عکس افق های نو از سطح پلوتون

افق‌های نو و عکس‌های شگفت از پلوتون

فضاپیمای افق‌های نو در ملاقات با پلوتون

فضاپیمای افق‌های نو

در ۱۴ جولای ۲۰۱۵ برابر با ۲۳ تیرماه ۱۳۹۴ فضاپیمای «افق‌های نو» New Horizons متعلق به سازمان فضایی ناسا تاریخ ساز شد. این فضاپیما اولین کاشگری است که به مقصد پلوتون و قمرهایش رسیده است. اکنون همزمان با رسیدن این کاوشگر به مقصد بعدی‌اش در کمربند کویی‌پر یعنی اولتیما تولی (۲۰۱۴MU69) نگاهی دیگر به برخی از شاهکارهای این فضاپیما از سیاره کوتوله پلوتون می‌اندازیم و منتظر می‌مانیم تا تصاویر شگفت آن از سیارک اولتیما تولی از راه برسند.

 

کوه‌های باشکوه

تصویر افق های نو از کوه های بزرگ پلوتون

کوه های باشکوه پلوتون

تنها ۱۵ دقیقه پس از رسیدن فضاپیما به نزدیک‌ترین فاصله تا پلوتون در ۲۳ تیر ۱۳۹۴ ، افق‌های نو به عقب و به سمت خورشید نگاه کرد تا این نمای نزدیک را از غروب خورشید برفراز کوه‌های سترگ یخی و دشت‌های هموار سراسر یخی که تا افق پلوتون گسترده شده است را ثبت کند. محدوده همواری که در سمت راست گسترده شده دشت یخی «اسپوتنیک پلانوم» نام گرفته که در کنار کوه‌های خشن سمت چپ قرار گرفته است. این کوه‌ها تا ۳۵۰۰ ارتفاع دارند.

آسمانی آبی

جو پلوتون

جوّ زیبای پلوتون از دید فضاپیمای افق های نو

در این عکس زیبا که توسط «دوربین طیف نگار ترکیبی رالف» در محدوده نور مرئی گرفته شده است، جوّ پلوتون همچون لایه‌ای مه‌آلود و آبی رنگ در اطراف آن مشاهده می‌شود. مشابه این پدیده را قبلا در اطراف تیتان (قمر زحل) دیده‌ایم، که به احتمال زیاد منبع نور آبی هر دو را می‌توان به واکنش‌هایی که به علت رسیدن تابش‌های فرابنفش خورشید به نیتروژن ومتان آغاز می‌شوند، نسبت داد. این برهمکنش‌ها منجر به تولید ذرات ریز و دوده مانندی به نام «تولین» در لایه‌های فوقانی جوّ پلوتون می شوند. همین‌طور که این ذرات پایین آمده تا بر سطح پلوتون ته‌نشین شوند، مقدارشان زیاد و انباشته می‌شوند. البته این ذرات قرمز و قهوه‌ای هستند و منشأ قرمزگونی برخی سطح‌های پلوتون هم همین ذرات هستند.

کوه‌های رایت

تصویر افق های نو از کوه های رایت پلوتون

کوه‌های رایت در پلوتون

دانشمندان این عکس با کیفیت بالا را که نمایی رنگی از رشته کوه‌های «رایت» است در تیرماه ۱۳۹۴ تهیه کرده‌اند. این کوه‌ها یکی از دو ناحیه‌ای است که وجود بالقوه یخ‌فشان‌ها را بر سطح پلوتون دارد. این نام غیر رسمی به افتخار برادران رایت توسط تیم تحقیقاتی افق‌های نو انتخاب شده است. این مجموعه کوه‌ها که بسیار عظیم و بزرگ هستند، وسعتی در حدود ۱۵۰ کیلومتر دارند که تا ارتفاع ۴ کیلومتری کشیده شده‌اند. اگر همان گونه که حدس زده شده، واقعا یخ‌فشان (آتش فشان‌های یخی) باشند، بزرگ‌ترین یخ‌فشان‌هایی هستند که در قسمت بیرونی منظومه شمسی کشف شده‌اند.

تفاوت‌های شدید

تصویر افق های نو از پلوتون و قمر کارُن

پلوتون و بزرگترین قمرش کارُن

این ترکیب از تصاویر پررنگ شده پلوتون (جلو) و کارُن (عقب) در همان روز اول یعنی ۲۴ تیر ۱۳۹۴ هنگامی توسط «افق‌های نو» گرفته شد که از میان منظومه پلوتون در حال عبور بود. در این تصویر تفاوت‌های چشمگیر پلوتون با بزرگ‌ترین قمرش «کارُن» را به وضوح می‌بینیم. در این تصویرِ ترکیبی، اندازه واقعی دو کره را مشاهده می‌کنیم ولی نسبت فاصله‌هاشان واقعی نیست. این تصویرها ترکیبی از عکس‌های در طول موج‌های آبی، قرمز و مادون قرمز هستند که توسط دوربین مرئی طیف‌نگار ترکیبی «رالف»‌گرفته شده‌اند.

چهره‌های شگفت‌زده

تیم تحقیقاتی فضاپیمای افق های نو

اعضای تیم پژوهشی افق های نو

واکنش اعضای تیم علمی افق‌های نو به هنگام دیدن واضح‌ترین تصاویر از پلوتون در روز نزدیک شدن فضاپیما به پلوتون در ۲۳ تیر ۱۳۹۴ . این تیم در آزمایشگاه فیزیک کاربردی دانشگاه جان هاپکینز واقع در مریلند، مستقر هستند.

دشت‌ها و دهانه‌ها

تصویر افق‌های نو از دشت‌ها و دهانه‌های پلوتون

دشت‌ها و دهانه‌های پلوتون

این تصویر با وضوح بالا از فضاپیمای ناسا، جزئیات زیادی از دشت‌های ناهموار و خشن پلوتون را آشکار می‌کند که شامل دهانه‌های بسیاری است با لایه‌های مختلف در دیواره‌های داخلیِ آنها. در نگاه زمین‌شناسی، وجود لایه‌ها معمولا به معنی تغییرات مهم در ترکیبات آن قسمت یا رویدادهای مختلفی است که بر آن سرزمین گذشته است. اما در حال حاضر تیم تحقیقاتی افق‌های نو نمی‌دانند که آیا این لایه‌بندی‌ها منطقه‌ای و جزئی هستند یا در حال دیدن لایه‌هایی وسیع و سراسری هستند؟ بحث‌هایی در خصوص منشأ آن خطوط تاریکِ تقریبا عمودی که در سمت چپ و پایین تصوی است وجود دارد؛ ولی احتمالا منشأ زمین‌شناختی دارند.

دهانه‌های زیادی که در این عکس دیده می‌شوند در منطقه‌ای به نام «حوضه بِرنی» قرار دارند. برنی نام غیر رسمی است که از اسم دانش آموزی گرفته شده که در سال ۱۹۳۰م نام پلوتون را برای سیاره تازه کشف شده پیشنهاد کرد.

سرزمین‌های متنوع

دشت‌ها و کوه‌های متنوع بر سطح پلوتون ـ تصویر از افق‌های نو

سرزمین‌های متنوع بر پلوتون

عکس‌های بسیار دقیقی از سطح پلوتون توسط «افق‌های نو»، درست لحظاتی قبل از نزدیکیِ کامل به آن گرفته شده‌اند. این عکس بسیار دقیق که جزئیاتی در حد مقیاس ۲۷۰ متر را به ما نشان می‌دهد، منطقه‌ای به وسعت ۱۲۰ کیلومتر را دربر می‌گیرد که دشتی با سطح بافت‌مانندش دو کوه یخی منفردی را فراگرفته است.

تنوع سطحی

تنوع زیاد بر سطح پلوتون توسط افق های نو

تنوع زیاد بر سطح پلوتون

این نما از منطقه‌ای به وسعت ۳۵۰ کیلومتر نشان دهنده تنوع باور نکردنی عوارض سطحی بر روی این سیاره کوتوله است؛ چه از لحاظ بازتاب‌پذیری سطوح و چه از نظر ساختارهای زمین شناختی آن‌ها. این عکس شامل سرزمین‌هایی تیره، به شدت باستانی و همراه با دهانه‌ها؛ و از طرفی سرزمین‌هایی روشن با سطحی صاف و جوان است. تعداد زیادی کوه و بخش‌هایی تیره و برآمدگی‌های هم خط که منشأ آن‌ها قابل بحث است را مشاهده می‌کنیم.

کوچک‌ترین عارضه قابل مشاهده در این عکس ۸۰۰ متر قطر دارد. این عکس توسط فضاپیمای «افق‌های نو» از فاصله ۸۰٫۰۰۰ کیلومتری گرفته شده است.

پلوتون روانگردان

عکس افق های نو از سطح پلوتون

تصویر پررنگ شده از سطح پلوتون

دانشمندانِ افق‌های نو این تصویرِ رنگی اغراق شده را ایجاد کرده‌اند تا تفاوت‌های ظریف رنگی بین مناطق مختلف و متمایز این سیاره کوتوله را برجسته‌تر نشان دهند. داده‌های تصویر آن توسط دوربین «رالف» در ۲۳ تیرماه از فاصله ۳۵٫۰۰۰ کیلومتری ثبت شده است.

حوضه اسپوتنیک

منطقه اسپوتنیک در پلوتون

تصاویر افق‌های نو از حوضه اسپوتنیک

دانشمندانِ مأموریت «افق‌های نو» عکس‌هایی را از دشت‌های اسپوتنیک که نیمه غربی «قلب پلوتون» است، پردازش کرده‌اند تا الگوهای پیچیده‌ای که تاکنون مشابه آن مشاهده نشده است را بر روی بافت‌های سطحی دشت‌های وسیع یخبندان آن آشکار کنند. عکس سمت چپ که پررنگ هم شده است، نمای نزدیکی است از قسمتی از صفحاتِ سلولی در وسط اسپوتنیک، و عکس سمت راست یک «نقشه پراکندگی» از همان منطقه است که از ترکیب دو عکس تهیه شده که فضاپیما از زاویه‌های کاملا متفاوت از این ناحیه هنگام پروازش برفراز اسپوتنیک گرفته است.

نقشه پراکندگی نشان می‌دهند که مراکز آن قسمت‌های سلولی تمایل به صاف و مسطح شدن دارند، در حالیکه لبه‌های آن‌ها ناهموار و حفره‌دار هستند. مرزهای بین این سلول‌های یخی حتی از مرکز آن‌ها درخشان‌ترند و این به معنی نرم و صاف‌تر بودن این مرزهاست. پژوهشگران «افق‌های نو» احتمال زیاد می‌دهند که این الگوها بر اثر جریان همرفتی از یخ‌های نیتروژنی است که یخ‌های گرمتر در مرکز این سلول‌ها به بالا می‌آیند و به سمت بیرون حرکت می‌کنند تا در لبه‌های آن فرو روند.

کره‌ی سنگفرش شده

سطح زیبای پلوتون از دید فضاپیمای افق‌های نو

سطح زیبای پلوتون

این دورنمای ترکیبی از پلوتون نشان می‌دهد که اگر در فاصله ۱۸۰۰ کیلومتری برفراز ناحیه استوایی آن بودید چنین چشم‌اندازی را از منطقه تیره و پر از دهانه «کاتولو رِجیو» به سمت ناحیه روشن، نرم و وسیع و پوشیده از یخ حوضه اسپوتنیک می‌دید. پهنای این منطقه حدود ۱۸۰۰ کیلومتر است و هنگامی که فضاپیما از فاصله ۸۰٫۰۰۰ کیلومتری پلوتون حرکت می‌کرده، گرفته شده است.

هلال خیره کننده

تصویری از لایه‌های جو پلوتون

هلال پلوتون از دید افق‌های نو

این تصویر زیبا ۱۵ دقیقه پس از رسیدن فضاپیما به مقصدش گرفته شده است. این دورنمای وسیع از پلوتون نشان می‌دهد که جوّ آن لایه‌های عمیقی را در همه طرف کره گسترش داده است، تا نیمرخ تاریکی از سرزمین‌های ناهموار آن در طرف شب (سمت چپ) آشکار کند. همچنین سایه پلوتون بر روی بخش‌های جوّ آن افتاده که می‌توان آن را در بالاترین قسمت‌های قرص آن مشاهده کرد. در سمتی که نور خورشید تابیده و روشن است (سمت راست) سرزمین هموار حوضه اسپوتنیک را می‌بینیم که به سمت غرب (در این عکس بالا) تا کوه‌های مرتفع ۳۵۰۰ متری گسترش یافته است. نورهای پس زمینه بیش از ۱۲ لایه مه‌آلود را در جوّ رقیق پلوتون روشن کرده است.

نزدیک‌ترین فاصله تاکنون

مرکز کنترل و پژوهشی افق‌های نو

شور و شوق مردم در مرکز علمی افق‌های نو

میهمانان و اعضای تیم «افق‌های نو» در حال شمارش معکوس برای رسیدن فضاپیما به نزدیک‌ترین فاصله‌اش تا پلوتون هستند. ۲۴ تیر ۱۳۹۴ در آزمایشگاه فیزیک کاربردی دانشگاه جان هاپکینز در مریلند.

ایستگاه بعدی

افق‌های نو در انتظار رسیدن به اولتیما تولی

اولتیما تولی مقصد دوم افق‌های نو

کاوشگری‌های «افق‌های نو» فقط به پرواز تاریخی پلوتون محدود و متوقف نمی‌شود. بلکه به سوی اجسام یخی دوردست منظومه شمسی در کمربند کویی‌پر حرکت خودش را ادامه می‌دهد تا آن‌ها را بررسی کند.

