت تقسیم می‌شود. این مرز که مرز روز و شب بر سطح ماه است به نام Terminator معروف است که به آن «سایه‌مرز» می‌گوییم. در حقیقت در این خط مرزی، هنگامی که ماه در حالت افزاینده است، خورشید در حال طلوع بر سطح ماه است و زمانی که ماه رو به کاهش است، خورشید در حال غروب در آن سرزمین‌هاست.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : فازها یا اهله ماه

اهله ماه

در نزدیکی مرز شب و روز، مناظر سطح ماه، بسیار برجسته و واضح دیده می‌شوند. کوه‌ها، گودال‌ها و دره‌های ماه به زیبایی خودنمایی می‌کنند، زیرا ارتفاعات و پستی و بلندی‌های این ناحیه، سایه‌های بسیار کشیده و دلفریبی را می‌سازند. و هرچه از این مرز به سمت روشن ماه حرکت کنید، شاهد کاهش برجستگی پستی و بلندی‌ها خواهید بود؛ زیرا در این سرزمین‌ها خورشید بالاتر آمده و طول سایه‌هایشان کاهش یافته است. این اثر در عکس زیر از ارتفاعات اطراف دریای بحران‌ها کاملا مشخص است.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی سایه‌مرز

اثر سایه‌مرز در تشخیص عوارض ماه

دریاهایی از گدازه

وسیع‌ترین مناطقی که بر سطح ماه حتی با چشم غیرمسلح هم دیده می‌شوند، تکه‌هایی بزرگ، مسطح و خاکستری رنگ هستند که به آن‌ها «دریا» (maria) گفته می‌شود. این واژه، کلمه‌ای لاتین است مرکب از (MAH-ray) به معنی دریا. گالیله که اولین رصدگر ماه به وسیله تلسکوپ بود، گمان کرد که این نواحی همانند دریاهای سطح زمین مملو از آب هستند و پس از او یک منجم ایتالیایی هم نام‌هایی خیال‌انگیز برآن‌ها نهاد مانند دریای آرامش، دریای باران‌ها و اقیانوس طوفان‌ها. این نام‌ها بیشتر براساس عقاید اختربینی و تأثیر فازهای ماه بر آب و هوای زمین انتخاب شده بودند. البته به زودی منجمان دریافتند که در سطح ماه هیچ آبی یافت نمی‌شود،‌ ولی نام دریاها همچنان بر سطح ماه،‌ باقی ماندند.

در واقع دریاها، گدازه‌های باستانی‌ای هستند که در مناطق پست سطح ماه در زمان‌هایی بین ۸/۳ تا ۱/۳ میلیارد سال قبل بر اثر برخوردهای عظیم شهاب‌سنگی، جریان یافته و این مناطق را پوشانده‌اند. با کمک یک نقشه کلی از ماه،‌ می‌توان دریاهای ماه را شناسایی کرد. این دریاها، وسیع‌ترین مناطق جغرافیایی سطح ماه هستند که حتی با کوچکت‌ترین دوربین‌های دوچشمی هم می‌توان اطلاعات زیادی راجع به آن‌ها به دست آورد. اگر در چند شب متوالی سعی کنید نام تک تک آن‌ها را شناسایی کنید به زودی خواهید توانست، جغرافیای این دنیای جدید را همانند قاره‌های کره زمین به خاطر بسپارید.

 

مقاله پیشنهادی: ۴ سوژه جالب در رصد ماه کامل

 

این کار بسیار ساده است، زیرا ماه همیشه منظره‌ای یکسان را از خودش به ما نشان می‌دهد. یعنی همواره ما یک روی ماه را می‌بینیم، و روی دیگرش همیشه از دید ما مخفی است. علتش خیلی ساده است، در زمان‌های گذشته سرعت چرخش ماه به دور خودش بیش از مقدار فعلی بود و هر دو طرف ماه قابل مشاهده بود، ولی با گذشت زمان‌های زیاد، به علت تقابل گرانش زمین با ماه؛ آرام آرام از سرعت گردش ماه کاسته شد تا به این حالت قفل شدگی با زمین رسید.

