گذر عطارد

گذر عطارد ـ آبان ۱۳۹۸

گذر عطارد از مقابل خورشید سال 1395

گذر عطارد سال ۱۳۹۵ ـ Credit: NASA’s Goddard Space Flight Center/SDO/Genna Duberstein

روز دوشنبه ۲۰ آبان ۱۳۹۸ شاهد گذر عطارد از مقابل خورشید خواهیم بود، پدیده‌ای که سه سال قبل در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۵ اتفاق افتاد و برای مشاهده گذر بعدی عطارد باید ۱۳ سال منتظر بمانیم.

در ایران این اتفاق هنگام عصر می‌افتد و فقط مراحل ابتدایی گذر از ایران قابل مشاهده نخواهد بود.

↓آلبوم عکس این گذر در انتهای مطلب↓

گذر عطارد چیست؟

گذر یا عبور (Transit) پدیده‌ای است که هنگام آن یک سیاره از مقابل خورشید عبور می‌کند. از دید ما ساکنین کره زمین، فقط امکان عبور دو سیاره عطارد (تیر) و ناهید (زهره) وجود دارد. علتش هم ساده است، چون مدار این دو سیاره داخل مدار زمین قرار دارند.

حتما اگر روزی در مریخ ساکن شویم، به آن‌ها عبور سیاره زمین هم اضافه خواهد شد و مریخی‌ها مترصد گذر زمین و زهره و عطارد از مقابل خورشید خواهند بود! در واقع خورشید گرفتگی (کسوف) هم گذر ِ ماه از مقابل خورشید است.

از آن جهت که مدار عطارد در داخل مدار زهره قرار دارد و در مدت کوتاه‌تری نسبت به زهره به دور خورشید می‌چرخد، شانس دیدن گذر عطارد بسیار بیشتر از گذر زهره است. چه بسا فردی در مدت عمرش نتواند گذری برای سیاره ناهید ببیند، ولی بتواند چندین عبور عطارد از مقابل خورشید را مشاهده کند.

گذر عطارد سال 1382

Credit: JAXA/NASA/PPARC

گذر عطارد در ۱۷ آبان ۱۳۸۵ (۲۰۰۶) که از ایران قابل مشاهده نبود. این عکس توسط ماهواره‌ی خورشیدی Hinode متعلق به ژاپن گرفته شده‌است. دقت کنید که بزرگنمایی به قدری بالاست که انحنای لبه‌ی خورشید بسیار نامحسوس است.

عطارد در هر قرن ۱۳ یا ۱۴ گذر دارد ولی فاصله زمانی هر زوج گذر زهره بیش از یک قرن می‌باشد! در واقع ما انسان‌های خوش‌ اقبالی بودیم که در سال‌های ۸۳ و ۹۱ توانستیم زوج گذر زهره را ببینیم، چرا که برای دیدن گذر بعدی آن باید بیش از صد سال منتظر بمانیم!

البته اگر صفحه مداری این سیاره‌ها، دقیقا بر دایره البروج (صفحه مداری زمین به دور خورشید) منطبق بودند، در هر بار گردش آن‌ها به دور خورشید، یک مرتبه گذر آن‌ها را به هنگام مقارنه داخلی‌شان می‌دیدیم. مدار عطارد با زاویه ۷ درجه و زهره ۳٫۴ درجه نسبت به صفحه مداری زمین قرار دارند. به همین دلیل بیشتر مواقع از دید ما زمینی‌ها، این سیاره‌ها از بالا یا پایین خورشید عبور می‌کنند. دقیقا همین موضوع برای ماه هم وجود دارد که باعث شده به صورت ماهانه شاهد کسوف و خسوف نباشیم.

 

تاریخچه رصد گذر عطارد

سابقه تاریخی رصد گذر سیارات برمی‌گردد به اندکی کمتر از ۴ قرن قبل؛ هنگامی که یوهانس کپلر در اواخر عمرش بر اساس قوانینی که برای حرکت سیاره‌ها به دور خورشید به دست آورده بود، پیش‌بینی کرد که در ۱۶ آبان ۱۰۱۰ ه.ش عطارد از مقابل خورشید عبور خواهد کرد.

کپلر یک سال قبل از آن از دنیا رفت و فرصت رصد این پدیده را از دست داد. اما پی‌یر گاسِندی به همراه دیگران توانستند آن گذر را با موفقیت مشاهده کنند و نام خود را برای اولین رصدگران گذر سیارات در تاریخ ثبت کنند. البته بر اساس برخی اسناد تاریخی بیان می‌شود که ابن سینا در ۳ خرداد سال ۴۱۱ ه.ش توانسته گذر زهره را مشاهده و ثبت کند. (دقت کنید که گذر زهره بدون تلسکوپ قابل رویت است)

از آن زمان تاکنون افراد زیادی در رصد گذرها شرکت کرده و دستاوردهای مهمی هم از آن‌ها داشته‌اند. منجمانی همچون هویگنس، ادموند هالی و ویلیام هرشل از جمله آن‌ها هستند.