ایستگاه بعدی آن یکی از اجسام کمربند کویی‌پر است که نام علمی آن  ۲۰۱۴MU69  است که به «اولتیما تولی» معروف شده است. این ملاقات در اول ژانویه ۲۰۱۹م  (۱۱ دی ۱۳۹۷) اتفاق می‌افتد. (که طبق برنامه‌ریزی انجام شده با موفقیت همراه بود و باید منتظر بمانیم تا در هفته‌ها و ماه‌های آینده در سال ۲۰۱۹ عکس‌ها و مقالات علمی آن‌ها منتشر شوند.)

منبع: space.com

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

 

آن سوی ماه مخفی است

نیمه پنهان ماه !

از آن سوی ماه چه خبر؟

آن سوی ماه مخفی است

این سوی ماه هنگام طلوع ماه

میهمان درخشان آسمان شب‌های زمین، ماهِ تابان است که سیمای خود را در صورت‌های مختلف به ما نشان می‌دهد. این صورت‌های مختلف که شامل وضعیت‌های هلالیِ باریک و ضخیم و شکل‌های قرصِ ناقص و کامل می‌شوند را فازهای ماه یا اهلّه ماه می‌نامند. ولی با دقتی بیشتر متوجه می‌شویم که همیشه در حال دیدن یک روی ماه هستیم و آن سوی دیگر ماه را هیچ وقت نمی‌بینیم!

همیشه یک روی ماه را می‌بینیم

توصیه می‌کنم که برای شب‌های مختلف ماه را زیرنظر داشته باشید تا چگونگی تغییر این حالت‌های (شکل‌های) ماه را بهتر متوجه شوید. اگر ضمن انجام این رصد ساده، دقت بیشتری در آن‌چه بر سطح ماه می‌بینید، داشته باشید؛ متوجه می‌شوید که نقش‌هایی را که بر سطح روشنِ ماه می‌بینید در طول شب‌های مختلف یکسان است و تغییری نمی‌کنند. منظور از این نقش‌های سطح ماه، قسمت‌های تیره و روشنِ آن است. البته اگر از یک دوربین دوچشمی (شکاری) یا تلسکوپ برای دیدن ماه استفاده کنید، جزئیاتِ بیشتر و دقیق‌تری نظیر دهانه‌های برخوردی و رشته کوه‌ها را می‌بینید و کاملا تصدیق می‌کنید که این طرح و نقش‌ها بدون تغییرند و فقط آن وضعیت هلالی ماه است که دچار تغییر منظمی می‌شود.عوارض سطحی ماه به همراه هلال

همین مشاهده ساده اما دقیق، نشان می‌دهد که ظاهرا در شب‌های مختلف، همواره یک روی کره ماه به سمت ما زمینی‌یان است و ممکن است در نگاه اول بگوییم ماه حرکتی به دور خودش (چرخش) ندارد. در حقیقت ما از هرکجای کره زمین که به سطح ماه نگاه کنیم، همین وضعیت بالا را تجربه خواهیم کرد و با قدرت و اطمینان ادعا می‌کنیم که همیشه یک سمتِ کره ماه به سوی ما ساکنان زمین قرار دارد؛ موضوعی جالب و پدیده‌ای قابل تأمّل!

حتما این سوال ایجاد می‌شود که چرا چنین است و چرا آن سوی ماه را نمی‌توانیم ببینیم؟

چرا فقط یک روی ماه را می‌بینیم؟

اگر ماه به دور خودش نمی‌چرخید، در مدت یک دور گردشش به دورِ زمین و جابه‌جایی آن در اطراف زمین، بالاخره می‌توانستیم آرام آرام بخش‌های آن طرف ماه را هم ببینیم. پس علت این پدیده، نبودنِ چرخش ماه به دورِ خودش نیست. بهتر است کمی دقیق‌تر با حرکت‌های ماه آشنا شویم:

  1. گردش ماه به دورِ زمین (انتقالی): کره ماه در مدت ۲۷٫۳۲ روز (تقریبا ۲۷ و یک سوم روز) یک دور کامل را به گرد زمین در فضا می‌گردد.
  2. چرخش ماه به دور خودش (وضعی): در مدت ۲۷٫۳۲ روز یک بار به دورِ خودش می‌چرخد!
  3. جهت هر دو حرکت بالا با هم یکی است.

یعنی در همان مدتی که ماه به دور خودش می‌چرخد، یک دور کامل هم به گِرد زمین و در همان جهت می‌گردد. اگر با کمی دقت بتوانیم این دو حرکت را تجسم کنیم، متوجه می‌شویم که هنگامی که ماه مقداری در مسیرش به دور زمین جابه‌جا می‌شود (از نظر زاویه نه مسافت) درست به مقدار همان زاویه هم به دور خودش چرخیده است. نتیجه این دو حرکتِ هماهنگ این است که از منظر زمین، چرخش ماه به دور خودش خنثی می‌شود و همواره یک روی ماه به سوی زمین خواهد بود.

در ویدئوی کوتاه زیر که قسمتی است از جلسه چهارمِ دوره آنلاین منظومه شمسی؛ این موضوع توضیح داده شده است:

آموزش نجوم

در دوره‌های آنلاین آموزش نجوم، شما از هر کجای ایران و حتی کشورهای دیگر، به راحتی می‌توانید دوره‌های آموزش نجوم را طی کنید.

برای این‌که این موضوع را بهتر درک کنیم، باید تصور کنیم که اگر جهت چرخش ماه به دور خودش در خلاف جهت گردش آن به گِرد زمین بود، آن وقت دیگر چنین وضعیتی اتفاق نمی‌افتاد و ما به سرعت می‌توانستیم قسمت‌های پشتی ماه را هم ببینیم.

بنابراین خیلی ساده و راحت می‌توان بیان کرد که علتِ دیده شدنِ فقط یک طرف کره ماه، همزمانیِ مدت گردش آن به دور زمین با مدت چرخش آن به دور خودش است. به این پدیده «قفل شدگی مداری» هم گفته می‌شود.

سه نکته در این مورد

اغلب دانشجویان دوره‌های آموزشی نجوم در تجسم این وضعیت دچار مشکل می‌شوند. برای فهم راحت‌تر آن به نکات زیر دقت کنیم و سعی کنیم آن‌ها را در ذهن‌مان نقش ببندیم:

نکته ۱: معیار چرخش ماه به دور خودش را یک نقطه ثابت در فضا باید تصور کرد، نه خودِ زمین. این نقطه ثابت مثلا می‌تواند خود فضا یا ستارگان (ثوابت) باشند.

نکته ۲: چرخش ماه به دور خودش بسیار کند است و فاصله زمانی از یک طلوع خورشید تا طلوع بعدیِ خورشید برای هر نقطه از سرزمین‌های ماه ۲۷ و یک سومِ روز طول می‌کشد.

نکته ۳: در مدتی که ماه یک بار به دور خودش می‌چرخد تا یک شبانه روزِ خودش را تجربه کند، ما در روی زمین ۲۷ شبانه روزِ خودمان را از سر گذرانده‌ایم!

 

مشاهده آن سوی ماه

فقط از طریق مسافرت به آن سوی ماه است که می‌توان نیمه دوردست آن را دید. این کار برای اولین بار در ۱۵ مهر ۱۳۳۸ (۷ اکتبر ۱۹۵۹) توسط کاوشگر «لونا۳» که متعلق به روسیه (شوروی سابق) بود انجام شد. از آن زمان به بعد فضاپیماهای زیادی که به کاوش ماه پرداخته‌اند، تصاویر و فیلم‌های بسیاری از آن سوی ماه برای ما به ارمغان آورده‌اند.

نخستین تصویر از آن طرف ماه

اولین تصویر از نیمه پنهان ماه

هم اکنون (سال ۱۳۹۷) کاوشگری به نام «مدارگرد شناسایی ماه» (LRO) متعلق به ناسا در حال گردش و کاوش در اطراف این تنها قمر زمین است و تصاویر فوق العاده زیبا و منحصر به فردی را برای ما ارسال می‌کند.

از طرف دیگر تنها انسان‌هایی هم که توانسته‌اند به طور مستقیم نیمه پنهان ماه را مشاهده کنند، فضانوردانی بودند که در مجموعه مأموریت‌های آپولو در دهه ۱۳۴۰ شمسی به ماه سفر کردند.

شباهت‌ها و تفاوت‌ها

وقتی به ماه نگاه می‌کنیم، سطح آن را به صورت بخش‌هایی روشن و تیره می‌بینیم. قسمت‌های تیره، نواحیِ دشت مانندی هستند که در ارتفاع کم‌تری قرار گرفته و پوشیده شده‌اند از مواد مذابِ سرد شده‌ای که سطح تعداد بسیاری از دهانه‌های قدیمی را پوشانده‌اند. (در واقع علت تیرگی آن‌ها هم همین مواد مذابِ سرد شده است).

 از قرن‌های گذشته نام این منطقه‌ها را «دریا» گذاشته‌اند و هرچند که ثابت شده هیچ آب و دریایی بر سطح ماه نیست، ولی این اصطلاح از آن دوران به یادگار مانده است.

عکس‌های مقایسه دو طرف ماه

مقایسه دو طرف ماه

از طرفی با کمک دوربین‌های دوچشمی و به خصوص تلسکوپ، تعداد بسیار زیادی دهانه‌ها و حفره‌های دایره‌ای کوچک و بزرگ را هم می‌توانیم بر سطح ماه مشاهده کنیم. به این‌ها دهانه‌های برخوردی گفته می‌شوند که ناشی از برخوردهای سنگ‌های سرگردانِ کوچک و بزرگی هستند که در دوران‌های اولیه تشکیل منظومه شمسی به مقدار زیاد در منظومه شمسی وجود داشته‌اند.

در آن سوی ماه هم وضعیت تقریبا به همین صورت است فقط با این تفاوت که اثر چندانی از دریاها، یعنی جریان موادِ مذاب سرد شده، نیست. در عوض دهانه‌های برخوردی به تعداد بسیار بیشتری در آن طرف ماه مشاهده می‌شوند.

 

نیمه تاریک ماه یا نیمه پنهان آن؟!

واژه‌ای که ممکن است در ذهن خیلی از مردم نقش ببندد «نیمه تاریک ماه» است. عبارتی که با کمی هراس و حسّ اسرارآمیز بودن هم همراه است. نیمه‌ای از ماه که در تاریکی است و ممکن است محل حضور یا زندگی موجوداتی اسرار آمیز و تخیلی هم باشد.

باید دقت کرد! مسأله بسیار ساده است. کره ماه هم مانند هر کره‌ای که از خورشید نور دریافت می‌کند، همواره نیمه‌ای روشن (رو به خورشید) و نیمه‌ای تاریک (دور از خورشید) دارد. و البته با چرخش وضعی‌اش این تاریکی و روشنی بر تمام قسمت‌های سطح ماه حرکت می‌کنند و هر نقطه از سطح آن، هم روشنایی (روز) و هم تاریکی (شب) را تجربه می‌کند. درست همانند زمین، فقط با این تفاوت که این فرآیند طلوع و غروب و تغییر روز و شب بر سطح ماه، نسبت به زمین خیلی کند و آرام و در مدت ۲۷ روز و اندی انجامی می‌شود.

در واقع چیزی به نام «نیمه تاریک ماه» که همیشه در تاریکیِ رمزآلودی باشد، نداریم. فقط می‌توانیم بگوییم «نیمه پنهان ماه» آن هم پنهان از دید ساکنان زمین که علتش هم همان هماهنگی چرخش و گردش ماه است. اکنون که به کمک فضاپیماها و کاوشگران فضایی، اطلاعات بسیاری از آن سوی ماه (نیمه پنهان ماه) به دست آورده‌ایم؛ خیال‌مان راحت است که هیچ چیز خارق العاده یا اسرارآمیزی در آن سوی ماه پنهان نشده است.

اما دو مطلب جالب و پایانی:

اول: اگر در طرف دیگر ماه قرار داشته باشیم، هیچ‌گاه کره زمین را مشاهده نخواهیم کرد. به عبارت دیگر اگر موجوداتی فرضی در آن سوی کره ماه ساکن بودند، از حضور زمین و این‌که در حال گردش به دور کره‌ای بزرگتر هستند، خبر دار نمی‌شدند.

تصویر ترکیبی از ماه و زمین

تصویر ترکیبی از ماه و زمین

دوم: اگر بر روی سطح نزدیک ماه قرار بگیریم، همیشه کره زمین را در آسمان خود مشاهده می‌کردیم؛ تفاوتی هم نمی‌کرد که شب باشد یا روز، همواره زمین را در قسمتِ ثابت و مشخصی از آسمانِ‌مان می‌دیدیم. البته چرخش زمین را هم در طول هر ۲۴ ساعت زمینی احساس می‌کردیم! البته قرصِ زمین را حدود چهار برابر بزرگتر از قرص ماه می‌دیدیم!

نویسنده: محمد همایونی

 

خسوف یا ماه گرفتگی

طولانی ترین ماه گرفتگی قرن ۲۱

طولانی ترین ماه گرفتگی یا خسوف قرن ۲۱

خسوف یا ماه گرفتگی

طولانی ترین خسوف یا ماه گرفتگی قرن

آسمانِ شب و پدیده‌های آن همواره برای ما انسان‌ها و خصوصا آن‌ها که کنجکاوی زیادی دارند، صحنه خلق پدیده‌های شگرف و زیبا بوده است. در بین همه پدیده‌های نجومی، گرفت‌ها را می‌توان از جمله زیباترین‌شان برشمرد. ماه گرفتگی یا خسوف هرچند که در رتبه دوم از لحاظ جذابیت و هیجان قرار می‌گیرد، اما همواره می‌تواند چشمانِ مشتاق و کنجاو انسان‌ها را به سوی خود جلب کند.

