خوشه‌های کروی در اطراف راه شیری

کهکشان راه شیری در ترازوی اخترشناسان!

تعداد بازدید: 72

خوشه‌های کروی در اطراف راه شیری

امتیاز تصویر: NASA. STScI

کهکشان راه شیری یعنی جزیره کیهانی غول پیکری که ما در آن زندگی می‌کنیم. ، در حدود ۲۰۰ میلیارد ستاره را در خود جای داده است. البته این عدد، فقط نوکِ کوه یخی است که حقیقت راه شیری را می‌سازد. چرا که راه شیری توسط مقادیر عظیمی از ماده‌ای ناشناخته و غیرقابل مشاهده احاطه شده است که به «ماده تاریک» مشهور شده است.

توزیع و حرکت خوشه‌های کروی در اطراف کهکشان راه شیری، رمز اصلی یافتن جرم کهکشانِ خودمان است.

ماده تاریک در کهکشان راه شیری

در حقیقت درصد زیادی از جرم راه شیری را «ماده تاریک» تشکیل می‌دهد که تاکنون هیچ اثر مرئی از آن مشاهده نشده است. این «ماده تاریک» یا به عبارت دیگر ماده مجهول، از آن جهت که هیچ تابشی ندارد هنوز به صورت مستقیم دیده نشده است، اما آثار قطعی از وجود آن، هم در کهکشان خودمان و هم در کهکشان‌های دیگر و هم در خوشه‌های کهکشانی مشاهده و رصد شده است.

اطراف بخش مرئی کهکشان راه شیری را هاله‌ای از ماده تاریک پوشانده است که مهمترین اثر حضور و وجود آن را می‌توانیم در سرعت ستارگان راه شیری و پایداری سیستم کهکشان مشاهده کنیم. با توجه به سرعت‌هایی که ستارگان در کهکشان دارند، اگر هاله ماده تاریک در اطراف راه شیری وجود نداشت، ستارگان از کهکشان جدا می‌شدند و آرام آرام کهکشان تکه تکه می‌شد. ولی نیروی گرانشی ماده تاریکِ هاله، همچون چسبی گرانشی ستاره‌ها را در کهکشان نگه داشته است.

اثر مهمی که از جرم و گرانش ماده تاریک می‌توان مشاهده کرد و برای محاسبه جرم کهکشان راه‌گشاست، سرعت حرکت خوشه‌های کروی است. هرچه مقدار ماده تاریک بیشتری موجود باشد، باعث سریعتر شدن حرکت این خوشه‌ها می‌شود.

خوشه‌های کروی: ترازوی کهکشانی!

اخترشناسان همچنان در تلاشند که اندازه دقیقی از جرم کهکشان به دست آورند، تا به درک بهتر و دقیق‌تری از سیر تحولِ بی‌شمار کهکشان موجود در عالم برسند. کهکشان‌هایی که تاکنون در کیهان رصد شده‌اند، جرم‌های متفاوتی دارند و در محدوده‌ای از حداقل چند میلیارد برابر جرم خورشید تا حداکثر ۳۰٫۰۰۰ میلیارد برابر جرم خورشید را ـ که سنگین‌ترین کهکشان‌ها هستند ـ شامل می‌شوند. اما جایگاه کهکشان خودمان ، راه شیری در این مقیاس کجاست؟ و مهمتر این‌که چگونه می‌توان کهکشان را وزن کرد؟!

مسلما ترازویی برای این کار وجود ندارد، اما پژوشگرانِ ستاره شناس، از دهه‌ها قبل با بررسی توزیع و سرعت حرکت خوشه‌های کروی در کهکشان راه شیری، راهی یافته‌اند که می‌تواند هم اندازه و هم جرم راه شیری را برای آن‌ها مشخص کند.

به تازگی (۱۶ اسفند ۱۳۹۷) گروهی از اخترشناسان کنجکاو اعلام کرده‌اند که توانسته‌اند با ترکیب داده‌های دقیق تلسکوپ فضایی «هابل» و ماهواره «گایا» و مطالعات دقیقی از حرکت خوشه‌های کروی در اطراف راه شیری، یکی از دقیق‌ترین اندازه‌گیری‌های جرم کهکشان راه شیری را به نمایش بگذارند.

خوشه‌های کروی: گروه‌های متراکم از چند صدهزار ستاره هستند که تحت اثر نیروی گرانش‌شان در محدوده کوچکی از فضا در کنار هم قرار دارند. در کهکشان راه شیری حدود ۱۵۰ خوشه کروی رصد شده است.

خوشه کروی NGC5466

خوشه کروی NGC 5466 امتیاز تصویر از: www.capella-observatory.com

خوشه‌های کروی ستاره‌های کهنسالی درون خود دارند که نشان از آن دارد که این خوشه‌ها جزء اولین ساکنین راه شیری هستند؛ که فقط چند صد میلیون سال پس از مهبانگ ایجاد شده‌اند. زمانی که هنوز نه خورشیدی وجود داشته و نه ساختار قرص و مارپیچی‌ای در کهکشان راه شیری شکل گرفته بوده است!

این خوشه‌های کروی همچون زنبورهایی که در اطراف کندوی‌شان در حال پرواز هستند، پیرامون راه شیری در حرکتند. هرقدر که کهکشان سنگین‌تر باشد، این خوشه‌های کروی سریع‌تر حرکت می‌کنند. بنابراین با بررسی سرعت حرکت آن‌ها به دور کهکشان می‌توان جرم آن را با دقت خوبی اندازه‌گیری کرد.

پژوهش‌هایی که در دهه‌های گذشته انجام شده بود، جرم راه شیری را بین ۵۰۰ تا ۳۰۰۰ میلیارد جرم خورشیدی تخمین زده بودند. اما این پژوهش جدید که با داده‌های دقیق تلسکوپ فضایی هابل و ماهواره گایا، بسیار بهبود یافته است؛ مقدار میانیِ این محدوده را برای جرم کهکشان‌مان به دست آورده است.

در این اندازه‌گیری، جرم راه شیری حدود ۱۵۰۰ میلیارد جرم خورشیدی به دست آمده است. البته از این عدد نهایتا مقدار ۲۰۰ میلیاردش متعلق به اجرامی است که می‌توانیم در کهکشان به صورت مستقیم مشاهده کنیم که شامل ستاره‌ها، سحابی‌ها، ابرها و غبارهای میان ستاره‌ای و آن سیاه‌چاله ابرسنگین مرکزی می‌باشد.

جرم خورشیدی: جرم خورشید، یعنی مقدار ماده‌ای که در خورشید وجود دارد؛ معیار استانداردی است که در نجوم و ستاره شناسی برای بیان جرمِ اجرام کیهانی نظیر ستارگان، سحابی‌ها، خوشه‌های ستاره‌ای و کهکشان‌ها استفاده می‌شود.

جرم خورشید تقریبا برابر است با: ۲۰۰۰ میلیارد میلیارد میلیارد کیلوگرم؛ که معادل ۳۳۳٫۰۰۰ برابر جرم زمین است!

 

همکاری هابل و گایا

در بیشتر تحقیقاتی که قبلا انجام شده بود، اندازه‌گیری سرعت حرکت خوشه‌ها فقط در امتداد خط دید آن خوشه‌ها بوده است. بنابراین فقط می‌توانستند سرعت نزدیک یا دورشدن خوشه (که به آن سرعت شعاعی گفته می‌شود) را از زمین محاسبه کنند. از این رو خطا و عدم اطمینان زیادی در نتایج ایجاد می‌شد. اما در اطلاعاتی که از تلسکوپ هابل و ماهواره گایا برای ۴۶ خوشه کروی رصد شده، دریافت شده است، سرعت عرضیِ (یعنی حرکت جانبی) آن‌ها هم علاوه بر سرعت شعاعی استخراج شده است. این امر موجب افزایش دقت این محاسبات است.

گایا به علت دقت زیادی که دارد می‌تواند موقعیت سه بعدی خوشه‌ها را در اطراف کهکشان مشخص کند و در عوض تلسکوپ هابل به علت نفوذ بیشتر به عمق آسمان می‌تواند ستارگان و خوشه‌های کم‌نورتر و دورتر را رصد کند. در این پژوهش، گایا ۳۴ خوشه‌ای که تا فاصله ۶۵٫۰۰۰ سال نوری قرار داشتند را بررسی کرده و تلسکوپ هابل ۱۲ خوشه دوردست را که تا ۱۳۴٫۰۰۰ سال نوری بودند، بررسی کرد.

هنگامی که اندازه‌گیری‌های هابل و گایا همچون نقاط پایه بر روی نقشه‌های کهکشانی با هم ترکیب شوند، می‌توان توزیع جرم کهکشان را تا شعاع یک میلیون سال نوری از زمین بررسی کرد.

جابه‌جایی خوشه‌ها:

تصاویر دقیق تلسکوپ فضایی هابل از جابه‌جایی خوشه کروی NGC5466

امتیاز عکس از: NASA, ESA, STScI

عکس سمت چپ: قسمتی از خوشه کروی NGC5466 که توسط تلسکوپ فضایی هابل تهیه شده، در این عکس ثبت شده است. این خوشه یکی از ۱۵۰ خوشه کروی در کهکشان راه شیری است که همچون زنبورهایی به دور کندویِ راه شیری در حرکت و چرخش هستند. با مطالعه سرعتِ چرخش آن‌ها به دور راه شیری می‌توان جرم کهکشان را با دقت خوبی محاسبه کرد.

عکس سمت راست: قسمت کوچکی از همان خوشه NGC5466 که جزئیات زیادی از ستارگان خوشه را در مقابل کهکشان‌های دوردست نشان می‌دهد. (از جمله شاهکارهای تلسکوپ هابل که از عهده تلسکوپ‌های دیگر برنمی‌آید!)