در این حالت مدت زمانی که طول می‌کشد ماه یک بار به دور خودش بچرخد با مدت زمان یک گردش کاملش به دور زمین برابر است. به این حالت «قفل شدگی مداری» می‌گویند و در بین قمرهای موجود در منظومه شمسی رایج است. اشکال این وضعیت این است که ما هرگز نمی‌توانیم سمتِ دیگر ماه را ببینیم مگر این‌که فضاپیمایی را به آن سوی ماه بفرستیم.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : نقشه دریاهای ماه

دریاهای ماه

دهانه‌های برخوردی

معروف‌ترین عارضه سطحی ماه «گودال‌»ها یا «دهانه»های سطح آن هستند. تمام این گودال‌ها نتیجه برخوردهای وحشتناک سیارک‌ها یا دنباله‌دارها با سطح ماه هستند. بیشتر این برخوردها بیش از ۹/۳ میلیارد سال قبل،‌ در دوره‌ای با نام «عصر بمباران سنگین» که یکی از دوره‌های اولیه در تاریخچه تشکیل‌ منظومه شمسی است؛ اتفاق افتاده‌اند. زمین حتی از ماه هم شدیدتر مورد اصابت این برخوردها قرار گرفت؛ اما وجود باد، آب و فعالیت‌های زمین‌شناسی در سطح زمین تقریبا تمام این آثار و ردپاهای گودال‌های اولیه را محو کرده است. اما ماه که فاقد هرگونه فعالیت زمین‌شناسی و فرسایش جوّی است، تمام وقایعی که در دوران کهن آن شکل گرفته اند را دست‌نخورده نگه داشته است.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : دهانه ها و ارتفاعات ماه

دهانه ها و ارتفاعات ماه

عصر جاری شدن سیل گدازه‌ها که منجر به ایجاد دریاها شده، پس از آن دوران بمباران سنگین بوده است. از این‌رو دریاها تعداد بسیار محدودی از دهانه‌های برخوردی را در خود دارند، که آن‌ها هم در اثر برخورد سیارک‌ها و دنباله‌دارهای سرگردان و معدودی است که در دوران‌های بعدی بوده‌اند.

در واقع تلسکوپ شما مکان‌های بسیاری را در اطراف لبه‌های دریاها آشکار می‌کند که گدازه‌های دریاها به آرامی به داخل برخی از دهانه‌ها نفوذ کرده است. بعضی از این دهانه‌ها به قدری از گدازه پر شده است که فقط شبحی از گودال باقی مانده است.

نواحی بزرگ و روشن سطح ماه (در مقابل دریاهای تیره) که در واقع مکان‌های مرتفع ماه هم هستند؛ سرزمین‌های قدیمی‌تر ماه هستند که توانستنه‌اند جان سالم از آن برخوردهای عظیمی که منجر به جریان گدازه‌ها بر سطح ماه شدند جان سالم به در برند. دهانه‌های ماه در اندازه‌های بسیار متنوعی یافت می‌شوند، از چند صد کیلومتر تا دهانه‌های بسیار ریزی که تلسکوپ‌های ما می‌توانند نشان دهند و قطری در حدود ۲ تا ۳ کیلومتر دارند. از طرفی می‌توانید موارد زیادی را تشخیص دهید که زنجیره‌ای از دهانه‌ها با هم‌پوشانی بر هم تشکیل شده‌اند.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : دهانه های ماه و دیوار بزرگ

دهانه های ماه و دیوار بزرگ

اغلب دهانه‌های بزرگ در مرکز خود قله‌ای دارند که در اثر برگشت مواد مذابِ ناشی از برخورد عظیم و منجمد شدن آن ایجاد شده‌اند. دیگر دهانه‌های بزرگ که سطحی کاملا مسطح دارند به «دشت‌های دیواره‌ای» معروفند. از آن جهت که سطح آن‌ها توسط جریان گدازه‌ها به دشتی هموار مانند دریاهای کوچک تبدیل شده‌اند ولی دیواره مشخصی در اطراف آن مشاهده می‌شود.

 

رگه‌های درخشان

دهانه‌های جوان‌تر، به وسیله رگه‌هایی روشن که به صورت شعاعی از دهانه تا فاصله‌های دور امتداد می‌یابند احاطه شده‌اند. این رگه‌ها از خود سایه‌ای ندارند و در شب‌های ماه بدر به وضوح می‌درخشند. آن‌ها خرده سنگ‌هایی هستند که همچون ترکش در هنگام برخوردهای بزرگ، به اطراف پراکنده شده‌اند. برخلاف دهانه‌ها و کوه‌ها، این رگه‌ها هنگامی که نور خورشید از بالاسر برآن‌ها بتابند بهتر دیده می‌شوند؛ یعنی در هنگام ماه کامل.  دهانه جوان تیکو (که فقط ۱۱۰ میلیون سال عمر دارد) بزرگ‌ترین رگه‌ها را دارد که یکی از آن‌ها تقریبا تا آن سوی قرص ماه امتداد یافته است.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : رگه های ماه