شامگاه جمعه ۵ مرداد ۱۳۹۷ شاهد ماه گرفتگی کاملی هستیم که طبق اطلاعات بیان شده، طولانی‌ترین خسوف قرن ۲۱ میلادی هم هست. خوشبختانه این ماه گرفتگی با شرایطی اتفاق می‌افتد که می‌توان تمام مراحل آن را از ایران و کشورهای اطرافش مشاهده کرد؛ و نکته مهمش این‌که پس از آن‌که ماه مراحل گرفت را طی می‌کند تا کاملا در سایه زمین قرار بگیرد، به مدت ۱۰۳ دقیقه در سایه زمین خواهد ماند. همین ۱۰۳ دقیقه آن را طولانی‌ترین خسوف قرن قرار داده است.

ماه گرفتگی چگونه اتفاق می‌افتد؟

خسوف یا ماه گرفتگی هنگامی اتفاق می‌افتد که زمین بین ماه و خورشید قرار بگیرد و از قضا موقعیت مداریِ ماه هم طوری باشد که بتواند وارد سایه زمین شود و آرام آرام رُخ در نقاب سایه تیره زمین، پنهان کند. از آن جهت که زمین باید بین خورشید و ماه باشد، بنابراین همیشه ماه گرفتگی‌ها هنگام ماهِ بدر یا ماه کامل اتفاق می‌افتند.

البته سوال مهمی ممکن است در ذهن ما ایجاد شود که پس چرا در وسط هر ماه قمری که ماه به صورت کامل است، شاهد ماه گرفتگی نیستیم؟ علت آن خیلی ساده است، در بیشتر زمان‌ها ماه از بالا یا پایین سایه زمین عبور می‌کند و وارد سایه نخواهد شد. دلیلش هم این است که مدار ماه به گِرد زمین یک زاویه حدود ۵ درجه‌ای با صفحه مداری زمین می‌سازد و همین زاویه باعث می‌شود در بیشتر مواقع ماه از سایه زمین فرار کند.

زمان بندی مراحل مختلف گرفتِ ماه در شامگاه ۵ مرداد ۱۳۹۷ در ایران:

مراحل ماه گرفتگی کامل مرداد 1397

امتیاز تصویر: ستاره شناس

انواع ماه گرفتگی

ماه گرفتگی‌ها را در سه نوع می‌توان دسته بندی کرد:

  • خسوف نیم‌سایه‌ای
  • خسوف جزئی
  • خسوف کلی

هرگاه ماه وارد نیم‌سایه زمین شود، به آن خسوف نیم‌سایه‌ای گفته می‌شود که در این حالت، فقط می‌توان شاهد کاهش بسیار جزئی در نورانیت ماه بود. (سایه و نیم‌سایه در ویدئوی موجود در این صفحه توضیح داده شده است.) ماه گرفتگی جزئی حالتی است که قسمتی از سطح ماه وارد سایه زمین شده است و در خسوف کلّی هم همه سطح آن داخل سایه زمین شده و نوری به صورت مستقیم از خورشید به آن نمی‌تابد.

هرگاه یک ماه گرفتگی کلی اتفاق بیافتد، دو نوع دیگر را هم در مراحل خودش دارد، ولی دو نوع اول می‌توانند به صورت مجزا هم اتفاق بیافتند. اتفاقا در هر نقطه از کره زمین تعداد خسوف‌های جزئی و نیم‌سایه‌ای را بیش از نوع کلّی می‌توان مشاهده کرد.

در ویدئوی زیر برنامه زمان‌بندی مراحل ماه گرفتگی ۵ مرداد ۱۳۹۷ توضیح داده شده است:

 

رنگ ماه در گرفت کلّی

یکی از ویژگی‌های بارزی که در ماه گرفتگی‌های کلی می‌توان دید، رنگ ماه است هنگامی که به صورت کامل وارد سایه زمین می‌شود. برخلاف تصور عمومی که انتظار می‌رود ماهِ در سایه کاملا تاریک و سیاه شده باشد، ولی با روشنایی خفیف و به رنگ‌هایی نزدیک قرمز تیره یا نارنجی تیره یا مسّی مشاهده می‌شود.

علت این‌که چرا ماه کاملا تاریک و مخفی نمی‌شود شکست و پراکندگی نور خورشید در جوّ زمین است. زیرا این شکست و پراکندگی باعث می‌شود که برخی از پرتوهای نور خورشید ضمن عبور از جوّ اطراف زمین، تغییر مسیر داده و به داخل سایه تاریک زمین نفوذ کرده ونهایتا به سطح ماه برسند تا موجب روشنایی خفیف آن شوند.

اما علت رنگ قرمزِ تیره آن، این است که میزان پراکندگی نور در جوّ زمین برای طول موج‌های آبی و سفیدِ موجود در نور خورشید بسیار بیشتر از مقدار آن برای رنگ‌های قرمز و نارنجی است؛ لذا این رنگ‌ها توسط جوّ زمین از نور خورشید جدا شده و فقط ته‌مانده قرمز نور خورشید هست که از جوّ خارج شده و مقداری از آن‌ها به سطح ماه می‌رسند.

مطلب مهم این‌که تجربیات نشان داده که میزان ذراتِ موجود در لایه‌های بالایی جوّ زمین تأثیر بسیار زیادی در رنگ ماه و میزان تیرگی آن دارند. که هرچه این ذرات بیشتر باشند، ماه در سایه زمین تیره‌تر هم دیده خواهد شد. و نکته جالب این‌که میزان این ذرات در لایه‌های بالایی جوّ زمین وابستگی زیادی به فعالیت‌های آتشفشانی در ماه‌های قبل از خسوف دارند.

البته از طرفی هرچه هم نفوذ ماه به مرکز سایه زمین بیشتر باشد، میزان تیرگی آن هم بیشتر خواهد بود.

اما چرا طولانی‌ترین ماه گرفتگی قرن؟

همانگونه که در تصویر زمان بندی مراحل مختلف خسوف جمعه ۵ مرداد ۱۳۹۷ مشاهده می‌شود، ماه تقریبا از مرکز سایه زمین عبور خواهد کرد. این موضوع یعنی زمان نسبتا زیادی را در سایه زمین به صورت گرفتّ کامل تجربه خواهد کرد. این زمان برای این خسوف برابر ۱۰۳ دقیقه است که واقعا زمان زیادی است. از طرفی براساس محاسبات و پیش بینی‌های انجام شده، تا ۸۷ سال دیگر ماه گرفتگی کاملی اتفاق نمی‌افتد که زمان گرفت کاملِ آن بیش از ۱۰۰ دقیقه باشد. همین موضوع تمایز خسوف جمعه ۵ مرداد ۱۳۹۷ را بسیار برجسته می‌کند.

به امید آن‌که همه دوستداران زیبایی‌ها طبیعت و عظمت‌های آفرینش، این خسوف زیبا را مشاهده و رصد کنند و با دیدن یکی دیگر از آیات الهی، تصدیق کنند که این جهان مکان زیباتری برای زندگی است!

 

نویسنده: محمد همایونی

 

راهنمای رصد سیارات با تلسکوپ

راهنمای رصد سیاره ها با تلسکوپ

حتی یک تلسکوپ کوچک هم، دنیاهای دیگر منظومه شمسی را به ما نشان خواهد داد، دنیاهایی که از دیدن آن‌ها شگفت زده خواهید شد. رصد سیارات یک بخش مهم از برنامه‌های رصدی هر رصدگر و علاقه‌مند به رصد آسمان است و این مقاله به راهنمای رصد سیارات با تلسکوپ‌های متوسط آماتوری می‌پردازد.

تلسکوپ 10 اینچ دابسونی

تلسکوپ ۱۰ اینچ دابسونی

 

سیاراتِ دیگر در منظومه شمسی فقط هدف فضاپیماها نیستند، بلکه سرزمین‌هایی هستند که شما هم می‌توانید آن‌ها را کاوش کنید. حتی تلسکوپ‌های کوچک هم می‌توانند جزئیات خوبی را از سیارات غول‌پیکر منظومه آشکار کنند. به کمک یک تلسکوپ متوسط (با قطر دهانه حدود ۸ اینچ) می‌توانید تغییرات شبانه‌ای راکه روی زهره، مریخ، مشتری و زحل اتفاق می‌افتند مشاهده کنید. این همه در حالی است که برای رصد سیارات نیازی به آسمان کاملا تاریکِ خارج از شهرها نیست؛ بلکه از دلِ شهرهای بزرگ با آلودگی‌های نوری متداول هم می‌توانید دگرگونی سیارات را رصد کنید.

 

رصد عُطارِد

از داخل یک تلسکوپ، می‌توان فازها (اَهَلّه) سیاره عطارد را آشکار کرد، اما جزئیات آن ضعیف هستند. بهترین زمان برای به دام انداختن این گریزپای منظومه شمسی هنگامی است که در یکی از بیشترین کشیدگی‌های خودش باشد. کشیدگی شرقی هنگامی است که پس از غروب خورشید، آن را در بیشترین جدایی زاویه‌ای از خورشید در سمت غرب آسمان مشاهده می‌کنیم. کشیدگی غربی هم هنگامی است که در آسمان صبحگاهی قبل از طلوع خورشید، آن را در بیشترین فاصله زاویه‌ای با خورشید در افق شرقی مشاهده کنیم.

البته بهترین نمای عطارد توسط تلسکوپ هنگامی مشاهده می‌شود که به بالاترین ارتفاع خود از افق، در میانه روز برسد. فقط باید مطمئن شوید که تلسکوپ به سوی خورشید نشانه نرفته باشد. اگر هنگام روز و در چنین موقعیتی توانستید عطارد را در دام تلسکوپ بیندازید، از فیلترهای زرد یا نارنجی در چشمی تلسکوپ استفاده کنید تا آن را در زمینه‌ی بسیار روشن آسمان روزگاهی، واضح‌تر و برجسته‌تر ببینید.

 

 

مقارنه و کشیدگی سیارات داخلی

وضعیت سیارات داخلی

مدار عطارد و ناهید در داخل مدار زمین قرار دارد؛ از این رو هنگامی که در بیشترین کشیدگی‌های خود هستند، بیشترین فاصله زاویه‌ای را از خورشید می‌گیرند.

رصد ناهید

سیاره ناهید (زهره) راحت‌تر از عطارد مشاهده و رصد می‌شود. اخترشناسان به طور معمول و خیلی راحت‌تر از عطارد، تغییرات فاز آن را به همراه تغییر در اندازه قرصش را ثبت می‌کنند.

با وجود این‌که به نظر می‌رسد یک سیاره دورنی هنگامی که بین زمین و خورشید است، ۲ مرتبه بزرگ‌تر از زمانی است که در آن سوی خورشید قرار دارد، زهره را می‌توان حدود ۶ مرتبه بزرگ‌تر دید. رصد روزگاهی ناهید هم به مراتب از عطارد راحت‌تر است چون هم درخشان‌تر از آن است و هم فاصله زاویه‌ای بیشتری را تا خورشید پیدا می‌کند.

عوارضی که بر جوّ زهره می‌توان یافت در محدوده‌ای از سایه‌ها و تیرگی‌های گرد و غباری تا لکه‌های روشن را شامل می‌شود. اگر از فیلترهایی استفاده کنید که شدت نور زیاد سیاره را کاهش دهند می‌توانید این آثار جوّی ناهید را مشاهده کنید. در صورتی که از تلسکوپ‌های بزرگ‌تر از ۸ اینچ استفاده کنید احتمالا قادر خواهید بود ساختارهای C و Y مانند وسیعی را که در حوالی استوای سیاره هستند  تشخیص دهید.

رصد مریخ

زمین و مریخ هر ۲۶ ماه یک بار به نزدیک‌ترین فاصله‌شان می‌رسند، ولی نیازی نیست شروع رصد سیاره سرخ را تا زمانی که آن را در بزرگ‌ترین حالت مشاهده کنید به تعویق بیندازید. تا زمانی که جوّ مریخ شفاف است می‌توانید به مدت چند ماه قبل و بعد از مقابله‌ی سیاره، جزئیاتی را برروی آن ببینید. (مقابله زمانی است که سیارات بیرونی هنگام غروب خورشید، از سمت شرق طلوع می‌کنند و در همین زمان هم نزدیک‌ترین فاصله را با زمین دارند.)

تا قبل از آن‌که ناپایداری‌های جوّ آن شروع شود، از بزرگ‌نمایی‌های بالا برای رصد سیاره سرخ استفاده کنید. سعی کنید که بر منطقه‌ای کوچک یا عارضه‌ای واحد متمرکز شوید و از مشاهده کل قرص سیاره یا جابه‌جایی امتداد دیدِ خودتان بر سطح آن خودداری کنید تا این جزئیات خفیف را تشخیص دهید.

پدیده‌های جوّی مریخ شامل چند نوع ابر است. فصل‌های نوعی در آن به علت گرم و سرد شدن سطح سیاره اتفاق می‌افتد. ابرهای گسسته در آن به صورت موضعی ایجاد می‌شوند که به همراه چرخش سیاره، در میان جوّ آن جابه‌جا می‌شوند.

ابرهای اوروگرافی در جوّ مریخ ایجاد می‌شوند که ناشی از تجمع ذرات آبی است که بادهای مریخی برفراز کوه‌ها و آتش‌فشان‌های مریخ تشکیل می‌دهند. برای مشاهده این ابرها از فیلترهای آبی و بنفش استفاده کنید، البته برای نواحی نزدیک به استوای مریخ فیلتر سبز بهتر است.

همچنین می‌توانید ابرهای صبحگاهی و عصرگاهیِ مریخ را هم مشاهده کنید. این‌ها ابرهایی روشن و منفرد هستند که از مِه سطحی مریخ هنگام طلوع و غروب خورشید بر سطح آن ایجاد می‌شوند. ابرهای عصرگاهی عموما بزرگ‌تر و فراوان‌تر هستند. برای مشاهده بهتر آن‌ها فیلتر آبی یا بنفش توصیه می‌شود.