برای سنجیدن سرعت خوشه، تصویر بسیار دقیق هابل از این خوشه، در یک بازه زمانی ۱۰ ساله با هم مقایسه شده‌اند. ستارگانی را که در این کادرِ شبکه بندی می‌بینید، مربوط به خوشه کروی است و شبکه قرمز رنگ در واقع به آن کهکشان‌های دوردست چسبیده است و می‌توانیم جابه‌جایی خوشه را نسبت به آن‌ها تشخیص دهیم. خوشه NGC5466 در فاصله ۵۲٫۰۰۰ سال نوری از ماست، اما آن کهکشان‌ها میلیون‌ها سال نوری دورتر هستند، بنابراین در یک مدتِ ۱۰ ساله می‌توان جابه‌جایی ستارگان خوشه را به دور راه شیری تشخیص داد و مقدار آن را اندازه‌گیری کرد. چنین اندازه‌گیری‌های دقیق، وقتی با دیگر داده‌ها (احتمالا از سایر خوشه‌های رصد شده) ترکیب شدند، اندازه ۱۵۰۰ میلیارد برابر جرم خورشیدی را به ما داده‌اند.

 

منبع: تلسکوپ فضایی + هابل + گایا

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

 

ستاره زتای مارافسای در مقابله با سحابی

کمان کیهانی در مقابل زتا مارافسای

ستاره زتای مارافسای در مقابله با سحابی

امتیاز عکس از: NASA, Spitzer

ستاره غول پیکر زتا مارافسای اثری «ضربه‌مانند» بر ابرهای غبارِ اطراف خودش ایجاد می‌کند که همچون رشته‌های نازکِ درخشان در این تصویر فروسرخ تلسکوپ فضایی اسپیتزر متعلق به ناسا، آشکار شده است. بادهای ستاره‌ای پر قدرتی که از این ستاره جوان و پرسرعت خارج می‌شوند، ساختاری موج مانند را در ابرهای غباری که در حال نزدیک شدن به آن هستند ایجاد می‌کنند. وجود این «کمانِ ضربه» که همچون کمان‌های ظریفِ نورانی دیده می‌شود؛ برای این ستاره فقط در طول موج فروسرخ (مادون قرمز) قابل رویت هستند.

شاید عکس زیبای بالا را دیده باشید و احتمالا از دیدنش به وجد آمده‌اید. صحنه‌ای زیبا از رودررویی ستاره زتا مارافسای با ابرهای غبار در همسایگی‌اش! در این مقاله قصد معرفی این ستاره و مکانیزمی که باعث خلق این صحنه زیبا شده است را داریم.

زتا مارافسای کیست؟

این ستاره آبی رنگ در صورت فلکی مارافسای قرار دارد و نام زِتا (از حروف الفبای یونانی) بر او نهاده شده است: زتا ـ مارافسای، یا زتای مارافسای. ستاره‌ای از قدر ظاهری ۲٫۵۷ که سومین ستاره این صورت فلکی از لحاظ روشنایی است. با استفاده از روش اختلاف منظر، فاصله آن چیزی بین ۳۶۶ تا ۳۷۰ سال نوری محاسبه شده است.

زتا مارافسای ستاره‌ای بسیار عظیم است که ۱۹ برابر جرم خورشید را در کره‌ای با قطر ۷ برابر قطر خورشید جای داده است. این ستاره از رده طیفی O است و از نوع ستارگان رشته اصلی، یعنی در مرحله بلوغِ دوران تحولش می‌باشد و با همجوشی هسته‌های هیدورژن در مرکزِ خودش، انرژی‌های فوق العاده زیادی را تولید و تابش می‌کند. ستارگان رده‌ی O بسیار داغ و به رنگ‌های آبی یا آبی سفید می‌درخشند. زتای مارافسای هم به رنگ آبی کاملا مشخصی تابش می‌کند و دمای سطحی بسیار بالایی دارد: ۳۴٫۰۰۰ کلوین! از این رو درخشندگی این ستاره هم بسیار زیاد است: ۸۰٫۰۰۰ برابر درخشندگیِ خورشید!

صورت فلکی مارافسای و ستاره زتا

موقعیت زتا مارافسای

صورت فلکی مارافسای در شمال صورت فلکی عقرب قرار دارد و به راحتی می‌توانید زتا مارافسای را پیدا کنید. کافی است ۱۶ درجه از ستاره معروف قلب العقرب به سمت شمال حرکت کنید تا به این ستاره‌ی خاص برسید.

 

سرنوشت زتا مارافسای

ممکن است قطر این ستاره کوچک به نظر برسد، اما باید دقت کرد که این ستاره هنوز در مرحله رشته اصلی است و چنین قطری در این مرحله؛ حکایت از ستاره‌ای عظیم می‌کند. همین ستاره هنگامی که با پایان یافتن سوخت اصلی هیدروژن در هسته، مرحله اصلی زندگی‌اش را طی کند به یک ابرغول قرمز فوق العاده عظیم الجثه تبدیل خواهد شد.

اخترشناسان سنّ آن را ۳ میلیون سال به دست آورده‌اند و حدس می‌زنند هم اکنون در میانه بخش اصلی زندگی‌اش (رشته اصلی) قرار دارد. زتای مارافسای طی چند میلیون سال آینده به دوران پایانی زندگی‌اش رسیده و با قطری در حدود قطر مدار سیاره مشتری به دور خورشید به صورت یک ابرغول قرمز در آسمان خواهد درخشید! نهایتا این ستاره بر اثر یک انفجار ابرنواختری به عمر خودش پایان خواهد داد و یک ستاره نوترونی یا تپ‌اختر از آن به جای خواهد ماند.

جذب میان‌ستاره‌ای

رصدها نشان داده‌اند که در مسیر بین زتا مارافسای تا منظومه شمسی، مقادیر زیادی از غبارِ میان‌ستاره‌ای قرار دارد و همین باعث می‌شود که مقدار زیادی از نورِ تابش شده از آن در این مسیر جذب شود. در واقع اگر این غبارهای میان ستاره‌ای در این بین نبود، زتا مارافسای چندین برابر درخشان‌تر دیده می‌شد و جزء ستارگان پرنور آسمان قرار می‌گرفت.

همین جذب نور توسط غبارهای میان‌ستاره‌ای باعث شده که چنین تصویر زیبایی از دید تلسکوپ‌های مرئی مخفی بماند و فقط تلسکوپ فروسرخ اسپیتزر بتواند در طول موج‌های بلند مادون قرمز این کمان‌های نورانی زیبا را آشکار کند.

دَوَران سریع!

نکته‌ای جالب در مورد این ستاره، چرخش بسیار سریع ستاره به دور خودش است. این ستاره عظیم در هر شبانه روز یک بار به دور خودش می‌چرخد. با یک محاسبه ساده می‌توان حساب کرد که سرعت هر نقطه بر استوای این ستاره نزدیک به ۴۰۰ کیلومتر بر ثانیه است! و این سرعت فوق العاده زیادی است. به قدری زیاد که اگر کمی سریع‌تر از این مقدار به دور خودش می‌چرخید، حداقل به دو قسمت تجزیه می‌شد.

منشأ این کمان کیهانی

زتا مارافسای با سرعت ۳۰ کیلومتر بر ثانیه در فضای میان ستاره‌ای حرکت می‌کند. این سرعت زیاد به همراه گسیل ذراتی بسیار پرقدرت از سطح آن موجب اثرات جالبی می‌شود. اگر در عکس بالا دقت کنید، مشخص است که این ستاره در مجاورت سحابی یا توده‌ای از گاز و غبارها می‌باشد. این ستاره جوان، بادهای ستاره‌ای پرقدرتی از ذرات گازی داغ را از سطح خود گسیل می‌کند.

از طرفی سرعتی که ستاره دارد از سرعتِ امواج صوتی در این سحابی بیشتر است و به عبارتی زتای مارافسای همچون یک هواپیمای جنگی که در سرعت‌های بالاتر از سرعت صوت، دیوار صوتی را می‌شکند؛ دیوار صوتی را در فضای این سحابی شکسته است. اثری که از این شکستنِ دیوار صوتی مشاهده می‌کنیم همین انحنای زیبایی است که در سحابی مشاهده می‌شود. به این پدیده «ضربه کمانی» ( bow shock) گفته می‌شود.

البته آن موجی که در اثر حرکت هواپیمای فراصوتی ایجاد می‌شود یا توسط حرکت یک قایق تندرو بر سطح آب ایجاد می‌شود به «موج ضربه» معروف است که با ضربه کمانی اندکی تفاوت دارد، ولی از لحاظ شکل تقریبا مشابه هستند. در مثال‌های هواپیما یا قایق، خودِ بدنه جسم در گاز یا سیال در حرکت است و با آن تعامل دارد؛ ولی در ستاره‌ای مثل زتای مارافسای، اطراف ستاره را ذرات باد ستاره‌ای فرا گرفته است و ستاره به همراه این بادِ ستاره‌ای در حال حرکت در میان آن گاز و غبار است.

بنابراین تعامل آن ذراتِ پرانرژی بادهای ستاره‌ای با گازهای سحابی است که موجب ایجاد آن حالتِ زیبای کمانی شکل در سحابی شده است. البته اگر سرعت حرکت ستاره کمتر از سرعت صوت در سحابی مجاور بود، دیگر شاهد این کمان زیبا در این سحابی نبودیم!

فاصله زتا مارافسای تا سحابی مقابلش حدود نیم سال نوری، یعنی ۸۰۰ برابر فاصله پلوتون تا خورشید است.

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

 

ایجاد سیاه چاله های ابرسنگین در عالم آغازین

شبیه سازی تشکیل سیاه‌چاله‌های ابرسنگین در آغاز عالم

ایجاد سیاه چاله های ابرسنگین در عالم آغازین

ایجاد سیاه چاله های ابرسنگین در عالم اولیه

زمانی که کیهان هنوز در دوران کودکی خود بود، یعنی در کمتر از یک میلیارد سالگی‌اش؛ برخی از ستارگان فوقِ سنگینش به سیاه‌چاله‌هایی بسیار عظیم و بزرگ تبدیل شدند. یکی از رازهای کلیدی در اخترشناسی این است که:‌ «چرا در کیهانِ آغازین سیاه‌چاله‌های ابَرسنگین به تعداد زیاد وجود داشته‌اند؟»

مطالعات جدید که توسط بنیاد ملی علم انجام شده است (این مطالعات تحت حمایت مالی ناسا و کمک‌های کمیسیون اروپا انجام شده) پیشنهاد می‌کند که سیاه‌چاله‌های سنگین هنگامی رشد کرده و بزرگ می‌شوند، که کهکشان‌ها به سرعت تشکیل شوند. یعنی سرعت تشکیل کهکشان‌ها در آن عالمِ آغازین بالا باشد. این پژوهش و یافته‌ها بر اساس «شبیه‌سازی رنسانس» انجام شده است.

