ستاره سهیل دومین ستاره آسمان

ستاره سهیل پس از شباهنگ روشن‌ترین ستاره در آسمان است. این ستاره به راحتی از نیمکره جنوبی زمین در اکثر شب‌های سال مشاهده می‌شود. در واقع برای مناطق وسیعی از سرزمین‌های جنوبی زمین، سهیل یکی از ستارگان حول قطبی است و هیچ‌گاه غروب نمی‌کند!

ولی در نیمکره شمالی وضعیت دیدنش به راحتی امکان پذیر نیست. با توجه به اندازه میل حدود ۵۳ درجه جنوبی سهیل، این ستاره را در عرض‌های جغرافیایی بالاتر از ۳۷ درجه شمالی به هیچ وجه نمی‌توان دید، زیرا اصلا در این مناطق طلوع نمی‌کند. به هر میزان که عرض جغرافیایی محل سکونت شما از ۳۷ درجه شمالی کمتر (جنوبی‌تر) باشد، دیدن آن برای شما ساده‌تر و در مدت زمان بیشتری امکان پذیر خواهد بود.

از این رو در استان‌های آذربایجان شرقی و غربی این ستاره هیچ‌گاه طلوع نمی‌کند و در تهران هم حداکثر ۲ درجه بالای افق جنوبی ارتفاع می‌گیرد. هر چه به سمت شهرهای جنوبی‌تر جابه‌جا شویم حداکثر ارتفاع آن بیشتر و شرایط دیدنش ساده‌تر می‌شود. بیشترین مقدار ارتفاع آن هم در چابهار است که به ۱۲ درجه از افق جنوبی می‌رسد. در حقیقت به همین دلیل که این ستاره از ایران زمین کم پیداست، در آن مثل معروف سرِ زبان‌ها افتاده است که: «چی شده، ستاره سهیل شدی؟!»

مشاهده ستاره سهیل

سهیل پرنورترین ستاره صورت فلکی شاه تخته است و این صورت فلکی در جنوب صورت فلکی سگ بزرگ قرار گرفته که از جمله صورت‌های فلکی زمستانه است. سهیل را به علت قرار گرفتن در پایین (جنوب) شِعرای یمانی به راحتی می‌توان در آسمان یافت؛ البته در مرکز و جنوب ایران. هنگامی که شباهنگ (شعرای یمانی) به بالاترین ارتفاع خود در آسمان برسد، ستاره سهیل هم تقریبا به بالاترین ارتفاع خود رسیده و پایین دست شباهنگ در نزدیکی افق جنوبی خودنمایی می‌کند. به علت نورانیت بالای آن به راحتی می‌توان آن را در آسمان جنوبی پیدا کرد.

البته چون در اکثر مناطق ایران و بقیه مناطقی که در عرض‌های حدود ۳۰ درجه شمالی هستند این ستاره در مجاورت افق جنوبی دیده می‌شود، باید هم افق جنوبیِ باز داشته باشیم و هم آسمانی پاک و تمیز؛ وگرنه یا در پشت عوارض زمینی مخفی می‌شود یا در غبار و آلودگی جوّی، فروغ خودش را از دست می‌دهد.

پس کافی است در شب‌های سرد زمستانی، ستاره شباهنگ (شعرای یمانی) را زیر نظر بگیرید و زمانی که به بالاترین ارتفاع خود در طول شب رسید (که دقیقا برفراز جنوب افق شما قرار گرفته است) می‌توانید ستاره سهیل را در زیر آن و به فاصله کمی از افق جنوبی مشاهده کنید. در اطراف آن ستاره پرنوری وجود ندارد و به راحتی می‌توانید آن را تشخیص دهید. نکته دیگر این‌که اگر امتداد سه ستاره‌ای که خنجر شکارچی را در صورت فلکی جبار تشکیل می‌دهند، به سمت جنوب ادامه دهیم به ستاره سهیل می‌رسیم.

اگر ساکن در نیمکره جنوبی زمین هستید، که خیلی خوش به حال شماست! چرا که سهیل یکی از ستاره‌های روشن آسمان‌تان هست و در بیشتر اوقات سال به راحتی آن را می‌توانید ببینید. فقط کافی است از نقشه‌های آسمان ویژه نمیکره جنوبی آسمان یا نرم‌افزارها و اپلیکیشن‌های نجومی برای یافتن آن استفاده کنید.