رصد مشتری

پس از خورشید و ماه، جسمی که بیشترین جزئیان قابل رصد را داراست مشتری است. حتی تلسکوپ‌های کوچک هم می‌توانند ظاهر راه‌راه آن را تشان دهند؛ کمربندهایی که در شمال و جنوب استوای آن ایجاد شده و حالت طبقه‌بندی به مشتری داده‌اند. تماشای شبانه مشتری می‌تواند لذت بخش باشد. علاوه بر جابه‌جایی چهار قمر بزرگ آن در اطراف مشتری، چرخش سیاره به دور خودش را هم می‌توان در طول یک شب مشاهده کرد. مطمئن شوید که لکه قرمز آن را هم در لیست رصدی خود آورده‌اید.

فیلتر آبی تیره می‌تواند منطقه‌های مشتری را بهتر آشکار کند. فیلترهای آبی هم در برجسته شدن ابرهای روشن موثر هستند. در عوض فیلتر قرمز جزئیات استوایی آن را آشکار می‌کند و کنتراست بیشتری را در کمربندهای اصلی سیاره ایجاد می‌کند.

عوارض مختلف در جوّ مشتری

نوارهای سطح مشتری

جابه‌جایی قمرهای مشتری:

چهار پدیده در مورد قمرهای گالیله‌ای مشتری و جابه‌جایی آن‌ها اتفاق می‌افتد که می‌توانید آن‌ها را به لیست رصدهای‌تان اضافه کنید:

  • گرفت قمر، هنگامی که یک قمر وارد سایه مشتری می‌شود.
  • اختفای قمر در پشت قرص مشتری
  • عبور قمر از مقابل قرص سیاره؛ بهترین عبورها هنگامی هستند که قمر از مقابل کمربندهای تاریک و بزرگ عبور می‌کند.
  • عبور سایه قمر از روی سیاره. سایه قمر به صورت یک لکه سیاه رنگ بر سطح قرص سیاره مشاهده می‌شود.

رصد زحل

هنگام رصد زحل حتما به شکاف کاسینی که به صورت یک فضای تاریک بین دو حلقه روشن‌تر آن دیده می‌شود، نگاه کنید. در رصد با تلسکوپ‌های ۸ اینچ به روشنایی حلقه‌ها، تفاوت رنگ‌ها و طرح‌های آن‌ها توجه و دقت کنید.

علامت‌گذاری روی سطح زحل، ظریف و نامحسوس است. توجه داشته باشید که لکه‌ها یا نقاط تاریک یا روشن، نسبت به مناطق یا کمربندهایی که پذیرای آن‌ها هستند، قابل توجه هستند. موقعیت این عوارض ممکن است شب به شب تغییر کنند.

مناطق مختلف زحل و حلقه‌هایش

قسمت‌های مختلف زحل و حلقه‌هایش

منطقه‌های زحل ظاهری سفید ـ خاکستری یا خاکستری یا زرد رنگ دارند. در عوض کمربندهای آن به رنگ‌های آبی مایل خاکستری، قهوه‌ای و قرمز دیده می‌شوند. این ویژگی‌ها با کمک فیلترهای قرمز، نارنجی یا زرد به خوبی دیده می‌شوند. فیلتر سبز در نشان دادن قسمت‌های روشن، مناسب هستند. استفاده از فیلترهای سبز و آبی خفیف هم در برجسته کردن حلقه‌های زحل موثرند.

رصد اورانوس

اتمسفر اورانوس معمولا فاقد هر عارضه قابل ملاحظه‌ای است. رصدگران در سال ۱۸۷۰ اولین مشاهده عوارضی بر سطح آن را گزارش دادند. از آن زمان به بعد رصدگران مشاهداتی از نشانه‌ها و کمربندهای سطح اورانوس را گزارش کرده‌اند. اورانوس با رنگ سبز مایل به آبی و به صورت قرص کوچکی همچون سحابی‌های سیاره‌نما دیده می‌شود. این سیاره به قدری کند در آسمان حرکت می‌کند که حدود ۴۴ روز طول می‌کشد تا به اندازه قرص ماه کامل جابه‌جا شود.

رصد نپتون

برای منجمان آماتوری که تلسکوپ یا حتی دوربین دوچشمی دارند، یافتن نپتون چندان مشکل نیست. این سیاره هنگام مقابله همانند یک قرص کوچک آبی رنگ از قدر ۷٫۷ می‌درخشد. اما حتی با تلسکوپ‌های بزرگ هم نمی‌توان جزئیاتی را از سطح نپتون مشاهده کرد، با این حال خواهید توانست بزرگ‌ترین قمر آن یعنی تریتون را از قدر ظاهری ۱۳٫۵ مشاهده کنید.

هیجان رصد نپتون هنگامی است که شما برای اولین بار بتوانید آن را همچون نقطه‌ای از میان تلسکوپ‌تان مشاهده کنید. به علت فاصله بسیار زیادی که این سیاره از خورشید دارد، حتی از اورانوس هم کندتر در زمینه ستارگان حرکت می‌کند. حدودا ۸۵ روز زمان می‌برد تا در آسمان به اندازه قطر قرص ماه کامل جابه‌جا شود.

استفاده از فیلترهای رنگی:

از فیلترهای رنگی بیشتر برای مشاهده سیارات استفاده می‌شود. اما دقت کنید که آن‌ها رنگی را اضافه نمی‌کنند؛ بلکه فقط تفاوت‌های روشنایی در رنگ‌های مختلف را افزایش می‌دهند و همین باعث می‌شود جزئیات بیشتری را در تصویر مشاهده کنید. بنابراین هرگاه از فیلتر رنگی استفاده می‌کنید به جای تمرکز بر تغییر رنگ‌ها، بر تفاوتِ روشنایی قسمت‌های مختلف متمرکز شوید تا جزئیات بیشتر را ببینید.

فیلترها در واقع شیشه‌های رنگی متفاوتی هستند که با درجات مختلفِ کدری تهیه می‌شوند. آن‌ها را بر چشمی تلسکوپ‌ها نصب و استفاده می‌کنند. یک نکته این‌که هر چه تلسکوپ شما بزرگ‌تر باشد، اثری که از فیلتر مشاهده می‌کنید بهتر و نمایان‌تر خواهد بود.

منبع: Astronomy.com

ترجمه و تنظیم:
محمد همایونی

 

سیاره های کوتوله در منظومه شمسی

سیارات کوتوله در منظومه شمسی

در سال ۲۰۰۶ اتحادیه بین المللی نجوم که سازمان مسئول در طبقه بندی اجرام نجومی است، به این نتیجه رسید که طبقه بندی جدیدی برای برخی اجرام منظومه شمسی نیاز است. این کلاس جدید سیارات کوتوله نام گرفت و پلوتون که سیاره نهم و بلاتکلیف منظومه شمسی بود به همراه چهار عضو جدید دیگر به این دسته پیوستند. همه پنج عضو این طبقه از کره ماه کوچک‌ترند و به غیر از سِرِس، همگی در ورای مدار نپتون قرار دارند. برخی از ستاره شناسان انتظار دارند که در منظومه شمسی به تعداد ۵۰ سیاره کوتوله وجود داشته باشد.

سیاره های کوتوله در منظومه شمسی

سیارات کوتوله فعلی عبارتند از:

پلوتون:

بزرگ‌ترین سیاره کوتوله در سال ۱۹۳۰کشف شد و بیش از ۷۰ سال آن را نهمین سیاره قلمداد می‌کردیم. پلوتون به طور متوسط ۴۰ برابر زمین از خورشید فاصله دارد. کره‌ای است با قطر ۲،۳۷۶ کیلومتر که هر ۲۴۸ سال یک بار به دور خورشید می‌گردد؛ البته هر شبانه روز آن ۶٫۳۹ برابر شبانه روز زمینی است. پلوتون دارای پنج قمر شناخته شده است: چارُون (کارُون یا شارُون)، نیکس، هیدرا، سِربِروس و استوکس؛ که چهار قمر آخر در سال‌های بعد از ۲۰۰۵ کشف شده‌اند. ملاقاتی که کاوشگر افق‌های نو در سال ۲۰۱۵ با آن داشت، دید و دانش ما را از آن دگرگون کرده است.

 

اِریس:

در سال ۲۰۰۳ کشف شد و پس از پلوتون، با قطر ۲،۳۲۶ کیلومتر در رتبه دوم قرار دارد. اریس در فاصله میانگین ۶۸ واحد نجومی (یعنی ۶۸ برابر فاصله زمین تا خورشید) مدت۵۵۸ سال زمینی نیاز دارد تا یک دور کامل به گرد خورشید بگردد. مدار اریس در بین سیارات کوتوله، دارای بیشترین زاویه انحراف مداری (۴۴ درجه) با صفحه مداری سیارات است. یک شبانه روز در اریس ۲۵٫۹ ساعت طول می‌کشد و یک قمر به نام دیسنومیا به دنبال خود دارد.

 

هائومیا:

در سال ۲۰۰۴ کشف شد. این سیاره کوتوله شکلی تخم مرغ مانند دارد که درازترین طول آن در حدود ۲۳۲۲ کیلومتر است. هائومیا به سرعت در حال چرخش است و کوتاه ترین روز را در تمام سیاره های کوتوله دارد، تنها ۳٫۹ ساعت. شعاع مداری آن به طور میانگین ۴۳٫۱   واحد نجومی است که برای تکمیل یک دور در مدار خودش نزدیک به ۲۸۴ سال زمینی به زمان نیاز دارد. این سیاره کوتوله دارای دو قمر، به نام‌های هایاکا و ناماکا است.

 

ماکی ماکی:

در سال ۲۰۰۵کشف شده و تنها قمرش (Mk 2) در سال ۲۰۱۵ توسط تلسکوپ فضایی هابل کشف شد که هنوز اسم خاصی هم ندارد! ماکی ماکی در فاصله ۴۵٫۷ واحد نجومی از خورشید قرار دارد و برای تکمیل یک دور مداری‌اش به گرد خورشید بیش از ۳۰۹ سال زمان نیاز دارد. شبانه روز آن ۷٫۷ ساعت، و میانگین قطر آن ۱،۴۳۰ کیلومتر است.

 

سِرِس:

اولین بار توسط ستاره شناسان در سال ۱۸۰۱ کشف شد و در دسته سیارک‌ها قرار گرفت و با قطر ۹۴۶ کیلومتر به عنوان بزرگ‌ترین سیارک شناخته می‌شد. اما طبق تعریف اتحادیه بین المللی نجوم در سال ۲۰۰۶ در دسته سیاره‌های کوتوله قرار گرفت. سرس کوچک‌ترین و از طرفی نزدیکترین سیاره کوتوله به زمین است چرا که در حوالی کمربند سیارکی قرار گرفته و فاصله آن تا خورشید ۲٫۸ برابر فاصله زمین تا خورشید است. سرس مدارش را در مدت ۴٫۶ سال می‌گردد و هر ۹٫۱ ساعت هم یک بار به دور خودش می‌چرخد. این سیاره کوتوله، هیچ ماه شناخته شده‌ای ندارد. اما به خاطر یافتن آثاری از آب و متان بر سطح آن در سال ۲۰۱۷ هدف پژوهش‌های جدید دانشمندان قرار گرفته است.

جدول زیر بر اساس اطلاعات موجود تا دی‌ماه ۱۳۹۶ تنظیم شده است:

سیاره های کوتوله ـ سیارات کوتوله در مقایسه با ماه

جدول اطلاعات سیارات کوتوله

[button color=”red” size=”medium” link=”http://setareshenas.com/wp-content/uploads/2018/01/Dwarf-PlanetsL.jpg” icon=”” target=”false”]دانلود عکس در اندازه بزرگ[/button]

تهیه و تنظیم:

محمد همایونی

اقتباس از: space.com با اضافات و تصحیحات جدید

طلوع ابرماه

ابرماه از نوعِ گرفته!

ابرماه چیست؟

همه می‌دانیم که در وسط ماه‌های قمری، ماه را به صورت کامل یا بدر مشاهده می‌کنیم. همان که معروف است به ماه شب چهارده! البته با کمی تقریب می‌توان قرص ماهِ کامل را در شب‌های 13 و 14 و 15 ماه‌های قمری مشاهده کرد.

از طرفی هم می‌دانیم که مدار ماه به دور زمین یک بیضی نزدیک به دایره است که باعث می‌شود فاصله ماه تا زمین در زمان‌های مختلف، متفاوت باشد. این فاصله می‌تواند از کمترین فاصله ممکن 356400 کیلومتر تا بیشترین مقدار ممکن 406700 کیلومتر باشد. کمترین فاصله تا زمین را نقطه حضیض مداری و دورترین فاصله تا زمین را نقطه اوج مداری ماه می‌گویند.

براساس تجربه ساده‌ای که همه داریم و آن، این‌که جسمِ نزدیک‌تر به ما بزرگ‌تر از جسم دورتر دیده می‌شود، همین اتفاق برای ماه هم می‌افتد. یعنی هنگامی که ماه در حضیض مداری‌اش مشاهده شود، کمی بزرگ‌تر از سایر مواقع دیده خواهد شد. البته این تفاوت چندان زیاد نیست که بتوان به راحتی آن را تشخیص داد. حداکثر این اختلاف به قدری است که باعث می‌شود اندازه قطر ماه 14% بزرگ‌تر و روشنایی آن 30% بیشتر مشاهده شود.

به چنین ماه‌های بدری که در حضیض مداری قرار دارند، به اصطلاح «اَبَرماه Super Moon» گفته می‌شود. اگر شما تجربه دیدن و دقت کردن در اندازه قرص ماه معمولی و روشنایی آن را در شب‌های بدر داشته باشید، می‌توانید این تفاوت را هنگام ابرماه‌ها احساس کنید. البته بهترین زمان مشاهده ابرماه، هنگام طلوع یا غروب آن است که قرص ماه به علت نزدیکی با عوارض زمینی، بزرگ‌تر از حدّ معمول هم دیده می‌شود.