تأثیر سرعت تشکیل کهکشان‌ها:

شبیه‌سازی‌های رنسانس جامع‌ترین شبیه‌سازی‌هایی است که ابتدایی‌ترین مراحلِ گردهم‌آوری و برهمکنش گرانشیِ گاز اولیه‌ای را نشان می‌دهد که پس از مهبانگ، منجر به تشکیل اولین ستاره‌ها و کهکشان‌ها شده است. این گاز ابتدایی، ترکیبی از هیدروژن، هلیوم و ماده تاریک سرد است.

این مطالعاتِ مبنی بر شبیه‌سازی، که در ۲۳ ژانویه ۲۰۱۹ در نشریه نیچر منتشر شد؛ همچنین بیان می‌کند که وجود سیاه‌چاله‌های ابرسنگین خیلی بیش از آن‌چه که قبلا تصور می‌شد، رایج هستند.

بر اساس سناریویی که به تازگی در این شبیه‌سازی کشف شده این معیار کلیدی که: «تعیین مکان سیاه‌چاله‌های سنگینی که در دوران کودکی کیهان شکل گرفته‌اند، وابسته به رشد سریع ابرهای گازیِ پیش ـ کهکشانی‌ای است که پیشگام تشکیل کهکشان‌های امروزی هستند» بدین معنی است که سیاه‌چاله‌های ابرسنگین در عالم آغازین، منشأ یکسانی داشته‌اند.

برای تشکیل یک کهکشان به ستاره‌ها نیاز است، که این ستاره‌ها از درون ابرهای گازی متولد می‌شوند. اما به ماده‌ای نامرئی که همانند چسبی این ستاره‌ها را نگاه می‌دارد تا از کهکشانِ خودشان فرار نکنند هم نیاز است: آری، ماده تاریک! در این شبیه‌سازی جدید مشخص شده است که اگر ساختار «هاله»ی ماده تاریک در ابتدای عمر خودش به سرعت رشد کند، جریان تشکیل ستارگان فروخواهد نشست. در عوض سیاه‌چاله‌های سنگین می‌توانند قبل از آن‌که کهکشان به تکامل برسد، تشکیل شوند. این سیاه‌چاله‌های سنگین در رقابتِ مصرف گازهای اولیه‌ای که می‌توانند به ستارگان زیادی تبدیل شوند، برنده می‌شوند و به راحتی و با سرعت، گازهای فراوانی را که در آن فضاها وجود دارند، فرو می‌بلعند و بزرگ و بزرگ‌تر می‌شوند.

قسمتی از شبیه ساز رنسانس

امتیاز تصویر:Advanced Visualization Lab, National Center for Supercomputing Applications 

این تصویر ناحیه‌ای به وسعت ۳۰٫۰۰۰ سال نوری را از شبیه‌ساز رنسانس نشان می‌دهد. ناحیه‌ای که مرکز آن خوشه‌ای از کهکشان‌های جوان، تابش‌ها (سفید) و فلزات (سبز) را تولید کرده‌اند. و همین تابش‌ها موجب گرم شدن گازهای اطراف آن‌ها شده است. هاله ماده تاریکِ خارج از این ناحیه گرم شده توانسته سه ستاره ابَرسنگین را تولید کند (داخل کادر) که هرکدام ۱۰۰۰ برابر خورشید جرم دارند. این ستاره‌ها به سرعت به سیاه‌چاله‌های سنگین فرومی‌رمبند و در نهایت پس از چند میلیارد سال به سیاه‌چاله‌های ابرسنگین تبدیل می‌شوند.

تئوری‌های پیشین دانشمندان می‌گفت که تابش‌های قدرتمند کهکشان‌های دیگر موجب توقف جریان ستاره‌سازی در این ناحیه‌های جوان که شامل سیاه‌چاله‌های سنگین هستند، می‌شده است و همین امر به رشد و توسعه بیشتر آن سیاه‌چاله‌ها کمک می‌کرده است. اما پژوهش و شبیه سازی جدید، مکانیزم کاملا جدیدی را آشکار کرده است که  منجر به شروع شکل‌گیری سیاه‌چاله‌های عظیم در هاله‌های ماده تاریک در اطراف کهکشان‌ها می‌شود. این مکانیزم نشان می‌دهد که سرعت زیاد در توسعه کهکشان‌ها نکته کلیدی در رشد سیاه‌چاله‌های ابرسنگینِ آغازین هستند.

ایجاد سیاه چاله های ابرسنگین در عالم آغازین

امتیاز تصویر: John Wise, Georgia Institute of Technology

این تصویر قسمت کوچکی به ابعاد ۳۰ سال نوری از هاله ماده تاریک را در این خوشه کهکشانی جوان نشان می‌دهد. قرص چرخان گازها به سه توده تقسیم شده که هر کدام تحت اثر نیروی گرانشِ خودش به یک ستاره فوق سنگین تبدیل می‌شوند.

 

سیاه‌چاله‌ها:

سیاه‌چاله فشرده‌ترین و چگال‌ترین جسم نجومی است که هیچ چیزی حتی نور هم قدرت فرار از آن را ندارد! هنگامی که ستاره سنگینی در یک انفجار ابرنواختری منفجر شود، می‌تواند سیاه‌چاله‌ای را از خود به جای بگذارد. به این دسته از سیاه‌چاله‌ها، سیاه‌چاله کوچک و ستاره‌گون گفته می‌شود. از طرف دیگر یک ستاره فوق سنگین می‌تواند به سرعت، تمام سوخت خود را بسوزاند و بدون هیچ انفجاری، به علت شدت زیاد نیروی گرانش مستقیما به یک سیاه‌چاله تبدیل شود. دانشمندان می‌گویند این حالت دوم است که چگونگی تشکیل تعداد زیادِ سیاه‌چاله‌های بسیار سنگین در پیش ـ کهکشان‌هایی که به سرعت در حال تشکیل هستند، را توجیه می‌کند.

 

نقش ماده تاریک:

ماده تاریک، قسمت زیادی از ماده موجود در عالم است که با وجودی که هنوز به صورت مستقیم مشاهده نشده است؛ اما آثار گرانشیِ کاملا مشخص و مهمی را از آن  در ساختار کهکشان‌ها (به خصوص کهکشان‌های مارپیچی) و خوشه‌های کهکشانی، مشاهده می‌کنیم. این ماده در تحول کهکشان‌ها و خوشه‌های کهکشانی نقشی کلیدی دارد. براساس مدل‌ها و شبیه‌سازی‌های انجام شده در مورد سیر تحول کیهان در آن دوران‌های اولیه، آثار بسیار مهمی هم از این ماده تاریک مشاهده می‌شود. به عنوان مثال کهکشان‌های اولیه در مراحل آغازین تشکیل‌شان حتما نیاز به هاله‌ای از ماده تاریک در اطرافشان دارند تا هم گازهای داغِ اولیه را در ساختار کهکشان نگه دارند و هم مانع فرار ستاره‌هایی که در آن‌ها ساخته می‌شوند، بشوند. ماده تاریک بر روی هاله‌های کهکشان‌ها فرومی‌ریزد و همچون یک چسب گرانشی برای همه کهکشان‌ها عمل می‌کند.

بر اساس تئوری‌های موجود، توده‌های عظیمی از گازهای اولیه که منشأ تشکیل کهکشان‌های آغازین بوده‌اند، دمای‌شان به قدری بالا بوده که نمی‌توانسته‌اند به خودی خود در اثر نیروی گرانش خودشان به اجسام پایداری یعنی کهکشان‌ها تبدیل شوند. ولی گرانشِ ناشی از ماده تاریک که به صورت هاله‌ای اطراف آن توده‌های گازی را احاطه کرده‌اند، باعث شده تا ستاره‌هایی که در این کهکشان‌های اولیه شکل یافته‌اند، در کنار هم باقی بمانند و فرصتِ شکل یافتن یک کهکشان را داشته باشند.

محققان این پژوهش برای زوم کردن روی توده‌های متراکمی که ستاره‌ها و سیاه‌چاله‌ها را در این شبیه‌سازی می‌سازند، از تکنیکی به نام پالایش شبکه تطبیقی استفاده می‌کنند. به علاوه آن‌ها در این شبیه‌سازی، منطقه‌ای به قدر کافی بزرگ از کیهان اولیه را برای تشکیل هزاران جرم کیهانی پوشش می‌دهند؛ که این الزامی برای مطالعه اجرام نادری همچون سیاه‌چاله‌های ابرسنگین اولیه است. در واقع برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای، تفکیک بالا، فیزیک غنی و نمونه‌های بزرگی از هاله‌های فروریزنده نیاز است.

 

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

منابع: nasa.gov و sciencedaily.com

 

کشف کهکشانی جدید توسط تلسکوپ هابل

سفر به دنیای کهکشان‌ها

کشف کهکشان جدید

اخیرا (: بهمن ۱۳۹۷) اخترشناسان توانسته‌اند در یکی از عکس‌های با جزئیات تلسکوپ فضایی هابل، کهکشان جدیدی را کشف کنند. این کهکشان جدید یک کهکشان کوتوله بضوی است که در فاصله ۳۰ میلیون سال نوری از زمین قرار دارد. نام بدین ۱ (Bedin 1) بر این کهکشان گذاشته شده است.

↓ ویدئوی این کشف را در پایین همین مقاله مشاهده کنید ↓

کشف این کهکشان، ماجرای جالبی دارد: در واقع این کهکشان کوتوله با ستارگانی بسیار کم‌فروغ، در پسِ ستارگانِ درخشان یک خوشه ستاره‌ای کروی به نام NGC 6752 قرار گرفته است. همین موقعیت باعث شده که تاکنون از دید اخترشناسان پنهان بماند.

در این تصویرِ بسیار واضح و سرشارِ از جزئیاتی که تلسکوپ فضایی هابل از قسمتی از خوشه کروی NGC 6752 ثبت کرده است، این کهکشان همچون توده‌ای (کُپّه‌ای) از ستارگانِ بسیار کم‌نور مشاهده می‌شود که می‌توانید آن‌ها را در گوشه بالایی و سمت چپ این تصویر مشاهده کنید.