رگه‌های ماه

کوه‌ها و شیارها

از جمله عوارض دیگر ماه، رشته کوه‌ها و کوه‌های منفرد بر سطح آن هستند. آن‌ها را به راحتی می‌توانید در سایه‌مرز تشخیص دهید و سایه‌های کوتاه و بلندشان را مشاهده کنید. تَرَک‌ها و شیارهای سطح ماه هم گاهی اوقات با تلسکوپ‌های کوچک قابل مشاهده‌اند، به ویژه در اطراف لبه دریاها که به صورت مارپیچ به درون دریاها نفوذ کرده‌اند. این‌ها دره‌های رودمانندی هستند که به علت سایه دیواره‌های پرشیب‌شان دیده می‌شوند. برخی از آن‌ها با زنجیره‌ای از دهانه‌های کوچک مشاهده می‌شوند و حتی برخی هم مستقیم و بدون خم و چم هستند.

 

چگونه ماه را بگردیم؟

 

۱•  نقشه مناسب برای ماه‌گردی

هر کدام از این عوارض و قسمت‌های سطح ماه هنگامی برای شما شناخته و معنی‌دار می‌شوند که سعی کنید  نام و نوع آن‌ها را بدانید. برای انجام این کار به یک نقشه ماه و چراغ قوه مناسب نیاز دارید. برخی از کتاب‌های جامع نجوم، نقشه‌هایی کلی از ماه را در خود دارند که می‌توان از آن‌ها استفاده کرد. در غیر این‌صورت می‌توانید نقشه‌های جامع ماه را از بخش «محصولات آموزشی» ما تهیه کرده و استفاده کنید. اپلیکیشن‌های اندرویدی هم گزینه خوبی هستند، مانند Phase of the Moon.

۲•  حواس‌تان به تغییر جهت تصویر ماه باشد

اما هنگامی که از چشمی تلسکوپ به ماه نگاه می‌کنید، باید چند ترفند ساده و اساسی را برای جستجوی نام عوارض و شناسایی آن‌ها در تطبیق با نقشه‌های ماه بلد باشید. اکثر نقشه‌های ماه، آن را در حالت طبیعی که با چشم یا دوربین دوچشمی می‌بینیم نمایش می‌دهند، یعنی شمال در بالا، ‌جنوب پایین و شرق در راست قرار دارد. در حالی که باید به یک نکته زیرکانه در خصوص رصد با تلسکوپ توجه داشت.

بسیاری از تلسکوپ‌ها تصویر را وارونه (بالا- پایین) می‌کنند و بسیاری هم برعکس (چپ – راست، وارونه جانبی یا آینه‌ای) می‌کنند؛ و بعضی هم به هردو صورت آن را می‌چرخانند. این دو اثر به طور مستقل جهت‌های ماه را تغییر می‌دهند و شما باید با توجه به تلسکوپ خود و چشمی‌های آن بدانید که کدام حالت را ایجاد می‌کند؛ و بتوانید هر دو اثر را جداگانه برطرف کنید.

۳•  تلسکوپ من چگونه تصویر را می‌چرخاند؟

برای این‌که وضعیت تلسکوپ خود را بسنجید، کافی است هنگام روز آن را به یک سوژه زمینی نشانه روید و نوع تغییر جهت تصویر را در آن مشخص کنید. ترجیحا اگر این کار را با یک تابلوی تبلیغاتی که شامل متن مشخص باشد، انجام دهید راحت‌تر می‌توانید آن را تشخیص دهید. سپس هنگام رصد از پشت چشمی، می‌دانید که با توجه به نقشه‌هایی که از ماه در دست دارید، چگونه آن را در دست‌تان بچرخانید تا با آن‌چه مشاهده می‌کنید تطابق داشته باشد. یا در بعضی موارد باید بتوانید یک تصویر ذهنی درست برای خود تصور کنید تا عوارض سطح ماه را صحیح ودرست شناسایی کنید. توصیه می‌شود ضمن این‌که هر شب و در فازهای مختلف، به دنبال دهانه‌ها و عوارض کوچک هستید، شناسایی دریاها را تمرین و یادآوری کنید تا در مدت دو هفته، طرح کلی ماه کاملا برای‌تان آشنا شود.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : حالت‌های مختلف ماه در ابزار

حالت‌های مختلف دیدن ماه با ابزار

 

 

نویسنده:

محمد همایونی