آیا هرماه، ابرماه داریم؟

چون این همزمانی ماه بدر و قرار گرفتن در حضیض مداری، هر ماهه اتفاق نمی‌افتد؛ نمی‌توان در هر ماه شاهد ابرماه بود. معمولا در طول یک سال بین یک تا سه ابرماه را می‌توان مشاهده کرد که باز بین آن‌ها هم درجه‌بندی وجود دارد و همه یکسان نیستند.

ولی حواسمان باشد عکس‌هایی که در رسانه‌ها از ابرماه منتشر می‌شوند، با لنزهای تله و بزرگنمایی گرفته شده‌اند و اندازه ظاهریِ قرص ماه را افزایش داده‌اند، با دیدن آن‌ها این‌گونه تصور نشود که ابرماه یعنی ماهی که چندبرابر ماهِ معمولی بزرگ شده است!

 

بزرگ‌ترین ماه قابل مشاهده در سال 2017 میلادی در یکشنبه سوم دسامبر مقارن با 12 آذرماه 1396 اتفاق افتاد، که برخی از تصاویر زیبای آن را در این مقاله ملاحظه می‌کنید و از دیدن‌شان لذت می‌برید.

نکته جالب دیگر این‌که هرگاه ماه گرفتگی (خسوف) در حضیض مداری ماه اتفاق بیافتد، یعنی یک ابرماه دچار گرفتگی شود، چون هنگام گرفتِ کلی مسافت بیشتری را در سایه زمین طی می‌کند، پس مدت گرفتِ کلی هم افزایش می‌یابد.

و یک خبر جذاب این‌که در غروب روز ۱۱  بهمن ۱۳۹۶  شاهد طلوع یک ابرماه گرفته هستیم! البته چون گرفتِ کلی قبل از طلوع ماه در ایران، شروع شده است، نمی‌توانیم کلّ زمان گرفت را مشاهده کنیم. ولی در هر حال باید خود را برای دیدن، رصد و ثبت این پدیده زیبا و هیجان انگیز آماده کنیم.

برای مشاهده اطلاعات کامل این ماه گرفتگی کلیک کنید.

رصد در شهر آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

۸ پیشنهاد برای آن‌که تلسکوپ‌مان خاک نخورد! (بخش ۲)

ادامه مطلب از مقاله قبلی با موضوع رصدهایی که می‌توانیم به وسیله تلسکوپ از فضای شهرهای پرنور انجام دهیم:

خورشید نزدیک‌ترین ستاره

۲هشدار در رصد خورشید!

هشدار اول: قبل از پرداخت به رصد خورشید، باید در خصوص ایمنی رصد و مشاهده آن نکات مهم و حیاتی را بیان کرد. نگاه مستقیم به نور خورشید به سرعت شبکیه چشم را خواهد سوزاند؛ مخصوصا موقعی که نور متمرکز شده تلسکوپ یا دوربین را مشاهده کنیم. بدون به کارگیری ابزار مطمئن و سالمی که بتواند نور شدید خورشید را به صورت استاندارد کاهش دهد؛ نگاه کردن مستقیم به خورشید باعث آسیب‌های جبران ناپذیر و حتی نابینایی می‌شود.

رصد خورشید آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

نصب فیلتر مایلار بر تلسکوپ

اما خبر خوب این که به راحتی و با روش‌های ساده‌ای می‌توان خورشید را در ایمنی کامل مشاهده کرد. مطمئن‌ترین راه، استفاده از فیلترهای «مایلار» است که به دو صورت ۱) فویل‌های آلومینیومی یا ۲) صفحات شیشه‌ای با پوشش آلیاژ نیکل-کروم در دسترس است.

هشدار دوم: بدون درنظر گرفتن نوع فیلترهای خورشیدی، باید آن را به صورت مطمئن بر جلوی تلسکوپ نصب کرد که کاملا دهانه آن را بپوشاند و اجازه ورود هیچ پرتو مستقیمی را به تلسکوپ ندهد. فیلترهای خورشیدی را به هیچ وجه قبل یا بعد از چشمی تلسکوپ نصب نکنید. با این کار، علاوه بر این‌که احتمال آسیب دیدن چشم از بین می‌رود، جلوی ورود گرمای شدید و متمرکز شده به داخل تلسکوپ هم گرفته شده و از صدمه زدن به قطعات و قسمت‌های مختلف آن جلوگیری می‌شود. چرا که نور و گرمای متمرکز شده خورشید توسط عدسی شیئی یا آینه اولیه تلسکوپ حتا می‌تواند باعث ترک خوردگی شیشه فیلتر یا سوخته شدن ورقه فیلتر مایلار شود. بنابراین از نصب فیلترهای کوچک در قسمت چشمی تلسکوپ پرهیز کنید.

رصد لکه‌های خورشیدی

یکی از جذاب‌ترین رصدهای خورشید، زیر نظر داشتن لکه‌های خورشیدی (کَلَف‌های خورشیدی) در میان اتمسفر آن و ثبت تغییرات در تعداد آن‌هاست. لکه‌های خورشیدی در ناحیه‌هایی از سطح آن ظاهر می‌شوند که میدان‌های قدرتمند مغناطیسی آن‌ها را مختل کرده است. هر لکه خورشیدی از یک قسمت تاریک مرکزی تشکیل شده با نام سایه، که اطراف آن را بخش‌های خاکستری رنگی به نام سایه روشن (نیم سایه) فرا گرفته است. اندازه آن‌ها در محدوده صدها تا هزاران کیلومتر متغیر است.

لکه های خورشیدی آموزش نجوم توسط محمد همایونی

لکه های خورشیدی

سعی کنید طرحی از وضعیت سطح خورشید را در فاصله‌های دو تا سه روزه و در یک محدوده یک ماهه یا بیشتر رسم کنید. از این طرح‌های کشیده شده،‌ متوجه می‌شوید که لکه‌های خورشیدی، نه تنها در حرکت و رفت و آمدند بلکه اندازه و شکل آن‌ها هم هنگام این حرکت‌ها در بین سطح خورشید تغییر می‌کنند.

خورشید به تنهایی می‌تواند همه عمر یک منجم را به خود اختصاص دهد،‌حتی منجمان آماتور. یک نمونه جالب آقای «باب گادفرِی» هست که یک ستاره شناس تک‌ستاره است. یعنی به علت موقعیتی که در محل زندگی‌اش بابت آلودگی نوری داشته، تمام فعالیتش را روی رصد خورشید متمرکز کرده است. کار او به جایی رسیده که به علت مجموعه تلسکوپ‌هایش که به انواع فیلترهای خورشید مجهزند و همه آن‌ها را در همایش‌ها و گردهم‌آیی‌های نجومی در سراسر آمریکای شمالی؛ برای استفاده عموم مستقر می‌کند بسیار معروف شده است.

سیارات سرگردان در میان ستارگان

هر سیاره‌ای که به دور خورشید می‌چرخد، شخصیت خاص خودش را در نظر یک رصدگر و از دید تلسکوپ‌های آماتوری دارد. زحل، حلقه‌های زیبایش را دارد. مشتری با کمربندهای بارزش به همراه چهار قمر گالیله‌ای‌اش معروف است و مریخ با سطح نارنجی لکه دارش به همراهی کلاهک‌های قطبی‌اش شناخته می‌شود. چرخه فازهای ماه‌گون زهره هم که معروف است. این ویژگی‌ها و بسیار بیش از این‌ها را می‌توان با تلسکوپ‌های متوسطی که در دسترس منجمان آماتور هست، دید و لذت برد و تحسین کرد.

پس چرا برخی از دوستان، تلسکوپ‌شون خاک می‌خوره و بهانه می‌کنن در شهرهای بزرگ نمی‌شه کاری کرد!!

۱ـ  عطارد: تیزپای منظومه

برای شکار عُطارِد (چون واقعا آن را باید شکار کرد!) مهمترین مسأله، زمان شناسی آن است. چون این سیاره نزدیک‌ترین فاصله را تا خورشید دارد، همیشه در اطراف خورشید مشاهده می‌شود و همین امر باعث مشکل شدن رصد آن است. عطارد را فقط می‌توان در نور سرخ‌فام غروب یا طلوع خورشید و در زمان‌هایی کمی پس از غروب یا کمی قبل از طلوع خورشید به دام انداخت. به همین دلیل، نیاز به مکانی دارید که افق غربی یا شرقی آن کاملا باز باشد و شرایط جوّی هم به نحو مناسبی بدون غبار، بخار، دود و مِه باشد تا بتوان آن را دید. در ضمن اگر شکارچی خوبی باشیم، فرصت اندکی هم در اختیار داریم تا با تلسکوپ رصدش کنیم.

عطارد تیر آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

عطارد در نور شامگاهی یا صبحگاهی

از طرفی فقط زمان‌های مشخصی در طول سال است که می‌توان عطارد را در فاصله مناسبی از افق رصد کرد. زمان‌هایی که این سیاره در بیشترین کشیدگی‌های شرقی یا غربی از خورشید است. در این مواقع، فاصله زاویه‌ای عطارد از خورشید به بیشترین مقدار خود می‌رسد و در بهترین حالت می‌توان آن را با فرصت بیشتری رصد کرد. البته همین بیشترین فرصت هم نهایتا به کمی بیش از یک ساعت قبل از طلوع یا بعد از غروب خورشید می‌رسد! و نمی‌توان آن را در آسمان کاملا تاریک و با فاصله زیادی از افق مشاهده کرد. بنابراین، باید آن را در بین آشفتگی‌های فراوان جوّی به دام انداخت که دیدنش را مشکل می‌کند. برای دیدِ بهتر می‌توان از فیلترهای نارنجی و قرمز استفاده کرد تا تضاد رنگی بیشتری با آسمان پیدا کند. عطارد هم مانند ماه به صورت اهلّه (فازهای مختلف هلالی) دیده خواهد شد.

۲ـ  زهره: نورافکن آسمانی

سیاره‌ای که درخشان‌تر از قدر ۴- هم می‌درخشد و تمامِ ستارگان آسمان را تحت الشعاع قرار می‌دهد. زهره پس از خورشید و ماه نورانی‌ترین جرم آسمانی است و در آسمان یکّه تازی می‌کند. همین باعث می‌شود که برای دیدن و رصد آن تفاوتی نکند که شما در مرکز یک شهر پرچراغ باشید یا از میان مزرعه‌ای در روستایی دورافتاده آن را رصد کنید. البته با تمام این برجستگی‌ها بسیاری از اسرار آن از دید ما مخفی است، علتش هم فقط آن جوّ بسیار غلیظش است که باعث می‌شود حتی با بزرگ‌ترین تلسکوپ‌های زمینی هم نتوانیم آثاری از سطح آن را مشاهده کنیم.

مقارنه ماه و زهره برفراز مسجد سهام در دهلی ـ عکس از TWAN

با این‌که سطح زهره از دید ما مخفی است، ولی زهره را همچون ماه می‌توان در شکل‌ها و فازهای مختلف مشاهده کرد. این اهلّه زهره به سادگی با کمک یک تلسکوپ کوچک هم قابل مشاهده هستند. هنگامی که سیاره در بین زمین و خورشید قرار دارد کمترین فاصله را از ما دارد و قرص آن در بزرگ‌ترین حالت به صورت هلالی باریک دیده می‌شود. ولی هنگامی که به آن سوی خورشید می‌رود اندازه قرص آن کوچک‌تر شده و به صورت یک ماه کوژ کوچولو دیده خواهد شد.

[button color=”red” size=”medium” link=”http://setareshenas.com/product/115-%d8%af%d9%88%da%af%d8%a7%d9%86%d9%87/” icon=”” target=”true”]فهرست ۱۱۵ دوگانه که با دوربین دوچشمی می‌توان رصد کرد![/button]

۳ـ  مریخ: سرزمین افسانه‌ای

هیچ سیاره‌ای به جذابیت مریخ نمی‌رسد. هرچند ماجرای مریخی‌ها و کانال‌های سطح مریخ، در قرن گذشته تمام شدند، ولی همچنان جذابیت‌های زیادی از این دنیای دوردست برای ما موجود است. تلسکوپ‌های آماتوری می‌توانند عوارض سطحی مبهم و رازآلودی را بر سطح مریخ به ما نشان دهند، البته هنگامی که دو سیاره زمین و مریخ در کمترین فاصله قرار می‌گیرند. این زمان که آن را به نام «مقابله» می‌شناسیم، هنگامی است که هر دو سیاره در مدارشان، در یک سوی خورشید قرار دارند و با خورشید در یک امتداد هستند.

در زمان مقابله، همزمان با غروب خورشید در مغرب، مریخ در مشرق طلوع می‌کند و سیاره هم در این موقع پرنورتر از هر زمان دیگر دیده خواهد شد. حداقل ابزار لازم برای این‌که بتوانیم در زمان مقابله، عوارضی نظیر کلاهک‌های قطبی و برخی لکه‌های تیره را بر سطح مریخ تشخیص دهیم؛ استفاده از یک تلسکوپ ۴ اینچی بسیار عالی است؛ البته آن هم در شرایط دید پایدار است. از کیفیت چشمی تلسکوپ‌تان هم برای دیدن این جزئیات، مطمئن شوید.