 

کهکشان جدید در پشت خوشه کروی

امتیاز عکس از spacetelescope.org

اما ماجرای این عکس زیبای هابل، به کشف این کهکشان ختم نمی‌شود. کافی است شما عکسِ با کیفیت و جزئیات تلسکوپ هابل را دانلود کنید و آن را در بزرگنمایی بالا مشاهده کنید و در آن کاوش کنید. مطمئن هستم که شما هم همچون من از مشاهده تعدادِ بی‌شمار کهکشان‌هایی که در فراسوی ستارگان آن خوشه ستاره‌ای قرار دارند و همچون توده‌هایی مه‌آلود، خودنمایی می‌کنند؛ به وجد خواهید آمد.

شگفتی من به قدری زیاد بود که مرا واداشت تا ویدئویی برای توضیح این عکس و آن کهکشان‌های دور دست تهیه کرده و آن را به همه علاقه‌مندانِ دیدنِ شگفتی‌های کیهان تقدیم کنم. در ویدئوی زیر علاوه بر بیان کشف جدید هابل، به بررسی اعماق این تصویرِ فوق العاده زیبا و حیرت‌انگیز تلسکوپ فضایی هابل پرداخته‌ام. امیدوارم از دیدن آن لذت برید و شما هم تصدیق کنید که:

«یک ستاره شناس این جهان را مکانی زیباتر برای زندگی می‌بیند»

از آن جهت که مشاهده‌ی آن همه کهکشانِ دوردست و جزئیاتِ زیبای این عکس، نیاز به کیفیت بالای ویدئو دارد، حجم این ویدئو کمی از حد معمول بالاست.

ویدئوی کشف کهکشان جدید و سیری در دنیای کهکشان‌ها

دانلود ویدئو:

 

منبع: spacetelescope.org

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

 

عکس افق های نو از سطح پلوتون

افق‌های نو و عکس‌های شگفت از پلوتون

فضاپیمای افق‌های نو در ملاقات با پلوتون

فضاپیمای افق‌های نو

در ۱۴ جولای ۲۰۱۵ برابر با ۲۳ تیرماه ۱۳۹۴ فضاپیمای «افق‌های نو» New Horizons متعلق به سازمان فضایی ناسا تاریخ ساز شد. این فضاپیما اولین کاشگری است که به مقصد پلوتون و قمرهایش رسیده است. اکنون همزمان با رسیدن این کاوشگر به مقصد بعدی‌اش در کمربند کویی‌پر یعنی اولتیما تولی (۲۰۱۴MU69) نگاهی دیگر به برخی از شاهکارهای این فضاپیما از سیاره کوتوله پلوتون می‌اندازیم و منتظر می‌مانیم تا تصاویر شگفت آن از سیارک اولتیما تولی از راه برسند.

 

کوه‌های باشکوه

تصویر افق های نو از کوه های بزرگ پلوتون

کوه های باشکوه پلوتون

تنها ۱۵ دقیقه پس از رسیدن فضاپیما به نزدیک‌ترین فاصله تا پلوتون در ۲۳ تیر ۱۳۹۴ ، افق‌های نو به عقب و به سمت خورشید نگاه کرد تا این نمای نزدیک را از غروب خورشید برفراز کوه‌های سترگ یخی و دشت‌های هموار سراسر یخی که تا افق پلوتون گسترده شده است را ثبت کند. محدوده همواری که در سمت راست گسترده شده دشت یخی «اسپوتنیک پلانوم» نام گرفته که در کنار کوه‌های خشن سمت چپ قرار گرفته است. این کوه‌ها تا ۳۵۰۰ ارتفاع دارند.

آسمانی آبی

جو پلوتون

جوّ زیبای پلوتون از دید فضاپیمای افق های نو

در این عکس زیبا که توسط «دوربین طیف نگار ترکیبی رالف» در محدوده نور مرئی گرفته شده است، جوّ پلوتون همچون لایه‌ای مه‌آلود و آبی رنگ در اطراف آن مشاهده می‌شود. مشابه این پدیده را قبلا در اطراف تیتان (قمر زحل) دیده‌ایم، که به احتمال زیاد منبع نور آبی هر دو را می‌توان به واکنش‌هایی که به علت رسیدن تابش‌های فرابنفش خورشید به نیتروژن ومتان آغاز می‌شوند، نسبت داد. این برهمکنش‌ها منجر به تولید ذرات ریز و دوده مانندی به نام «تولین» در لایه‌های فوقانی جوّ پلوتون می شوند. همین‌طور که این ذرات پایین آمده تا بر سطح پلوتون ته‌نشین شوند، مقدارشان زیاد و انباشته می‌شوند. البته این ذرات قرمز و قهوه‌ای هستند و منشأ قرمزگونی برخی سطح‌های پلوتون هم همین ذرات هستند.

کوه‌های رایت

تصویر افق های نو از کوه های رایت پلوتون

کوه‌های رایت در پلوتون

دانشمندان این عکس با کیفیت بالا را که نمایی رنگی از رشته کوه‌های «رایت» است در تیرماه ۱۳۹۴ تهیه کرده‌اند. این کوه‌ها یکی از دو ناحیه‌ای است که وجود بالقوه یخ‌فشان‌ها را بر سطح پلوتون دارد. این نام غیر رسمی به افتخار برادران رایت توسط تیم تحقیقاتی افق‌های نو انتخاب شده است. این مجموعه کوه‌ها که بسیار عظیم و بزرگ هستند، وسعتی در حدود ۱۵۰ کیلومتر دارند که تا ارتفاع ۴ کیلومتری کشیده شده‌اند. اگر همان گونه که حدس زده شده، واقعا یخ‌فشان (آتش فشان‌های یخی) باشند، بزرگ‌ترین یخ‌فشان‌هایی هستند که در قسمت بیرونی منظومه شمسی کشف شده‌اند.

تفاوت‌های شدید

تصویر افق های نو از پلوتون و قمر کارُن

پلوتون و بزرگترین قمرش کارُن

این ترکیب از تصاویر پررنگ شده پلوتون (جلو) و کارُن (عقب) در همان روز اول یعنی ۲۴ تیر ۱۳۹۴ هنگامی توسط «افق‌های نو» گرفته شد که از میان منظومه پلوتون در حال عبور بود. در این تصویر تفاوت‌های چشمگیر پلوتون با بزرگ‌ترین قمرش «کارُن» را به وضوح می‌بینیم. در این تصویرِ ترکیبی، اندازه واقعی دو کره را مشاهده می‌کنیم ولی نسبت فاصله‌هاشان واقعی نیست. این تصویرها ترکیبی از عکس‌های در طول موج‌های آبی، قرمز و مادون قرمز هستند که توسط دوربین مرئی طیف‌نگار ترکیبی «رالف»‌گرفته شده‌اند.

چهره‌های شگفت‌زده

تیم تحقیقاتی فضاپیمای افق های نو

اعضای تیم پژوهشی افق های نو

واکنش اعضای تیم علمی افق‌های نو به هنگام دیدن واضح‌ترین تصاویر از پلوتون در روز نزدیک شدن فضاپیما به پلوتون در ۲۳ تیر ۱۳۹۴ . این تیم در آزمایشگاه فیزیک کاربردی دانشگاه جان هاپکینز واقع در مریلند، مستقر هستند.

دشت‌ها و دهانه‌ها

تصویر افق‌های نو از دشت‌ها و دهانه‌های پلوتون

دشت‌ها و دهانه‌های پلوتون

این تصویر با وضوح بالا از فضاپیمای ناسا، جزئیات زیادی از دشت‌های ناهموار و خشن پلوتون را آشکار می‌کند که شامل دهانه‌های بسیاری است با لایه‌های مختلف در دیواره‌های داخلیِ آنها. در نگاه زمین‌شناسی، وجود لایه‌ها معمولا به معنی تغییرات مهم در ترکیبات آن قسمت یا رویدادهای مختلفی است که بر آن سرزمین گذشته است. اما در حال حاضر تیم تحقیقاتی افق‌های نو نمی‌دانند که آیا این لایه‌بندی‌ها منطقه‌ای و جزئی هستند یا در حال دیدن لایه‌هایی وسیع و سراسری هستند؟ بحث‌هایی در خصوص منشأ آن خطوط تاریکِ تقریبا عمودی که در سمت چپ و پایین تصوی است وجود دارد؛ ولی احتمالا منشأ زمین‌شناختی دارند.

دهانه‌های زیادی که در این عکس دیده می‌شوند در منطقه‌ای به نام «حوضه بِرنی» قرار دارند. برنی نام غیر رسمی است که از اسم دانش آموزی گرفته شده که در سال ۱۹۳۰م نام پلوتون را برای سیاره تازه کشف شده پیشنهاد کرد.

سرزمین‌های متنوع

دشت‌ها و کوه‌های متنوع بر سطح پلوتون ـ تصویر از افق‌های نو

سرزمین‌های متنوع بر پلوتون

عکس‌های بسیار دقیقی از سطح پلوتون توسط «افق‌های نو»، درست لحظاتی قبل از نزدیکیِ کامل به آن گرفته شده‌اند. این عکس بسیار دقیق که جزئیاتی در حد مقیاس ۲۷۰ متر را به ما نشان می‌دهد، منطقه‌ای به وسعت ۱۲۰ کیلومتر را دربر می‌گیرد که دشتی با سطح بافت‌مانندش دو کوه یخی منفردی را فراگرفته است.

تنوع سطحی

تنوع زیاد بر سطح پلوتون توسط افق های نو

تنوع زیاد بر سطح پلوتون

این نما از منطقه‌ای به وسعت ۳۵۰ کیلومتر نشان دهنده تنوع باور نکردنی عوارض سطحی بر روی این سیاره کوتوله است؛ چه از لحاظ بازتاب‌پذیری سطوح و چه از نظر ساختارهای زمین شناختی آن‌ها. این عکس شامل سرزمین‌هایی تیره، به شدت باستانی و همراه با دهانه‌ها؛ و از طرفی سرزمین‌هایی روشن با سطحی صاف و جوان است. تعداد زیادی کوه و بخش‌هایی تیره و برآمدگی‌های هم خط که منشأ آن‌ها قابل بحث است را مشاهده می‌کنیم.