نام سهیل

این ستاره نام‌های بسیاری در کشورها و سرزمین‌های مختلف داشته است. اسم لاتین آن Conopus ریشه در کلمه یونانی‌ای دارد که بطلمیوس در کتاب المجسطی با همین تلفظ به کاربرده است. دانشمندانی نظیر اراتوستن، اَبَرخُس و حتی ادموند هالی هم با نام‌هایی بسیار نزدیک به همین واژه از آن نام برده‌اند.

اما واژه «سهیل» بیش از ۱۴ قرن است که در منطقه خاورمیانه و در زبان‌های فارسی، ترکی و عربی به کاربرده می‌شود. حتی در کتاب کلیله و دمنه هم آن را با نام «انوارِ سهیلی» بیان کرده‌اند. در زبان عرب به نام ستاره «جنوب» هم شناخته شده است از آن جهت که این ستاره برفراز ضلع جنوب شرقی کعبه (قبله‌گاه مسلمانان) طلوع می‌کند.

مشخصات فیزیکی ستاره سهیل:

فاصله سهیل را تا قبل از به کارگیری ماهواره اَبَرخُس (هیپارخوس) با تقریب بسیار زیاد از ۹۶ تا ۱۲۰۰ سال نوری تخمین زده بوند. ولی مشاهدات و محاسبه‌های ابرخس فاصله آن را حدود ۳۱۰ سال نوری نشان می‌دهد.

سهیل یک غول سفید است و از نزدیک‌ترین ستارگان غول به منظومه شمسی است. این ستاره مرحله اصلی عمر خودش، یعنی دوران هیدروژن‌سوزی را تمام کرده و الان در مرحله سوزاندن هلیوم‌های موجود در هسته خودش هست.

این ستاره با جرم ۸ برابر جرم خورشید یک غول بسیار داغ و سوزانی است که باعث شده بیش از ۱۰٫۰۰۰ برابر خورشید درخشندگی (درخشندگی یعنی نورانیت واقعی ستاره) داشته باشد و از قدر ظاهری ۰٫۷۴- در آسمان بدرخشد. با توجه به فاصله و قدرمطلق ۵٫۷- آن اگر به جای ستاره شباهنگ قرار می‌گرفت آن را همچون ستاره‌ای از قدر ظاهری  ۸٫۶- می‌دیدیم. و این یعنی ۷۱۳ برابر روشن‌تر از شباهنگ دیده می‌شد!

با توجه به اندازه‌گیری‌های انجام شده، قطر آن حدود ۷۱ برابر قطر خورشید است که اگر در منظومه شمسی به جای خورشید قرار بگیرد قسمت زیادی از فضای داخل مدار عطارد (حدود ۹۰%) را اشغال می‌کند. در تصویر شبیه‌سازیِ زیر نمایی را که از فاصله ۳ واحد نجومی از خورشید و سهیل می‌توانستیم ببینیم، مشاهده می‌کنیم. به مدار عطارد و اندازه قرص سهیل دقت کنید!

دمای سطحی سهیل نزدیک به ۷۰۰۰ کلوین اندازه‌گیری شده است، که حکایت از داغ بودن آن می‌کند. عمر آن را بین ۲۵ تا ۳۰ میلیون سال تخمین زده‌اند. با توجه به این‌که مرحله رشته‌اصلی عمر خودش را طی کرده است و در حال سوزاندن هلیوم‌های موجود در هسته خودش است؛ باید آن را در آستانه مراحل پایانی عمرش در نظر گرفت.

سهیل یک ستاره با جرم متوسط است و جرم لازم برای رسیدن به انفجارهای ابرنواختری را ندارد. پایان عمر آن پس از دوران کوتاهی که به احتمال زیاد یک سحابی سیاره‌نمای زیبا را بیافریند؛ با تبدیل شدن به یک کوتوله سفید به سرانجام خواهد رسید.

سیب شمیران و ستاره سهیل!

علاوه بر مَثَل معروف «ستاره سهیل شدی!» نمونه دیگری از تأثیر این ستاره در زندگی مردم ایران را می‌توان در مردم تهران قدیم و به خصوص کشاورزان شمیران یافت! آن‌ها معتقد بودند که سیب شمیران هنگامی می‌رسد و به اصطلاح «لُپ گلی» می‌شود که ستاره سهیل طلوع کند و نورش بر درختان سیب شمیرانات بتابد. این عقیده حکایت از زمان اولین طلوع و ظاهر شدن ستاره سهیل در آسمان تهران دارد که اواخر شهریور و اوائل مهرماه است. در این زمان می‌توان طلوع سهیل را در آسمان سحرگاهی در افق جنوبی تهران و شمیران مشاهده کرد؛ که همزمان است با رسیدن سیب‌های شمیران!

نویسنده:
محمد همایونی ـ 1 بهمن 1396