مریخ آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

مریخ در حالت‌های مختلف از دید تلسکوپ‌های آماتوری

بدون درنظر گرفتن نوع تلسکوپ، چشمی و فیلتر؛ مریخ سیاره‌ای چالش برانگیز برای مطالعه است. حتی در زمان مقابله هم مریخ چیز زیادی را از خودنشان نمی‌دهد تا وقتی که رصدگر دو چیزی را که نمی‌توان توسط پول به دست آورد، داشته باشد: عزم + شکیبایی. ممکن است زمان‌های زیادی سپری شوند و مریخ چیزی بیش از جرمی شناور در آشفتگی‌های جوّیِ زمین مشاهده نشود. اما زمان‌های نابی فرامی‌رسد که آرامش جوّی زمین تصویر واقعی مریخ را به ما نشان می‌دهد؛ و این پاداش آن بردباری است. سعی کنید فیلترهای رنگی مختلف را برای بهبود دیدتان استفاده کنید. فیلترهای نارنجی و قرمز برای افزایش کنتراست بین نواحی تیره‌ای که در مقابل دشت‌ها و بیابان‌های نارنجی و روشن هستند؛ بسیار مفیدند و در عوض فیلترهای سبز و آبی برای افزایش کنتراست کلاهک‌های قطبی آن مناسبند.

۴ـ  مشتری: سیاره‌ی کمربندها

سیاره مشتری یکی از چشم‌گیرترین سیارات منظومه برای رصدهای آماتوری است. ابرهای نفوذناپذیر مشتری را از میان تلسکوپ به راحتی می‌توان همچون نوارهای روشن و کمربندهای تاریک مشاهده کرد، که هر کدام با حلقه‌های چرخانِ گُل حلقه‌مانند زیبایی آزین‌بندی شده‌اند. برجسته‌ترین مشخصه‌های مشتری، همان نواحی وسیع روشن و تیره کمربندهای مشتری هستند که تقریبا در همه جا از شمال تا جنوب سطح سیاره مشاهده می‌شوند.

لکه قرمز بزرگ که طوفانی است عظیم و بیضی شکل در جنوب استوای آن؛ ممکن است در شرایط مناسب دیده شود. اگر چه معمولا به صورت یک لکه صورتیِ روشن دیده می‌شود. فیلترها می‌توانند جزئیات بیشتری را در این نوارهای مشتری‌گون نشان دهند. فیلترهای زرد-سبز و نارنجی جزئیات نامحسوسی که در کمربندهای تاریک هستند را قدرت می‌بخشند؛ در حالی که فیلتر سبز و آبی باعث برجسته شدن لکه قرمز می‌شوند.

مشتری آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

مشتری و قمر آیو از دید تلسکوپ ۱۰ اینچ با وب کم

مشاهده رقص قمرهای گالیله‌ای مشتری می‌تواند بسیار لذت بخش باشد، آن‌هم از هر کجای زمین. درست است که حرکت‌های آهسته‌ای دارند، ولی به طور مداوم و همیشگی موقعیت آن‌ها نسبت به سیاره و نسبت به خودشان در تغییر است؛ و همین موضوع جالب توجهی است برای رصد. «آیو» از همه سریعتر است و در کمتر از ۲ روز سیاره را دور می‌زند،‌ درحالی که «کالیستو»ی دورافتاده،۲ هفته زمان می‌خواهد تا یک دور را کامل کند. این تغییر مکان‌های قمرها را مشاهده و ثبت کنید و ببینید که می‌توانید آن‌ها را از هم تشخیص دهید. این چهار قمر، تردستی‌های فریبنده‌ای را هم با ارباب خود به نمایش می‌گذارند؛ به طور متناوب این چهار جسم کوچک یا در پشت مشتری مخفی می‌شوند یا از مقابل آن رد می‌شوند.

۵ـ  زحل: آن خداوند حلقه‌ها

و این‌جا زحل است! چه کسی می‌تواند هیجان سرشار خود را در اولین مشاهده‌اش از این سیاره باشکوه فراموش کند؟ آن‌جا، در مقابل دیدگان ما، کره‌ای طلایی رنگ که با حلقه‌ای سفید و درخشان احاطه شده، ایستاده است. واقعا این منظره‌ای آسمانی است که افراد معدودی آن را تجربه کرده‌اند. زحل توسط اتمسفر (جوّ) نازکی که از نظر طبیعت و ترکیبات بسیار شبیه اتمسفر مشتری است احاطه شده است. اما برخلاف سطح مشتری که سرشار از جزئیات و عوارض دیدنی بود، جوّ زحل تقریبا صاف و یک دست است؛ البته صرف نظر از منطقه استوایی و سفیدگون آن که از مناطق معتدل میانیِ جنوب و شمالش مرزبندی شده است. تلاش کنید تا با فیلترهای زرد یا نارنجی برخی از این عوارض ظریف و خفیف را مشاهده کنید.

زحل در تلسکوپ آموزش نجوم توسط محمد همایونی

زحل و حلقه‌هایش از دید یک تلسکوپ ۱۰ اینچ

مقدار جزئیات قابل مشاهده از حلقه‌ها، بستگی زیادی به زاویه حلقه‌ها با امتداد دیدِ ما دارد. به علت زاویه تمایل ۲۷ درجه‌ای که حلقه‌ها با دایره البروج می‌سازد، نماهای مختلفی را از حلقه‌ها در مدت ۲۹ سالی که سیاره به دور خورشید می‌گردد، خواهیم دید. در این بین حدود ۱۵ سال یک طرف حلقه‌ها را و در ۱۵ سال بعد طرف دیگر آن‌ها را می‌بینیم. بعضی مواقع حلقه‌ها از لبه به سمت ما قرار می‌گیرند و در واقع هیچ جزئیاتی از آن‌ها نخواهیم دید و در مواقعی هم کاملا از مقابل دیده می‌شوند که بهترین شرایط دیدن حلقه‌هاست. در سال ۱۳۸۲ از مقابل دیده می‌شدند و ۷ سال بعد یعنی در سال ۱۳۸۹  از لبه. به همین منوال، در سال ۱۳۹۶ در وضعیت مناسب و از مقابل دیده می‌شوند و حدود سال ۱۴۰۳ از لبه دیده خواهند شد. به همین صورت این دوره تناوب ادامه می‌یابد.

۶ـ  سیارات دورافتاده: اورانوس و نپتون

اورانوس و نپتون آن قدر نورانی هستند که از مکان‌های شهری قابل رویت باشند، مشروط بر این‌که تابش‌های مستقیمی از اطراف بر چشمان‌مان نباشد. اورانوس با قدر ظاهری ۶ همچون یک ستاره سبزرنگ از میان یک تلسکوپ ۳ اینچی قابل مشاهده است، در حالی که نپتون قدر ۸ی همچون نقطه‌ای آبی-سبز و کم نوری دیده خواهد شد. اگر تلسکوپ شما آن قدر بزرگ نباشد که بتواند تصویر مطلوب را در بزرگنمایی ۳۰۰ و بالاتر ایجاد کند، چیزی بیش از قرص‌های ضعیف و کوچکی از این دو سیاره نخواهید دید، البته در فضاهای پرنور شهری.

در انتها به سراغ پلوتون و فراتر از آن می‌رویم. این‌جا جایی است که تور گردشگری منظومه شمسی، متوقف می‌شود. چرا که برای آن‌که پلوتون با قدر ۱۳ را بتوان دید، به آسمان‌های واقعا تاریک نیاز داریم. رصد این سیاره کوتوله را برای زمان‌هایی نگه دارید که به یک رصدگاه کاملا تاریک رفته باشید. اما تا آن زمان ماه،‌خورشید و هفت سیاره منظومه؛ به قدر کافی تنوع رصدی دارند که منجمانِ شهرنشین را تا سال‌ها به خود مشغول سازند!

پس در هیچ شرایطی اجازه ندهید بر تلسکوپ‌تان گرد و خاک تنهایی بنشیند!

رصد در شهر آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

[button color=”red” size=”medium” link=”http://setareshenas.com/download/2099/” icon=”” target=”true”]دانلود PDF مقاله[/button]

نویسنده:

محمد همایونی

رصد در شهر آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

۸ پیشنهاد برای آن‌که تلسکوپ‌‌مان خاک نخورد! (بخش ۱)

واقعا چرا بسیاری از علاقه‌مندان نجوم و آسمان شب، که حتی مبالغ زیادی هم برای آن سرمایه‌گذاری کرده و تلسکوپ‌های گران‌قیمت خریده‌اند؛ به سراغ آسمان و رصد آن نمی‌روند و بر تلسکوپ‌شان گرد و خاک غربت نشسته است؟  افراد زیادی را دیده‌ام که حضور در شهرهای بزرگ و وجود آلودگی نوری آسمان شب‌های آن‌ها را بهانه کرده و با این عنوان که «مگه چقدر می‌شه سراغ ماه و مشتری بریم؟» ابزار و تلسکوپ خودشان را در جعبه گذاشته تا «یک روزی برسد» و در یک گشت رصدی تلسکوپ‌شان را به آسمان نشانه روند.

این مقاله مخصوص اعضای ویژه است و به زودی دسترسی عمومی آن محدود می‌شود

رصد در شهر آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

در حالی که می‌توان برنامه‌های رصد مشخصی را برای اجرام پرنور سماوی که می‌توان آن‌ها را در آسمان‌های پرنور شهرهای بزرگ رصد کرد، تدارک دید که تا سال‌ها ما را به خودشان مشغول کنند. این فقط نیاز به یک برنامه‌ریزی آگاهانه دارد؛ و البته اشتیاقی مداوم! در این مقاله با نگاهی دیگر و کمی دقیق‌تر به اجرام پرنور منظومه شمسی که می‌توان رصدهای تلسکوپی موثری از آن‌ها در فضاهای شهری انجام داد، می‌پردازیم تا گامی باشد برای تلاش‌های بیشتر رصدگران علاقه‌مند و بیرون کشیدن تلسکوپ‌هایشان از انباری.

ماه، خورشید و پنج سیاره‌ای که با چشم معمولی دیده می‌شوند، همواره نمایش‌های جذابی از میان تلسکوپ برای ما دارند. همه آن‌ها به قدری پرنور هستند که بتوانند خودشان را از میان آلودگی نوری، غبار و حتی دودهای موجود در شهرها به رخ بکشند. شاید همین دلیل است که باعث می‌شود بسیاری از ستاره شناسان  شهری، ترجیح دهند تا به خانه‌شان بچسبند و از شهر بیرون نیایند؛ برعکس آن‌هایی که تلسکوپ‌شان خاک می‌خورد!

رصد در شهر آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

البته اعتراف می‌کنم که کلان‌شهرها هم بهشت درخور توجهی نیستند. اگر چه آلودگی نوری تأثیری بر مشاهده سیارات ندارد، ولی این جنگل‌های بتونی سربه فلک کشیده‌ای که فضای شهرهای بزرگ را پر کرده‌اند؛ منابع بزرگی از گرما هستند که منجر به آشفتگی تصویر و تاری در دید تلسکوپی می‌شوند. خیابان‌ها و ساختمان‌های بزرگی که در طول روز گرمای زیادی را جذب کرده‌اند، به هنگام شب آن را از خود تابش می‌کنند. جریان این گرما باعث ایجاد آشفتگی در لایه‌های هوای محیط شده و این مشکل بزرگی را در شرایط دید یک رصدگر ایجاد می‌کند. هرچند در مواردی نادر، ممکن است همین لایه سنگین غباری که شهر را فراگرفته باعث مقداری ثبات و پایداری در جوّ محلی شود و کمی به نفع رصدگران عمل کند، فقط باید به اجرام پرنور قناعت کرد.

اجازه دهید با نگاهی کمی دقیق‌تر بر انتخاب محل رصدمان شروع کنیم.

۴ نکته درباره مکان رصدهای شهری

۱ـ مهمترین نکته این‌که مشاهده سیارات به وسیله تلسکوپ،‌ بیش از آن که به تاریکی و شفافیت آسمان نیاز داشته باشد، به پایداری و ثبات جوّ نیاز دارد تا تصویری تیز و بدون لرزش را شاهد باشیم. از آن جا که سقف ساختمان‌ها، مسیرهای آسفالتی و سطوحی که سنگفرش شده‌اند؛ در طول روز مقادیر عظیمی گرما جذب می‌کنند، معمولا از بدترین گزینه‌های رصدگاهی برای مشاهده سیارات در شب هستند.

۲ـ مناطق خاکی گزینه‌های خوبی هستند و از آن بهتر، مکان‌هایی با پوشش گیاهی است که به مراتب شرایط مناسب‌تری برای استقرار تلسکوپ دارند؛ مثل چمن‌زارها، یا پارک‌های پوشیده از چمن.

۳ـ البته این‌جا هم نباید از گرمایی که در درختان برگ‌دار ذخیره شده است غافل بود؛ هرچند که اثر مخرب آن‌ها از ساختمان‌ها به مراتب کم‌تر است. با وجود این شما می‌توانید با جای‌گیری مناسب، از درختان بزرگ به عنوان مانعی برای تابش‌های مستقیم منابع نوری استفاده کنید و بخشی از آسمان را تاریک‌تر و مناسب‌تر مشاهده کنید. ولی اگر سیاره هدف شما بالای همین درختان قرار گیرد، محو شدگی در تصویرش را تجربه خواهید کرد.

۴ـ عامل دیگری که می‌تواند هم به نفع شما عمل کند و هم به ضررتان، سرعت و جهت وزش باد است. اگر بتوانید محل رصد را طوری انتخاب کنید که جریان باد باعث شود گرمای ناشی از منابع گرمایی مثل ساختمان‌ها و درختان را در خلاف مکان شما با خود ببرد، منفعت زیادی خواهید برد.

 

اما موضوعات رصدی:

ماه تنها قمر زمین

مهم نیست که شما کجا هستید و چه آسمانی دارید، ماه هرگز درخواست شما را رد نمی‌کند و در یک چشم برهم زدن شما را به مدار خودش خواهد برد. دریاهای تیره، رشته کوه‌های بلند و آن دهانه‌های بیشمار؛ به سرعت به نزدیکی شما می‌آیند و می‌توانید آن‌ها را لمس کنید.