کوچک‌ترین عارضه قابل مشاهده در این عکس ۸۰۰ متر قطر دارد. این عکس توسط فضاپیمای «افق‌های نو» از فاصله ۸۰٫۰۰۰ کیلومتری گرفته شده است.

پلوتون روانگردان

عکس افق های نو از سطح پلوتون

تصویر پررنگ شده از سطح پلوتون

دانشمندانِ افق‌های نو این تصویرِ رنگی اغراق شده را ایجاد کرده‌اند تا تفاوت‌های ظریف رنگی بین مناطق مختلف و متمایز این سیاره کوتوله را برجسته‌تر نشان دهند. داده‌های تصویر آن توسط دوربین «رالف» در ۲۳ تیرماه از فاصله ۳۵٫۰۰۰ کیلومتری ثبت شده است.

حوضه اسپوتنیک

منطقه اسپوتنیک در پلوتون

تصاویر افق‌های نو از حوضه اسپوتنیک

دانشمندانِ مأموریت «افق‌های نو» عکس‌هایی را از دشت‌های اسپوتنیک که نیمه غربی «قلب پلوتون» است، پردازش کرده‌اند تا الگوهای پیچیده‌ای که تاکنون مشابه آن مشاهده نشده است را بر روی بافت‌های سطحی دشت‌های وسیع یخبندان آن آشکار کنند. عکس سمت چپ که پررنگ هم شده است، نمای نزدیکی است از قسمتی از صفحاتِ سلولی در وسط اسپوتنیک، و عکس سمت راست یک «نقشه پراکندگی» از همان منطقه است که از ترکیب دو عکس تهیه شده که فضاپیما از زاویه‌های کاملا متفاوت از این ناحیه هنگام پروازش برفراز اسپوتنیک گرفته است.

نقشه پراکندگی نشان می‌دهند که مراکز آن قسمت‌های سلولی تمایل به صاف و مسطح شدن دارند، در حالیکه لبه‌های آن‌ها ناهموار و حفره‌دار هستند. مرزهای بین این سلول‌های یخی حتی از مرکز آن‌ها درخشان‌ترند و این به معنی نرم و صاف‌تر بودن این مرزهاست. پژوهشگران «افق‌های نو» احتمال زیاد می‌دهند که این الگوها بر اثر جریان همرفتی از یخ‌های نیتروژنی است که یخ‌های گرمتر در مرکز این سلول‌ها به بالا می‌آیند و به سمت بیرون حرکت می‌کنند تا در لبه‌های آن فرو روند.

کره‌ی سنگفرش شده

سطح زیبای پلوتون از دید فضاپیمای افق‌های نو

سطح زیبای پلوتون

این دورنمای ترکیبی از پلوتون نشان می‌دهد که اگر در فاصله ۱۸۰۰ کیلومتری برفراز ناحیه استوایی آن بودید چنین چشم‌اندازی را از منطقه تیره و پر از دهانه «کاتولو رِجیو» به سمت ناحیه روشن، نرم و وسیع و پوشیده از یخ حوضه اسپوتنیک می‌دید. پهنای این منطقه حدود ۱۸۰۰ کیلومتر است و هنگامی که فضاپیما از فاصله ۸۰٫۰۰۰ کیلومتری پلوتون حرکت می‌کرده، گرفته شده است.

هلال خیره کننده

تصویری از لایه‌های جو پلوتون

هلال پلوتون از دید افق‌های نو

این تصویر زیبا ۱۵ دقیقه پس از رسیدن فضاپیما به مقصدش گرفته شده است. این دورنمای وسیع از پلوتون نشان می‌دهد که جوّ آن لایه‌های عمیقی را در همه طرف کره گسترش داده است، تا نیمرخ تاریکی از سرزمین‌های ناهموار آن در طرف شب (سمت چپ) آشکار کند. همچنین سایه پلوتون بر روی بخش‌های جوّ آن افتاده که می‌توان آن را در بالاترین قسمت‌های قرص آن مشاهده کرد. در سمتی که نور خورشید تابیده و روشن است (سمت راست) سرزمین هموار حوضه اسپوتنیک را می‌بینیم که به سمت غرب (در این عکس بالا) تا کوه‌های مرتفع ۳۵۰۰ متری گسترش یافته است. نورهای پس زمینه بیش از ۱۲ لایه مه‌آلود را در جوّ رقیق پلوتون روشن کرده است.

نزدیک‌ترین فاصله تاکنون

مرکز کنترل و پژوهشی افق‌های نو

شور و شوق مردم در مرکز علمی افق‌های نو

میهمانان و اعضای تیم «افق‌های نو» در حال شمارش معکوس برای رسیدن فضاپیما به نزدیک‌ترین فاصله‌اش تا پلوتون هستند. ۲۴ تیر ۱۳۹۴ در آزمایشگاه فیزیک کاربردی دانشگاه جان هاپکینز در مریلند.

ایستگاه بعدی

افق‌های نو در انتظار رسیدن به اولتیما تولی

اولتیما تولی مقصد دوم افق‌های نو

کاوشگری‌های «افق‌های نو» فقط به پرواز تاریخی پلوتون محدود و متوقف نمی‌شود. بلکه به سوی اجسام یخی دوردست منظومه شمسی در کمربند کویی‌پر حرکت خودش را ادامه می‌دهد تا آن‌ها را بررسی کند.

ایستگاه بعدی آن یکی از اجسام کمربند کویی‌پر است که نام علمی آن  ۲۰۱۴MU69  است که به «اولتیما تولی» معروف شده است. این ملاقات در اول ژانویه ۲۰۱۹م  (۱۱ دی ۱۳۹۷) اتفاق می‌افتد. (که طبق برنامه‌ریزی انجام شده با موفقیت همراه بود و باید منتظر بمانیم تا در هفته‌ها و ماه‌های آینده در سال ۲۰۱۹ عکس‌ها و مقالات علمی آن‌ها منتشر شوند.)

منبع: space.com

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

 

فهرست نام‌های فارسی و انگلیسی صورت های فلکی

فهرست نام صورت های فلکی

فهرست نام‌های فارسی و انگلیسی صورت های فلکی

بر طبق استاندارد «اتحادیه بین المللی نجوم» همه سطح کره آسمان (گنبد آسمان) به ۸۸ صورت فلکی تقسیم‌بندی شده است. فهرست این صورت های فلکی در جدول زیر مشاهده می‌شود.

دکمه دانلود در انتهای لیست قرار دارد.

  نام فارسی نام انگلیسی و اختصاری نام‌های دیگر
۱ ارابه‌ران Auriga Aur ممسک العِنان ـ ممسک الاعنه
۲ اژدها Draco Dra تِنّین
۳ اسد Leo Leo شیر ـ شیرسپهر
۴ اسد اصغر Leo Minor LMi شیر کوچک
۵ اسکنه Caelum Cae قلم
۶ اکلیل جنوبی Corona Australis CrA تاج جنوبی ـ افسر
۷ اکلیل شمالی Corona Borealis CrB تاج شمالی ـ کاسه درویشان
۸ امراه المسلسله Andromeda And آندرومدا ـ زن در زنجیر
۹ آتشدان Ara Ara مِجمَر
۱۰ بادبان Vela Vel شراع
۱۱ برساوش Perseus Per بُرَنده سر دیو ـ سوار
۱۲ بوقلمون Chamaeleon Cha آفتاب‌پرست ـ حرباء
۱۳ پرگار Circinus Cir دوپرگار
۱۴ تازی‌ها Canes Venatici CVn سگ‌های تازی (شکاری)
۱۵ تک‌شاخ Monoceros Mon —–
۱۶ تلسکوپ Telescopium Tel —–
۱۷ تلمبه Antlia Ant تلمبه بادی
۱۸ تور Reticulum Ret شبکه ـ تور ماهی‌گیری
۱۹ توکان Tucana Tuc طوقان
۲۰ ثور Taurus Tau گاو ـ گاو نر
۲۱ جَدی Capricornus Cap بزغاله ـ بزماهی
۲۲ جاثی Hercules Her برزانو نشسته ـ هرکول
۲۳ جام Crater Crt باطیه ـ کاسه
۲۴ جبّار Orion Ori شکارچی ـ بزرگ‌منش
۲۵ جوزا Gemini Gem دوپیکر ـ تؤمان
۲۶ حَمَل Aries Ari برّه
۲۷ حجّار Sculptor Scl سنگ‌تراش
۲۸ حوت Pisces Psc ماهی
۲۹ خرگوش Lepus Lep ارنَب
۳۰ خط‌کش Norma Nor گونیا ـ‌ تراز
۳۱ دَلو Aquarius Aqr ریزنده آب
۳۲ دب اصغر Ursa Minor UMi خرس کوچک ـ‌ هفت اورنگ کوچک
۳۳ دب اکبر Ursa Major UMa خرس بزرگ ـ هفت اورنگ بزرگ
۳۴ دجاجه Cygnus Cyg قو ـ‌ ماکیان ـ‌ مرغ
۳۵ درنا Grus Gru  —-
۳۶ دلفین Delphinus Del  —-
۳۷ ذات الکرسی Cassiopeia Cas خداوند کرسی
۳۸ روباهک Vulpecula Vul روباه ـ ثعلب
۳۹ زرافه Camelopardalis Cam  —-
۴۰ ساعت Horologium Hor  —-
۴۱ سپر Scutum Sct  —-
۴۲ سرطان Cancer Cnc خرچنگ
۴۳ سکستانت Sextans Sex سُدُس
۴۴ سنبله Virgo Vir دوشیزه ـ‌ خوشه
۴۵ سه‌پایه Pictor Pic  —-
۴۶ سهم Sagitta Sge تیر ـ پیکان
۴۷ سوسمار Lacerta Lac چلپاسه ـ مارمولک
۴۸ سیاه‌گوش Lynx Lyn وشق
۴۹ شاه‌تخته Carina Car کشتی ـ حمّال
۵۰ شجاع Hydra Hya مار باریک
۵۱ شلیاق Lyra Lyr چنگ رومی ـ‌ بربط
۵۲ صلیب جنوبی Crux Cru چلیپا
۵۳ طاووس Pavo Pav  —-
۵۴ عقاب Aquila Aql  —-
۵۵ عقرب Scorpius Sco کژدم
۵۶ عوّا Boötes Boo گاوچران ـ گاوران
۵۷ فرس اعظم Pegasus Peg اسب بالدار ـ اسب بزرگ
۵۸ قطب‌نما Pyxis Pyx  —-
۵۹ قطعه الفرس Equuleus Equ اسب کوچک ـ پاره اسب
۶۰ ققنوس Phoenix Phe سیمرغ ـ عنقا
۶۱ قنطورس Centaurus Cen ظلیم
۶۲ قوس Sagittarius Sgr کمان ـ کمان‌دار ـ کمان‌گیر
۶۳ قیطُس Cetus Cet نهنگ ـ هیولای دریایی
۶۴ قیفاووس Cepheus Cep سلطان
۶۵ کبوتر Columba Col حمامه
۶۶ کشتی‌دم Puppis Pup دنباله کشتی
۶۷ کلاغ Corvus Crv غُراب
۶۸ کلب اصغر Canis Minor CMi سگ کوچک
۶۹ کلب اکبر Canis Major CMa سگ بزرگ
۷۰ کوره Fornax For تنور
۷۱ کوهمیز Mensa Men میز ـ میز صحرایی
۷۲ گرگ Lupus Lup سبع
۷۳ گیسوان برنیکه Coma Berenices Com گیسو
۷۴ مار Serpens Ser حیّه
۷۵ مار آبی Hydrus Hyi آبمار
۷۶ مارافسای Ophiuchus Oph حوّا
۷۷ ماهی پرنده Volans Vol  —-
۷۸ ماهی جنوبی Pisces Austrinus PsA حوت جنوبی
۷۹ ماهی طلایی Dorado Dor ماهی زرین
۸۰ مثلث Triangulum Tri سه‌گوش
۸۱ مثلث جنوبی Triangulum Australe TrA  —-
۸۲ مرغ بهشتی Apus Aps پرنده بهشتی
۸۳ مگس Musca Mus مگس جنوبی ـ ذبابه
۸۴ میزان Libra Lib ترازو
۸۵ میکروسکوپ Microscopium Mic —-
۸۶ نهر Eridanus Eri جوی ـ رودخانه فلکی
۸۷ هشتک Octans Oct ثُمُن ـ اُکتان
۸۸ هندی Indus Ind  —-