هلال ماه آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

هلال ماه برفراز درختان در یک هوای سرد زمستانی

با درخشش شدید ماه در تلسکوپ چه کنیم؟

هرچند که درخشش فراوان ماه در شب‌های مهتابی یا شب‌هایی که به صورت کوژ ظاهر می‌شود، برای چشمان ما ضرر ندارد؛ ولی برای آسودگی چشم می‌توان به راحتی توسط فیلترهای خنثی که فقط نور ماه را کاهش می‌دهند، و بر روی چشمی تلسکوپ نصب می‌شوند، نور آن را بسیار کاهش داد. یا حتی به سادگی و به کمک ماسک‌های کاهش نور، شدت نور آن را کم کرد. البته شاید درپوش دهانه تلسکوپ‌تان این روزنه‌های کاهش نور را داشته باشد.

 این ماسک‌ها خیلی ساده ساخته می‌شوند، کافی است یک مقوا یا کارتن دایره‌ای را بر دهانه تلسکوپ قرار داد و در آن یک سوراخ ۵ یا ۷ سانتی‌متری ایجاد کرد تا دهانه ورودی نور در تلسکوپ به این اندازه کاهش یابد. فقط در تلسکوپ‌های بازتابی دقت کنید که جای این سوراخ طوری باشد که مقابل آینه ثانویه قرار نگیرد. به همین راحتی نور شدید ماه به قدری کاهش می‌یابد که گشت و گذار شما بر سطح ماه را دلپذیر خواهد کرد.

 

استفاده از نقشه عوارض ماه در شب‌ها و فازهای مختلف

با در دست داشتن یک نقشه با جزئیات از سطح ماه، شما می‌توانید این نزدیک‌ترین همسایه کیهانی‌مان  را با جزئیات شگفت‌انگیزی کاوش کنید. نمونه‌ای از این نقشه‌ها را می‌توانید از منوی محصولات آموزشی سایت «ستاره شناس» تهیه کنید. البته برنامک‌های متنوعی هم با همین موضوع موجودند که می‌توانید با کمی جستجو در اینترنت آن‌ها را بر روی تبلت یا گوشی موبایل خود نصب کرده و نقشه‌های ماه را همیشه همراه خود داشته باشید.

نام دهانه های ماه آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

دهانه های ماه در تربیع اول

برای منجمی که قصد ماه‌گردی و سفر در بین مناظر ماه را دارد، هر فاز ماه و هر شبی از شب‌های ماه می‌تواند مناظری دلفریب برایش به ارمغان بیاورد. فازهای هلال‌های ماه در ظرف تربیع اول آن، چهره‌های متنوعی از سرزمین‌های ماه را برای ما به نمایش می‌گذارند. بخش وسیعی از ماه را دریاهای گوناگون آن پوشانده است که بیشتر در اطراف نواحی استوایی آن پراکنده شده‌اند. بسیاری از دهانه‌های بزرگ و معروف در نواحی شمالی پراکنده شده‌اند، در حالی که منطقه پیرامون قطب جنوب ماه در زیبایی‌های خشن خود هم سرشار از هیجان است. از جالب توجه‌ترین آن‌ها دهانه‌های تیکو و کلاویوس هستند که پس از تربیع اول طلوع خورشید بر فراز آن‌ها زیبایی‌های سحرانگیزشان را آشکار می‌کند.

پس از تربیع اول ماه، پرتوهای خورشید به آرامی اقیانوس طوفان‌ها را نورافشانی می‌کند. بزرگترین دریای ماه، که همین اقیانوس طوفان‌ها نام دارد و در غرب ماه قرار دارد، مناظری بسیار شگرف همچون دهانه‌های کوپرنیک و کپلر را در خود دارد. در شمال آن دهانه بزرگ افلاطون با کفپوش تیره‌اش خودنمایی می‌کند. خلیج رنگین‌کمان‌ها و رشته کوه ژورا هم در شمال دریای باران‌ها مناظر زیبایی را می‌سازند.

اما در جنوب ماه، دهانه درخشان تیکو است که با مجموعه رگه‌های درخشانش که تا فراسوی استوای ماه امتداد دارند، منظره‌ای با شکوه را برای ما می سازد. پس از این‌که ماه کامل تمام شد، همه این زنجیره مناظر و دیدنی‌ها به صورتی برعکس تکرار می‌شوند و نور و سایه‌های ماه اثرات متفاوتی از دورنمای این همسایه آسمانی‌مان به نمایش می‌گذارند.

[button color=”red” size=”medium” link=”http://setareshenas.com/product/%d9%be%da%a9%db%8c%d8%ac-%d9%86%d9%82%d8%b4%d9%87-%d8%af%d9%87%d8%a7%d9%86%d9%87%e2%80%8c%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%a7%d9%87/” icon=”” target=”true”]مجموعه عکس‌های راهنما برای رصد دهانه‌های ماه را دانلود کنید[/button]

اختفاهای ماه

همان‌طور که ماه از پهنه آسمان عبور می‌کند، به آرامی از مقابل برخی ستارگان عبور کرده، آن‌ها را مخفی می‌سازد. در موارد نادری هم ممکن است یکی از سیارات منظومه را پنهان کند. به این پدیده «اختفا» می‌گویند و علاوه بر این‌که یک موضوع رصدی هیجان انگیز برای رصدگران آماتور است، می‌تواند یک فعالیت علمی مهم و مفید هم باشد. با ثبت دقیق زمان‌های اختفا و ظهور ستاره یا سیارات توسط ماه، می‌توان نوسانات بسیار جزئی سرعت و فاصله ماه در مدارش را آشکار کرد. همچنین می‌توان مشخص کرد ستاره مخفی شده یک ستاره منفرد است یا دوگانه تفکیک نشده. تاکنون دقت کرده بودید که کسوف هم به نوعی اختفاست!

اختفای زحل آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

اختفای زحل توسط ماه

رصد اختفای ستارگان پرنور و سیارات توسط ماه همواره می‌توانند بسیار لذت بخش باشند. کافی است از تقویم‌های نجومی یا جدول وقایع نجومی سال، استفاده کنید و زمان اختفاهای مهم و ماه گرفتی و خورشید گرفتی‌ها را استخراج کنید تا در موقع مناسب از رصد و دیدن آن‌ها لذت برید. تنها چیزی که نیاز دارید، اطلاعات مناسب و دقیق؛ و یک موقعیت مناسب برای دیدن هر چه بهتر ماه است.

 

ادامه مطلب در مقاله بعدی

نویسنده:

محمد همایونی

 

آموزش نجوم توسط محمد همایونی

۱۰ دانستنی ضروری از سیاره زحل

آموزش نجوم توسط محمد همایونی

زحل یا کیوان

سیاره زحل یا کیوان مطمئنا زیباترین سیاره منظومه شمسی است، همان که آن را ارباب حلقه‌های منظومه خوانده‌اند! در این مجال ۱۰ دانستنی کوتاه را که برای هر کسی دانستنش لازم است، فهرست کرده‌ایم:

۱۰ – قطر

اگر قطر خورشید را هم اندازه ارتفاع یک یخچال معمولی در نظر بگیریم، آن وقت زمین به اندازه یک سکه ۵ ریالی می‌شود و یک توپ بسکتبال هم به جای زحل قرار می‌گیرد. قطر میانگین زحل ۱۱۶٫۰۰۰ کیلومتر است.

۹ – مدار

ستاره ما خورشید است و زحل در جایگاه ششمین سیاره به دور آن می‌گردد. فاصله متوسط زحل از خورشید یا به عبارت دیگر، شعاع مدار آن ۱٫۴ میلیارد کیلومتر است. معادل ۹/۵ واحد نجومی. (فاصله متوسط زمین تا خورشید را واحد نجومی می‌گوییم که تقریبا ۱۵۰ میلیون کیلومتر است.)

۸ – روز

یک روزِ زحلی (مدت زمان یک چرخش کامل سیاره به دور خودش) فقط ۱۰/۷ ساعت طول می‌کشد! این یعنی سرعت دوران زحل به دور خودش بسیار زیادتر از زمین است. در عوض یک سال در زحل یعنی مدت زمان گردش یک دور کامل آن به دور خورشید، ۲۹ سال زمینی است. معادل ۱۰٫۷۵۶ روز زمینی!

۷ – جنس

زحل یکی از سیارات غول پیکر گازی است، بدین معنی که این سیاره سطح جامد و مشخصی ندارد. از گاز ساخته شده، آن هم بیشتر از هیدروژن و هلیوم.

۶ – جوّ

هر چند که کل سیاره از گاز تشکیل شده است ولی باز بخشی به نام جوّ هم دارد که بیشترین گاز تشکیل دهنده جوّ آن هم هیدروژن و هلیوم است.

۵ – قمرها

زحل دارای ۶۲ قمر کشف شده است. ۵۳ تا از این قمرها کاملا شناخته‌شده و تأیید شده هستند؛ و ۹ قمر دیگر در صف انتظار برای تأیید نهایی هستند. (البته تا زمان حاضر: ۱۸ بهمن‌ ۱۳۹۶)

۴ – حلقه‌ها

زحل دارای فریبنده‌ترین سیستم حلقه‌ای در بین سیارات غول‌پیکر است. این حلقه که تجمعی است از تکه‌ها و خرده‌های سنگ و یخ؛ از ۷ حلقه‌ای تشکیل شده که توسط تعدادی شکافِ بین آن‌ها قابل تشخیص هستند.

۳ – کاوش

فقط تعداد محدودی از کاوش‌های فضایی، توانسته‌اند زحل و مجموعه قمرهای آن را بررسی کنند: پایونیر ۱۱ ، ویجرهای ۱ و۲ و فضاپیمای کاسینی ـ هویگنس. از سال ۱۳۸۳ تا شهریور ۱۳۹۶ کاوشگر کاسینی در حال بررسی زحل به همراه قمرها و حلقه‌هایش بود.

۲ – حیات

سیاره زحل نمی‌تواند حیات را آن‌گونه که ما می‌شناسیم در خود داشته باشد. در عوض تعدادی از قمرهای آن (تیتان و انسلادوس) شرایطی دارند که امکان شکل‌گیری حیات را در آن‌ها ایجاد می‌کند.

۱ – گالیله

هنگامی که گالیله در سال ۹۷۹ شمسی (۱۶۰۰م)، تلسکوپش را به سوی زحل نشانه رفت، آن را به صورت یک قرص مرکزی به همراه دو زائده در طرفینش مشاهده کرد. و حتی اعلام کرد که این سیاره، یک سیستم سه تکه است؛ مدتی پس از آن هم اعلام کرد این سیاره دارای دسته یا دستگیره‌هایی در دو طرفش هست! بعدها بود که مشخص شد این دسته‌ها، حلقه‌های زحل بوده‌اند.

نکته: البته تلسکوپ ابتدایی گالیله آنقدر کیفیت نداشت که بتواند حلقه‌های زحل را به زیبایی تفکیک کند!

اگر علاقه‌مند به یادگیری نجوم هستید، با شرکت در دوره‌های آنلاین آموزش نجوم از هر نقطه‌ ایران و جهان؛ به سرعت خود را به جمع دانشجویان با انگیزه‌ نجوم برسانید:

بر روی عکس‌های زیر کلیک کنید تا آن‌ها را در اندازه بزرگ مشاهده کنید.

«یک ستاره شناس این جهان را مکانی زیباتر برای زندگی می‌بیند»

محمد همایونی

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : رصد ماه

ماه‌گردی‌های شبانه در بین دهانه های ماه

دهانه های ماه از جمله برجسته‌ترین عوارضی هستند که در ماه‌گردی‌های شبانه نظر هر رصدگری را به خود جلب می‌کند. ماه سوژه‌ای در آسمان است که هرگاه به سراغ تلسکوپ می‌رویم،‌ نمی‌توان از زیبایی مناظر آن صرفنظر کرد. نزدیک‌ترین همسایه فضایی زمین،‌که بسیار زیبا، بزرگ و نشاط انگیز است و فقط یک ثانیه نوری از ما فاصله دارد. فاصله‌ای که ۱۰۰ مرتبه کوچک‌تر از نزدیک‌ترین همسایه مهم بعدی (یعنی زهره) است. و همین ویژگی آن را خاطره‌انگیزترین هدف برای ابزارهای کوچک رصدی می‌کند. جالب این‌که حتی با چشم غیرمسلح هم می‌توانید، یک دوجین از نقاط گردشگری آن را شناسایی کنید. دوربین دوچشمی، شما را به مکان‌های بیشتری مهمان خواهد کرد؛ و به کارگیری یک تلسکوپ کوچک می‌تواند شما را برای همیشه زمین‌گیرِ ماه کند!

البته تماشاکردنِ صرف؛ و ندانستنِ آن‌چه می‌بینیم به سرعت جذابیت خود را از دست خواهد داد. ولی همانند هر کار دیگری در نجوم، طعم خوش پاداش‌ و لذت رصدها را هنگامی می‌چشیم که با هدف و برنامه‌ای مشخص، بدانیم چه چیزی را می‌خواهیم شکار کنیم و اقدام به رصدِ آن‌ها کنیم. پس بیاید شروع کنیم!

فازهای متغیر ماه

در هر بار گردش ماه به دور زمین، ما شاهد چرخه تغییرات شکل ماه هستیم. این چرخه با «ماه نو» ؛ هنگامی که ماه در نزدیک‌ترین فاصله از امتداد دیدِ ما به سمت خورشید است، آغاز می‌شود. هلال آن به آرامی طی شب‌های متوالی رشد می‌کند و بزرگ می‌شود تا به حالت‌های تربیع (نیم قرص)،‌ کوژ، و سپس ماه کامل (بدر) در نیمه ماه قمری می‌رسد. سپس ماه شروع به کوچک شدن می‌کند و به کوژ دوم، تربیع دوم، و در نهایت هلال باریک در صبحگاهان آخرین روزهای ماه قمری می‌رسد. تا جایی که با رسیدن ماه به هلال ماه نوی بعدی، یک چرخه از فازهای ماه تکمیل خواهد شد.

هنگامی هلال ماه رو به افزایش است، آن را در آسمان شامگاهی خواهیم دید تا زمان بدر. و هنگامی که قرص ماه رو به کاهش است و هلال آن کوچک می‌شود، آن را باید در ساعات اولیه سحرگاه جستجو کرد.

در هر حالت از فازهای ماه،‌ به غیر از «بدر» کره ماه توسط مرز تاریکی و روشنایی به دو قسمت تقسیم می‌شود. این مرز که مرز روز و شب بر سطح ماه است به نام Terminator معروف است که به آن «سایه‌مرز» می‌گوییم. در حقیقت در این خط مرزی، هنگامی که ماه در حالت افزاینده است، خورشید در حال طلوع بر سطح ماه است و زمانی که ماه رو به کاهش است، خورشید در حال غروب در آن سرزمین‌هاست.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : فازها یا اهله ماه

اهله ماه

در نزدیکی مرز شب و روز، مناظر سطح ماه، بسیار برجسته و واضح دیده می‌شوند. کوه‌ها، گودال‌ها و دره‌های ماه به زیبایی خودنمایی می‌کنند، زیرا ارتفاعات و پستی و بلندی‌های این ناحیه، سایه‌های بسیار کشیده و دلفریبی را می‌سازند. و هرچه از این مرز به سمت روشن ماه حرکت کنید، شاهد کاهش برجستگی پستی و بلندی‌ها خواهید بود؛ زیرا در این سرزمین‌ها خورشید بالاتر آمده و طول سایه‌هایشان کاهش یافته است. این اثر در عکس زیر از ارتفاعات اطراف دریای بحران‌ها کاملا مشخص است.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی سایه‌مرز

اثر سایه‌مرز در تشخیص عوارض ماه

دریاهایی از گدازه

وسیع‌ترین مناطقی که بر سطح ماه حتی با چشم غیرمسلح هم دیده می‌شوند، تکه‌هایی بزرگ، مسطح و خاکستری رنگ هستند که به آن‌ها «دریا» (maria) گفته می‌شود. این واژه، کلمه‌ای لاتین است مرکب از (MAH-ray) به معنی دریا. گالیله که اولین رصدگر ماه به وسیله تلسکوپ بود، گمان کرد که این نواحی همانند دریاهای سطح زمین مملو از آب هستند و پس از او یک منجم ایتالیایی هم نام‌هایی خیال‌انگیز برآن‌ها نهاد مانند دریای آرامش، دریای باران‌ها و اقیانوس طوفان‌ها. این نام‌ها بیشتر براساس عقاید اختربینی و تأثیر فازهای ماه بر آب و هوای زمین انتخاب شده بودند. البته به زودی منجمان دریافتند که در سطح ماه هیچ آبی یافت نمی‌شود،‌ ولی نام دریاها همچنان بر سطح ماه،‌ باقی ماندند.

در واقع دریاها، گدازه‌های باستانی‌ای هستند که در مناطق پست سطح ماه در زمان‌هایی بین ۸/۳ تا ۱/۳ میلیارد سال قبل بر اثر برخوردهای عظیم شهاب‌سنگی، جریان یافته و این مناطق را پوشانده‌اند. با کمک یک نقشه کلی از ماه،‌ می‌توان دریاهای ماه را شناسایی کرد. این دریاها، وسیع‌ترین مناطق جغرافیایی سطح ماه هستند که حتی با کوچکت‌ترین دوربین‌های دوچشمی هم می‌توان اطلاعات زیادی راجع به آن‌ها به دست آورد. اگر در چند شب متوالی سعی کنید نام تک تک آن‌ها را شناسایی کنید به زودی خواهید توانست، جغرافیای این دنیای جدید را همانند قاره‌های کره زمین به خاطر بسپارید.

[button color=”blue” size=”medium” link=”http://setareshenas.com/full-moon-4″ icon=”” target=”true”]4 سوژه جالب در رصد ماه کامل[/button]

این کار بسیار ساده است، زیرا ماه همیشه منظره‌ای یکسان را از خودش به ما نشان می‌دهد. یعنی همواره ما یک روی ماه را می‌بینیم، و روی دیگرش همیشه از دید ما مخفی است. علتش خیلی ساده است، در زمان‌های گذشته سرعت چرخش ماه به دور خودش بیش از مقدار فعلی بود و هر دو طرف ماه قابل مشاهده بود، ولی با گذشت زمان‌های زیاد، به علت تقابل گرانش زمین با ماه؛ آرام آرام از سرعت گردش ماه کاسته شد تا به این حالت قفل شدگی با زمین رسید.

در این حالت مدت زمانی که طول می‌کشد ماه یک بار به دور خودش بچرخد با مدت زمان یک گردش کاملش به دور زمین برابر است. به این حالت «قفل شدگی مداری» می‌گویند و در بین قمرهای موجود در منظومه شمسی رایج است. اشکال این وضعیت این است که ما هرگز نمی‌توانیم سمتِ دیگر ماه را ببینیم مگر این‌که فضاپیمایی را به آن سوی ماه بفرستیم.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : نقشه دریاهای ماه

دریاهای ماه

دهانه‌های برخوردی

معروف‌ترین عارضه سطحی ماه «گودال‌»ها یا «دهانه»های سطح آن هستند. تمام این گودال‌ها نتیجه برخوردهای وحشتناک سیارک‌ها یا دنباله‌دارها با سطح ماه هستند. بیشتر این برخوردها بیش از ۹/۳ میلیارد سال قبل،‌ در دوره‌ای با نام «عصر بمباران سنگین» که یکی از دوره‌های اولیه در تاریخچه تشکیل‌ منظومه شمسی است؛ اتفاق افتاده‌اند. زمین حتی از ماه هم شدیدتر مورد اصابت این برخوردها قرار گرفت؛ اما وجود باد، آب و فعالیت‌های زمین‌شناسی در سطح زمین تقریبا تمام این آثار و ردپاهای گودال‌های اولیه را محو کرده است. اما ماه که فاقد هرگونه فعالیت زمین‌شناسی و فرسایش جوّی است، تمام وقایعی که در دوران کهن آن شکل گرفته اند را دست‌نخورده نگه داشته است.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : دهانه ها و ارتفاعات ماه

دهانه ها و ارتفاعات ماه

عصر جاری شدن سیل گدازه‌ها که منجر به ایجاد دریاها شده، پس از آن دوران بمباران سنگین بوده است. از این‌رو دریاها تعداد بسیار محدودی از دهانه‌های برخوردی را در خود دارند، که آن‌ها هم در اثر برخورد سیارک‌ها و دنباله‌دارهای سرگردان و معدودی است که در دوران‌های بعدی بوده‌اند.

در واقع تلسکوپ شما مکان‌های بسیاری را در اطراف لبه‌های دریاها آشکار می‌کند که گدازه‌های دریاها به آرامی به داخل برخی از دهانه‌ها نفوذ کرده است. بعضی از این دهانه‌ها به قدری از گدازه پر شده است که فقط شبحی از گودال باقی مانده است.

نواحی بزرگ و روشن سطح ماه (در مقابل دریاهای تیره) که در واقع مکان‌های مرتفع ماه هم هستند؛ سرزمین‌های قدیمی‌تر ماه هستند که توانستنه‌اند جان سالم از آن برخوردهای عظیمی که منجر به جریان گدازه‌ها بر سطح ماه شدند جان سالم به در برند. دهانه‌های ماه در اندازه‌های بسیار متنوعی یافت می‌شوند، از چند صد کیلومتر تا دهانه‌های بسیار ریزی که تلسکوپ‌های ما می‌توانند نشان دهند و قطری در حدود ۲ تا ۳ کیلومتر دارند. از طرفی می‌توانید موارد زیادی را تشخیص دهید که زنجیره‌ای از دهانه‌ها با هم‌پوشانی بر هم تشکیل شده‌اند.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : دهانه های ماه و دیوار بزرگ

دهانه های ماه و دیوار بزرگ

اغلب دهانه‌های بزرگ در مرکز خود قله‌ای دارند که در اثر برگشت مواد مذابِ ناشی از برخورد عظیم و منجمد شدن آن ایجاد شده‌اند. دیگر دهانه‌های بزرگ که سطحی کاملا مسطح دارند به «دشت‌های دیواره‌ای» معروفند. از آن جهت که سطح آن‌ها توسط جریان گدازه‌ها به دشتی هموار مانند دریاهای کوچک تبدیل شده‌اند ولی دیواره مشخصی در اطراف آن مشاهده می‌شود.

 

 

 

رگه‌های درخشان

دهانه‌های جوان‌تر، به وسیله رگه‌هایی روشن که به صورت شعاعی از دهانه تا فاصله‌های دور امتداد می‌یابند احاطه شده‌اند. این رگه‌ها از خود سایه‌ای ندارند و در شب‌های ماه بدر به وضوح می‌درخشند. آن‌ها خرده سنگ‌هایی هستند که همچون ترکش در هنگام برخوردهای بزرگ، به اطراف پراکنده شده‌اند. برخلاف دهانه‌ها و کوه‌ها، این رگه‌ها هنگامی که نور خورشید از بالاسر برآن‌ها بتابند بهتر دیده می‌شوند؛ یعنی در هنگام ماه کامل.  دهانه جوان تیکو (که فقط ۱۱۰ میلیون سال عمر دارد) بزرگ‌ترین رگه‌ها را دارد که یکی از آن‌ها تقریبا تا آن سوی قرص ماه امتداد یافته است.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : رگه های ماه

رگه‌های ماه

کوه‌ها و شیارها

از جمله عوارض دیگر ماه، رشته کوه‌ها و کوه‌های منفرد بر سطح آن هستند. آن‌ها را به راحتی می‌توانید در سایه‌مرز تشخیص دهید و سایه‌های کوتاه و بلندشان را مشاهده کنید. تَرَک‌ها و شیارهای سطح ماه هم گاهی اوقات با تلسکوپ‌های کوچک قابل مشاهده‌اند، به ویژه در اطراف لبه دریاها که به صورت مارپیچ به درون دریاها نفوذ کرده‌اند. این‌ها دره‌های رودمانندی هستند که به علت سایه دیواره‌های پرشیب‌شان دیده می‌شوند. برخی از آن‌ها با زنجیره‌ای از دهانه‌های کوچک مشاهده می‌شوند و حتی برخی هم مستقیم و بدون خم و چم هستند.

 

چگونه ماه را بگردیم؟

۱•  نقشه مناسب برای ماه‌گردی

هر کدام از این عوارض و قسمت‌های سطح ماه هنگامی برای شما شناخته و معنی‌دار می‌شوند که سعی کنید  نام و نوع آن‌ها را بدانید. برای انجام این کار به یک نقشه ماه و چراغ قوه مناسب نیاز دارید. برخی از کتاب‌های جامع نجوم، نقشه‌هایی کلی از ماه را در خود دارند که می‌توان از آن‌ها استفاده کرد. در غیر این‌صورت می‌توانید نقشه‌های جامع ماه را از بخش «محصولات آموزشی» ما تهیه کرده و استفاده کنید. اپلیکیشن‌های اندرویدی هم گزینه خوبی هستند، مانند Phase of the Moon.

۲•  حواس‌تان به تغییر جهت تصویر ماه باشد

اما هنگامی که از چشمی تلسکوپ به ماه نگاه می‌کنید، باید چند ترفند ساده و اساسی را برای جستجوی نام عوارض و شناسایی آن‌ها در تطبیق با نقشه‌های ماه بلد باشید. اکثر نقشه‌های ماه، آن را در حالت طبیعی که با چشم یا دوربین دوچشمی می‌بینیم نمایش می‌دهند، یعنی شمال در بالا، ‌جنوب پایین و شرق در راست قرار دارد. در حالی که باید به یک نکته زیرکانه در خصوص رصد با تلسکوپ توجه داشت.

بسیاری از تلسکوپ‌ها تصویر را وارونه (بالا- پایین) می‌کنند و بسیاری هم برعکس (چپ – راست، وارونه جانبی یا آینه‌ای) می‌کنند؛ و بعضی هم به هردو صورت آن را می‌چرخانند. این دو اثر به طور مستقل جهت‌های ماه را تغییر می‌دهند و شما باید با توجه به تلسکوپ خود و چشمی‌های آن بدانید که کدام حالت را ایجاد می‌کند؛ و بتوانید هر دو اثر را جداگانه برطرف کنید.

۳•  تلسکوپ من چگونه تصویر را می‌چرخاند؟

برای این‌که وضعیت تلسکوپ خود را بسنجید، کافی است هنگام روز آن را به یک سوژه زمینی نشانه روید و نوع تغییر جهت تصویر را در آن مشخص کنید. ترجیحا اگر این کار را با یک تابلوی تبلیغاتی که شامل متن مشخص باشد، انجام دهید راحت‌تر می‌توانید آن را تشخیص دهید. سپس هنگام رصد از پشت چشمی، می‌دانید که با توجه به نقشه‌هایی که از ماه در دست دارید، چگونه آن را در دست‌تان بچرخانید تا با آن‌چه مشاهده می‌کنید تطابق داشته باشد. یا در بعضی موارد باید بتوانید یک تصویر ذهنی درست برای خود تصور کنید تا عوارض سطح ماه را صحیح ودرست شناسایی کنید. توصیه می‌شود ضمن این‌که هر شب و در فازهای مختلف، به دنبال دهانه‌ها و عوارض کوچک هستید، شناسایی دریاها را تمرین و یادآوری کنید تا در مدت دو هفته، طرح کلی ماه کاملا برای‌تان آشنا شود.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : حالت‌های مختلف ماه در ابزار

حالت‌های مختلف دیدن ماه با ابزار

 

[button color=”orange” size=”medium” link=”#ulp-MP6JuAj3V9z8dpvU” icon=”” target=”false”]دانلود PDF این مقاله[/button]

نویسنده:

محمد همایونی