 

راهنمای یافتن صورت های فلکی را به همراه نقشه‌های ماهانه و فصلی صورت‌های فلکی در مقاله «راهنمای یافتن صورت‌های فلکی» دانلود کنید.

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

 

کانون بارش جوزایی

بارش شهابی جوزایی

 

بارش جوزایی سال 2015

بارش شهابی جوزایی سال ۲۰۱۵

در آذرماه هر سال می‌توانیم شاهد یکی از بارش‌های شهابی زیبای آسمان باشیم. کانون این بارش در صورت فلکی جوزا (دوپیکر) قرار دارد و از این رو به بارش شهابی جوزایی معروف است. از جذابیت‌های این بارش شهابی، نورانیت بیشتر در کنار سرعت کمتری است که شهاب‌های آن نسبت به دیگر بارش‌ها دارند. همین دو ویژگی باعث تفاوت بارش جوزایی می‌شود.

نکات رصدی

زمان رصد بارش جوزایی، از ۱۶ تا ۲۶ آذرماه است که زمان اوج آن معمولا روزهای ۲۲ و ۲۳ آذر است؛ هنگامی که زمین از مرکز توده غباری که این بارش شهابی را به وجود می‌آورد، عبور می‌کند. در این بارش معمولا در زمان اوج و در بهترین شرایط دید، می‌توان هر ساعت ۱۲۰ شهاب را مشاهده کرد.

به عبارتی اگر در مکان مناسبی قرار بگیریم و نور ماه هم مزاحمت ایجاد نکند، در هر دقیقه می‌توان ۲ شهاب را در آسمان دید. البته آن هم شهاب‌های روشن و خرامان جوزایی با زیبایی‌های خاص خودشان!

نکته مهم در رصد بارش‌های شهابی انتخاب یک مکان مناسب است. چون شهاب‌ها عموما کم‌نور هستند، برای دیدن تعداد زیاد شهاب‌ها باید در مکانی باشیم که آلودگی نوری در حداقل ممکن باشد. در آسمان‌های پرنورِ شهرهای بزرگ و کوچک، فقط می‌توان تعداد کمی از شهاب‌های پرنور را مشاهده کرد، و تعداد بسیار زیادی از شهاب‌های کم‌نور را از دست خواهیم داد.

چون این بارش در فصل سرما اتفاق می‌افتد، حتما از نوشیدنی‌های گرم و لباس گرم به اندازه کافی به همراه زیرانداز و روانداز مناسب غافل نشوید. وقتی قرار است چند ساعت را در فضای باز به مشاهده آسمان بپردازید، حتما سردی هوا غلبه می‌کند و موجب می‌شود از رصد خود لذت کافی نبرید؛ پس کاملا مسلح به شکار شهاب‌ها بروید!

اوج بارش جوزایی در سال ۱۳۹۷

زمان اوج بارش جوزایی در سال ۱۳۹۷ ساعت ۱۵:۳۰ روز جمعه ۲۳ آذر است. از این رو هم شامگاه پنجشنبه و هم شامگاه جمعه را می‌توان به رصد این بارش زیبا اختصاص داد. بنابراین اگر بخواهید شهاب‌های زیادی را مشاهده کنید باید برای یکی از این دو شب برنامه ریزی کنید و مکان مناسبی را برای رصد آن انتخاب کنید. خوشبختانه ماه فقط در اوایل شب در آسمان است و مزاحمتی برای دیدن شهاب‌ها ایجاد نمی‌کند.

دیدن بارش‌های شهابی نیاز به ابزار خاصی ندارد (مگر افرادی که بخواهند از آن عکاسی کنند) فقط باید قسمت‌های مختلف آسمان را زیر نظر داشته باشید تا شهاب‌های زیبا را شکار کنید. برای آن‌که خستگی زیاد ایجاد نشود، داشتن زیرانداز و روانداز مناسب و دراز کشیدن زیر گنبد آسمان، بسیار به شما کمک خواهد کرد.

کانون بارش جوزایی

کانون بارش شهابی جوزایی

منشأ بارش شهابی جوزایی

منشأ ذرات بارش شهابی جوزایی برخلاف سایر بارش‌ها یک دنباله‌دار نیست؛ بلکه ذرات غبار و خرده سنگ‌های به جامانده از یک سیارک است. «سیارک فایتون ۳۲۰۰»  که در یک بیضی کشیده به دور خورشید می‌گردد. اوج مداری (بیشترین فاصله تا خورشید) جایی در کمربند سیارکی است و حضیض آن (کمترین فاصله تا خورشید) بسیار به خورشید نزدیک است، حتی از نیمه حضیض عطارد هم به خورشید نزدیک‌تر می‌شود.

اخترشناسان احتمال می‌دهند که علت وجود خرده سنگ به دنبال این سیارک، نزدیکی بیش از حد آن در هنگام حضیض مداری‌اش به خورشید است. این فاصله نزدیک باعث درهم شکستگی‌های موضعی در صخره‌های سطحی آن می‌شود که نتیجه‌اش پراکنده شدن خرده سنگ‌ها و غبارهای زیاد در مدارش می‌شود.

 

نویسنده: محمد همایونی

 

ابرنواختر جدید در M77

ابرنواختر جدید در کهکشان M77

ابرنواختر جدید در کهکشان M77

ابرنواختر جدید

روز شنبه ۳ آذر ۱۳۹۷ اخترشناسان اعلام کردند که یک ابرنواختر از قدر ظاهری ۱۵ را در کهکشان مارپیچی M77 ثبت کرده‌اند. بررسی طیف این ابرنواختر نشان داد که از نوع ابرنواخترهای II (ستارگان جوانِ عظیم و منفردی که سرشار از هیدروژن هستند) است.

انفجارهای ابرنواختری که به صورت ظهور ستاره‌ای جدید دیده می‌شوند؛ از جمله پدیده‌های نادر در کیهان هستند و مطالعه آن‌ها برای اخترشناسان بسیار ارزشمند و مهم است. ابرنواختران، انفجارهای عظیم و وحشتناک ستاره‌ای هستند که طی آن نور ستاره تا صدها میلیون برابر افزایش یافته و مقادیر بسیار زیادی از ماده ستاره‌ به فضا پرتاب می‌شود. نوعِ دوم ابرنواخترها (II) در مراحل پایانی عمر ستاره‌های سنگینی اتفاق می‌افتند که معمولا بیش از ۲۵ برابر خورشید جرم دارند.

در اثر همین انفجارهاست که عناصر سنگینی که در هسته ستاره تولید شده‌اند، به فضا پرتاب شده و پس از گذشت دوران‌هایی می‌توانند در تشکیل ستاره‌های نسل‌های بعدی و ایجاد منظومه‌های سیاره‌ایِ جدید شرکت کنند.

در این ستاره تازه کشف شده، مواد حاصل از انفجار با سرعتی در حدود ۱۳۵۰۰ کیلومتر بر ثانیه در حال ترک ستاره هستند. یعنی در هر ثانیه کمی بیش از قطر کره زمین را در فضا حرکت می‌کنند!

کهکشان M77 در فاصله ۴۷ میلیون سال نوری از ما قرار دارد. یعنی این انفجار ۴۷ میلیون سال قبل اتفاق افتاده و پس از گذشت این زمان، نور آن به چشمان ما رسیده است. در تصویر زیر که توسط تلسکوپ فضایی هابل از این کهکشان گرفته شده است، می‌توان جزئیات زیادی ساختار آن را مشاهده کرد. مکان تقریبی ابرنواختر جدید را در آن علامت زده‌اند.

تصویر هابل از M77

مکان ابرنواختر جدید در کهکشان M77

رصد و مشاهده:

کهکشان M77 را به راحتی می‌توان در نزدیکی ستاره دلتا ـ نهنگ (دلتای صورت فلکی نهنگ یا قیطس) در قسمت جنوبی آسمان مشاهده کرد. کهکشان را می‌توان به کمک یک تلسکوپ کوچک (حداقل ۳ اینچی) مشاهده کرد؛ اما برای دیدن ابرنواختر ۲۰۱۸ivc  به تلسکوپی با دهانه ۱۰ اینچ و بزرگ‌تر نیاز است. این ستاره جدید در لبه قسمت روشن مرکزی کهکشان دیده می‌شود.

مکان کهکشان M77 در صورت فلکی قیطس

موقعیت کهکشان M77

 

توصیه می‌کنم در همسایگی کهکشان M77 سری هم به ستاره معروف میرا بزنید. میرا از جمله معروف‌ترین متغیرهای آسمان است که در این روزها در روشن‌ترین وضعیت خودش و از قدر ظاهری ۴ می‌درخشد و می‌توان آن را با چشم غیرمسلح دید. این ستاره در کم‌نورترین حالتش، فقط با دوربین دوچشمی یا تلسکوپ قابل مشاهده خواهد بود.

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

 

آن سوی ماه مخفی است

نیمه پنهان ماه !

از آن سوی ماه چه خبر؟

آن سوی ماه مخفی است

این سوی ماه هنگام طلوع ماه

میهمان درخشان آسمان شب‌های زمین، ماهِ تابان است که سیمای خود را در صورت‌های مختلف به ما نشان می‌دهد. این صورت‌های مختلف که شامل وضعیت‌های هلالیِ باریک و ضخیم و شکل‌های قرصِ ناقص و کامل می‌شوند را فازهای ماه یا اهلّه ماه می‌نامند. ولی با دقتی بیشتر متوجه می‌شویم که همیشه در حال دیدن یک روی ماه هستیم و آن سوی دیگر ماه را هیچ وقت نمی‌بینیم!

همیشه یک روی ماه را می‌بینیم

توصیه می‌کنم که برای شب‌های مختلف ماه را زیرنظر داشته باشید تا چگونگی تغییر این حالت‌های (شکل‌های) ماه را بهتر متوجه شوید. اگر ضمن انجام این رصد ساده، دقت بیشتری در آن‌چه بر سطح ماه می‌بینید، داشته باشید؛ متوجه می‌شوید که نقش‌هایی را که بر سطح روشنِ ماه می‌بینید در طول شب‌های مختلف یکسان است و تغییری نمی‌کنند. منظور از این نقش‌های سطح ماه، قسمت‌های تیره و روشنِ آن است. البته اگر از یک دوربین دوچشمی (شکاری) یا تلسکوپ برای دیدن ماه استفاده کنید، جزئیاتِ بیشتر و دقیق‌تری نظیر دهانه‌های برخوردی و رشته کوه‌ها را می‌بینید و کاملا تصدیق می‌کنید که این طرح و نقش‌ها بدون تغییرند و فقط آن وضعیت هلالی ماه است که دچار تغییر منظمی می‌شود.عوارض سطحی ماه به همراه هلال

همین مشاهده ساده اما دقیق، نشان می‌دهد که ظاهرا در شب‌های مختلف، همواره یک روی کره ماه به سمت ما زمینی‌یان است و ممکن است در نگاه اول بگوییم ماه حرکتی به دور خودش (چرخش) ندارد. در حقیقت ما از هرکجای کره زمین که به سطح ماه نگاه کنیم، همین وضعیت بالا را تجربه خواهیم کرد و با قدرت و اطمینان ادعا می‌کنیم که همیشه یک سمتِ کره ماه به سوی ما ساکنان زمین قرار دارد؛ موضوعی جالب و پدیده‌ای قابل تأمّل!

حتما این سوال ایجاد می‌شود که چرا چنین است و چرا آن سوی ماه را نمی‌توانیم ببینیم؟

چرا فقط یک روی ماه را می‌بینیم؟

اگر ماه به دور خودش نمی‌چرخید، در مدت یک دور گردشش به دورِ زمین و جابه‌جایی آن در اطراف زمین، بالاخره می‌توانستیم آرام آرام بخش‌های آن طرف ماه را هم ببینیم. پس علت این پدیده، نبودنِ چرخش ماه به دورِ خودش نیست. بهتر است کمی دقیق‌تر با حرکت‌های ماه آشنا شویم:

  1. گردش ماه به دورِ زمین (انتقالی): کره ماه در مدت ۲۷٫۳۲ روز (تقریبا ۲۷ و یک سوم روز) یک دور کامل را به گرد زمین در فضا می‌گردد.
  2. چرخش ماه به دور خودش (وضعی): در مدت ۲۷٫۳۲ روز یک بار به دورِ خودش می‌چرخد!
  3. جهت هر دو حرکت بالا با هم یکی است.

یعنی در همان مدتی که ماه به دور خودش می‌چرخد، یک دور کامل هم به گِرد زمین و در همان جهت می‌گردد. اگر با کمی دقت بتوانیم این دو حرکت را تجسم کنیم، متوجه می‌شویم که هنگامی که ماه مقداری در مسیرش به دور زمین جابه‌جا می‌شود (از نظر زاویه نه مسافت) درست به مقدار همان زاویه هم به دور خودش چرخیده است. نتیجه این دو حرکتِ هماهنگ این است که از منظر زمین، چرخش ماه به دور خودش خنثی می‌شود و همواره یک روی ماه به سوی زمین خواهد بود.

در ویدئوی کوتاه زیر که قسمتی است از جلسه چهارمِ دوره آنلاین منظومه شمسی؛ این موضوع توضیح داده شده است:

آموزش نجوم

در دوره‌های آنلاین آموزش نجوم، شما از هر کجای ایران و حتی کشورهای دیگر، به راحتی می‌توانید دوره‌های آموزش نجوم را طی کنید.

برای این‌که این موضوع را بهتر درک کنیم، باید تصور کنیم که اگر جهت چرخش ماه به دور خودش در خلاف جهت گردش آن به گِرد زمین بود، آن وقت دیگر چنین وضعیتی اتفاق نمی‌افتاد و ما به سرعت می‌توانستیم قسمت‌های پشتی ماه را هم ببینیم.

بنابراین خیلی ساده و راحت می‌توان بیان کرد که علتِ دیده شدنِ فقط یک طرف کره ماه، همزمانیِ مدت گردش آن به دور زمین با مدت چرخش آن به دور خودش است. به این پدیده «قفل شدگی مداری» هم گفته می‌شود.

سه نکته در این مورد

اغلب دانشجویان دوره‌های آموزشی نجوم در تجسم این وضعیت دچار مشکل می‌شوند. برای فهم راحت‌تر آن به نکات زیر دقت کنیم و سعی کنیم آن‌ها را در ذهن‌مان نقش ببندیم:

نکته ۱: معیار چرخش ماه به دور خودش را یک نقطه ثابت در فضا باید تصور کرد، نه خودِ زمین. این نقطه ثابت مثلا می‌تواند خود فضا یا ستارگان (ثوابت) باشند.

نکته ۲: چرخش ماه به دور خودش بسیار کند است و فاصله زمانی از یک طلوع خورشید تا طلوع بعدیِ خورشید برای هر نقطه از سرزمین‌های ماه ۲۷ و یک سومِ روز طول می‌کشد.

نکته ۳: در مدتی که ماه یک بار به دور خودش می‌چرخد تا یک شبانه روزِ خودش را تجربه کند، ما در روی زمین ۲۷ شبانه روزِ خودمان را از سر گذرانده‌ایم!

 

مشاهده آن سوی ماه

فقط از طریق مسافرت به آن سوی ماه است که می‌توان نیمه دوردست آن را دید. این کار برای اولین بار در ۱۵ مهر ۱۳۳۸ (۷ اکتبر ۱۹۵۹) توسط کاوشگر «لونا۳» که متعلق به روسیه (شوروی سابق) بود انجام شد. از آن زمان به بعد فضاپیماهای زیادی که به کاوش ماه پرداخته‌اند، تصاویر و فیلم‌های بسیاری از آن سوی ماه برای ما به ارمغان آورده‌اند.

نخستین تصویر از آن طرف ماه

اولین تصویر از نیمه پنهان ماه

هم اکنون (سال ۱۳۹۷) کاوشگری به نام «مدارگرد شناسایی ماه» (LRO) متعلق به ناسا در حال گردش و کاوش در اطراف این تنها قمر زمین است و تصاویر فوق العاده زیبا و منحصر به فردی را برای ما ارسال می‌کند.

از طرف دیگر تنها انسان‌هایی هم که توانسته‌اند به طور مستقیم نیمه پنهان ماه را مشاهده کنند، فضانوردانی بودند که در مجموعه مأموریت‌های آپولو در دهه ۱۳۴۰ شمسی به ماه سفر کردند.

شباهت‌ها و تفاوت‌ها

وقتی به ماه نگاه می‌کنیم، سطح آن را به صورت بخش‌هایی روشن و تیره می‌بینیم. قسمت‌های تیره، نواحیِ دشت مانندی هستند که در ارتفاع کم‌تری قرار گرفته و پوشیده شده‌اند از مواد مذابِ سرد شده‌ای که سطح تعداد بسیاری از دهانه‌های قدیمی را پوشانده‌اند. (در واقع علت تیرگی آن‌ها هم همین مواد مذابِ سرد شده است).

 از قرن‌های گذشته نام این منطقه‌ها را «دریا» گذاشته‌اند و هرچند که ثابت شده هیچ آب و دریایی بر سطح ماه نیست، ولی این اصطلاح از آن دوران به یادگار مانده است.

عکس‌های مقایسه دو طرف ماه

مقایسه دو طرف ماه

از طرفی با کمک دوربین‌های دوچشمی و به خصوص تلسکوپ، تعداد بسیار زیادی دهانه‌ها و حفره‌های دایره‌ای کوچک و بزرگ را هم می‌توانیم بر سطح ماه مشاهده کنیم. به این‌ها دهانه‌های برخوردی گفته می‌شوند که ناشی از برخوردهای سنگ‌های سرگردانِ کوچک و بزرگی هستند که در دوران‌های اولیه تشکیل منظومه شمسی به مقدار زیاد در منظومه شمسی وجود داشته‌اند.

در آن سوی ماه هم وضعیت تقریبا به همین صورت است فقط با این تفاوت که اثر چندانی از دریاها، یعنی جریان موادِ مذاب سرد شده، نیست. در عوض دهانه‌های برخوردی به تعداد بسیار بیشتری در آن طرف ماه مشاهده می‌شوند.

 

نیمه تاریک ماه یا نیمه پنهان آن؟!

واژه‌ای که ممکن است در ذهن خیلی از مردم نقش ببندد «نیمه تاریک ماه» است. عبارتی که با کمی هراس و حسّ اسرارآمیز بودن هم همراه است. نیمه‌ای از ماه که در تاریکی است و ممکن است محل حضور یا زندگی موجوداتی اسرار آمیز و تخیلی هم باشد.

باید دقت کرد! مسأله بسیار ساده است. کره ماه هم مانند هر کره‌ای که از خورشید نور دریافت می‌کند، همواره نیمه‌ای روشن (رو به خورشید) و نیمه‌ای تاریک (دور از خورشید) دارد. و البته با چرخش وضعی‌اش این تاریکی و روشنی بر تمام قسمت‌های سطح ماه حرکت می‌کنند و هر نقطه از سطح آن، هم روشنایی (روز) و هم تاریکی (شب) را تجربه می‌کند. درست همانند زمین، فقط با این تفاوت که این فرآیند طلوع و غروب و تغییر روز و شب بر سطح ماه، نسبت به زمین خیلی کند و آرام و در مدت ۲۷ روز و اندی انجامی می‌شود.

در واقع چیزی به نام «نیمه تاریک ماه» که همیشه در تاریکیِ رمزآلودی باشد، نداریم. فقط می‌توانیم بگوییم «نیمه پنهان ماه» آن هم پنهان از دید ساکنان زمین که علتش هم همان هماهنگی چرخش و گردش ماه است. اکنون که به کمک فضاپیماها و کاوشگران فضایی، اطلاعات بسیاری از آن سوی ماه (نیمه پنهان ماه) به دست آورده‌ایم؛ خیال‌مان راحت است که هیچ چیز خارق العاده یا اسرارآمیزی در آن سوی ماه پنهان نشده است.

اما دو مطلب جالب و پایانی:

اول: اگر در طرف دیگر ماه قرار داشته باشیم، هیچ‌گاه کره زمین را مشاهده نخواهیم کرد. به عبارت دیگر اگر موجوداتی فرضی در آن سوی کره ماه ساکن بودند، از حضور زمین و این‌که در حال گردش به دور کره‌ای بزرگتر هستند، خبر دار نمی‌شدند.

تصویر ترکیبی از ماه و زمین

تصویر ترکیبی از ماه و زمین

دوم: اگر بر روی سطح نزدیک ماه قرار بگیریم، همیشه کره زمین را در آسمان خود مشاهده می‌کردیم؛ تفاوتی هم نمی‌کرد که شب باشد یا روز، همواره زمین را در قسمتِ ثابت و مشخصی از آسمانِ‌مان می‌دیدیم. البته چرخش زمین را هم در طول هر ۲۴ ساعت زمینی احساس می‌کردیم! البته قرصِ زمین را حدود چهار برابر بزرگتر از قرص ماه می‌دیدیم!

نویسنده: محمد همایونی

 

سحابی شاه تخته سحابی کارینا

ستاره ها و غبارها در سحابی شاه تخته

خیره شدن چشمانِ فروسرخ ویستا به درون یکی از بزرگ‌ترین سحابی‌های راه شیری

سحابی شاه تخته سحابی کارینا

سحابی کارینا شاه تخته از دید تلسکوپ ویستا ـ امتیاز تصویر از: ESO.org

سحابی شاه تخته (کارینا) که یکی از بزرگ‌ترین و درخشان‌ترین سحابی‌های کهکشان راه شیری است؛ به زیبایی در این تصویر که توسط تلسکوپ ویستا (VISTA) متعلق به رصدخانه جنوبی اروپا (واقع در رصدخانه پارانال در شیلی) است به تصویر کشیده شده است. ویستا به کمک مشاهداتِ دقیق فروسرخی خود از میان گازهای داغ و غبارهای تاریکی که این سحابی را پوشانده است، تعداد بی‌شمار ستاره را به دقت می‌نگرد؛ ستاره‌هایی تازه متولد شده و ستاره‌هایی مُردنی که به پایان عمر خود رسیده‌اند.

سحابی شاه تخته یکی از بزرگ‌ترین مناطق ستاره ساز

در حدود ۷۵۰۰ سال نوری دورتر از ما و در امتداد صورت فلکی شاه تخته (کارینا) سحابی‌ای گسترده شده است که جمعیت زیادی از ستارگانِ تازه متولد شده را در کنار ستارگان در حال مرگ گردِ هم جمع کرده است. این ویژگی‌های جذاب و دیدنی که در این عکس ویستا (VISTA) به وضوح مشخص است باعث شده تا سحابی کارینا به عنوان یک توده گاز و غبارِ بسیار پویا و در حال تحول در فضای میان ستاره‌ای مطرح شود.

ستاره‌های سنگینی که در قسمت‌های داخلی این ابر کیهانی قرار دارند، تابش‌های قدرتمندی گسیل می‌کنند که این تابش‌ها باعث برافروخته شدن گازهای اطراف می‌شوند. در مقابل، قسمت‌های دیگری از این سحابی شامل ستون‌هایی تاریک از گرد و غبارهایی است که ستارگان نوزاد را در خود پوشانده‌اند.

این تصویر زیبا، صحنه‌ای است از نبردی دائمی بین ستاره‌ها و گرد و غبارهای موجود در سحابی شاه تخته؛ که البته برنده این نبرد، ستارگان نوظهور و جدیدی هستند که به وفور در این ناحیه دیده می‌شوند. جالب این‌که همین ستاره‌های جدید با تابش‌های شدید و پرانرژی و بادهای ستاره‌ای قوی خود، گرد و غبارهای موجود در پرورشگاه خودشان را هم تبخیر و پراکنده می‌کنند.

گستره‌ای به وسعت ۳۰۰ سال نوری، سحابی کارینا را یکی از بزرگ‌ترین مناطق ستاره ساز در کهکشان خودمان کرده است، به نحوی که به راحتی می‌توان آن را با چشم غیرمسلح دید، البته در یک آسمان تاریک! متأسفانه این سحابی در ۶۰ درجه‌ای جنوبِ استوای سماوی قرار دارد و از دید ما که در نیمکره شمالی زمین ساکن هستیم، پنهان است. آن را فقط از نیمکره جنوبی می‌توان مشاهده کرد (خوش به حال شما اگر در سرزمین‌های جنوبی ساکن هستید!)

سحابی کارینا یا شاه تخته آموزش نجوم توسط محمد همایونی

نمای باز سحابی کارینا توسط تلسکوپ ویستا ـ امتیاز تصویر: ESO.org

برای مشاهده جزئیات خیره کننده و بسیار زیبای این سحابی از دید تلسکوپ ویستا، حتما عکسِ مذکور را در اندازه اصلی دانلود کنید. حجم آن حدود ۹۰ مگا بایت است و با کلیک بر دکمه زیر قابل دانلود است:

میزبانی عجیب‌ترین ستاره آسمان

در این سحابی جذاب، ستاره‌ای معروفی با نام اِتا کارینا (Eta Carinae) وجود دارد که جایگاه پرافتخارِ عجیب‌ترین سیستم ستاره‌ای را برای خود اختصاص داده است. این ستاره عظیم الجثه که شکل خارق العاده‌ای از ستاره‌های دوتایی است؛ پرانرژی‌ترین و متلاطم‌ترین سیستم ستاره‌ای در این منطقه است به نحوی که در دهه ۱۸۳۰ میلادی به دومین ستاره روشن آسمان هم تبدیل شد. البته از آن زمان به بعد روشنایی آن همراه با نوسانات نامنظمی کاهش چشمگیری داشته است. هرچند که اتای کارینا به پایان عمر خودش نزدیک می‌شود، اما همچنان یکی از سنگین‌ترین و درخشان‌ترین ستاره‌های موجود در کهکشان راه شیری شناخته می‌شود.

این ستاره عظیم الجثه و غیرطبیعی در این تصویرِ زیبا از سحابی شاه تخته (کارینا)، همچون توده پرنوری است که در بالادستِ ناحیه تاریک V شکل قرار دارد. این ناحیه تاریک، از ابرهای گرد و غباری تشکیل شده که از دیدِ ما به صورت حرف انگلیسیV دیده می‌شود. درست در سمت راست اتا کارینا، سحابی نسبتا کوچک کِی‌هول (Keyhole) قرار دارد. این سحابی کوچک که تشکیل شده از ابرهای فشرده و سرد مولکولی و گازی در داخل سحابی کارینا، میزبان چندین ستاره بسیار سنگین است که روشنایی آن‌ها به شدت در چند قرن اخیر تغییر کرده است.

مشاهده موقعیت سحابی کارینا در کهکشان راه شیری در ویدئوی زیر:

 

سحابی شاه تخته از دید ویستا

سحابی شاه تخته یا کارینا، در دهه ۱۷۵۰ میلادی توسط ستاره شناس فرانسوی نیکولاس لوئیس در آفریقای جنوبی کشف شده و از آن زمان تاکنون عکس‌های بی‌شماری از آن گرفته شده است. اما تلسکوپ ویستا (VISTA) ـ که تلسکوپ نقشه‌بردار فروسرخ و نور مرئی است ـ در این تصویر یک نما و جزئیات بی‌سابقه‌ای از این محدوده وسیع را ثبت کرده است. دیدِ مادون قرمز این تلسکوپ بهترین راه است برای آشکارسازی جمعیت ستارگانِ جوانی که در پس غبارهای پیچیده سحابی کارینا مخفی شده‌اند. در سال ۲۰۱۴م ویستا توانست نزدیک به ۵ میلیون چشمه جداگانه فروسرخ را در سحابی کارینا آشکار و ثبت کند؛ که این حکایت از حاصلخیزی این سرزمین پهناور در ستاره سازی دارد.

ویستا (VISTA) بزرگ‌ترین تلسکوپ مادون قرمز جهان است که مشغول نقشه‌برداری از آسمان نیمکره جنوبی است. آینه بزرگ آن میدان دید وسیعی را ایجاد می‌کند که به همراه آشکارسازهای بسیار دقیقش، اخترشناسان را قادر می‌سازد تا یک دید کاملا جدید و جامعی از آسمان نیمکره جنوبی به دست آورند.

 

تلسکوپ نقشه بردار فروسرخ و نور مرئی ویستا

تلسکوپ ویستا ـ امتیاز تصویر از: ESO.org

 

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

منبع: رصدخانه جنوبی اروپا ESO.org