 

دستاورد علمی رصد گذر سیارات

ممکن است بپرسید رصد این گذرها علاوه بر زیباییِ‌ذاتی آن‌ها چه فایده و دستاوردی علمی برای ما دارد. دو دستاورد مهمی که قبلا از رصد گذرها به دست می‌آمد یکی محاسبه دقیق فاصله زمین تا خورشید و دیگری محاسبه طول جغرافیایی محل رصد بود، که در دو سه قرن گذشته برای اخترشناسان بسیار مهم و عالی بوده است.

البته در دوران فعلی هم همچنان منجمان حرفه‌ای، این گذرها را از دست نمی‌دهند. آن‌ها می‌توانند با دقت بالایی قطر خورشید را توسط رصد گذرها حساب کنند که در بررسی‌های متناوبی که از تغییرات جزئی در قطر خورشید اتفاق می‌افتد، بسیار کارآمد هستند.

 

سهم منجمان آماتور از گذر سیارات

اما ارمغان گذر عطارد یا زهره برای منجمان آماتور، چه برنامه‌هایی خواهد بود؟

گذر عطارد سال 95 برج میلاد تهران

گذر عطارد اردیبهشت ۹۵ برج میلاد تهران

گذر سیارات یکی از بهترین فرصت‌ها برای ترویج نجوم و آشنا کردن بیشتر مردم با دانش و علوم و به خصوص نجوم است، که طبق معمول هم این مأموریت، دست منجمان آماتور را به گرمی می‌فشارد تا بتوانند در یک فرصت چند ساعته با فراهم کردن امکانات و شرایط یک رصد مناسب، افراد بیشتری را با نجوم و دانش آشنا کنند.

ذکر این خاطره جالب است که هنگام گذر زهره در خرداد ۱۳۸۳ برنامه‌ای را به همراه دوستان ِ نجومی در پژوهشسرای دانش آموزی نجف آباد تدارک دیدیم که طی یک برنامه‌ی حدود ۸ ساعته پذیرای بیش از ۶۰۰ نفری بودیم که از روی علاقه به دیدن گذر آمده بودند و ضمن آن در برنامه‌های مختلف آموزشی و ترویجی شرکت می‌کردند.

البته منجمان آماتور نباید از فعالیت‌های تخصصی ِ آن هم غافل شوند. کافی است چند گروه آماتوری در شهرهای مختلف با هم هماهنگ شوند تا بتوانند با زمان‌سنجی دقیق گذر عطارد، اقدام به تعیین فاصله زمین تا خورشید یا اندازه‌گیری قطر سیاره یا خورشید کنند. هرچند دیگر به چنین محاسباتی نیاز نیست، ولی فرصت‌هایی است برای تمرین و تجربه کارهای علمی.

اولین نمونه محاسباتی که توسط آن می‌توان فاصله زمین تا خورشید را محاسبه کرد توسط ادموند هالی انجام شد. صورت ساده شده‌ای از آن در شماره ۲۵۵ ماهنامه نجوم چاپ شده است، که می‌توانید از آن استفاده کنید. در صورتی که دسترسی به آن ندارید، در بخش نظرات همین مطلب اعلام کنید تا آن را برایتان ارسال کنم.

زمان‌بندی مراحل مختلف گذر عطارد

زمان بندی گذر عطارد

عکس بالا از ص ۱۳ شماره ۲۷۴ ماهنامه نجوم گرفته شده است.

زمان‌بندی‌های بالا بر حسب ساعت جهانی است و خواننده با توجه به اختلاف ساعتی که با گرینویچ دارد، می‌تواند آن‌ها را به ساعت محلی خودش تبدیل کند. بر این اساس اگر پس از تبدیل مشاهده کردید که در آن زمان خورشید پایین افق شماست، متأسفانه نمی‌توانید آن قسمت گذر را مشاهده کنید.

از طرفی دقت کنید که زمان‌ها براساس ناظرِ موجود در مرکز زمین است، بنابراین مقداری اختلاف در رصد مشاهده خواهید کرد.

 

چگونه گذر عطارد را رصد کنیم؟

برای رصد گذر عطارد، نکته مهمی که باید بدانیم این است که به علت کوچکی سیاره و فاصله زیادش از زمین، نمی‌توان قرص تاریک آن را بر روی سطح خورشید با چشم غیر مسلح دید، و حتما به دوربین دوچشمی و تلسکوپ نیاز است. برخلاف گذر زهره که می‌توان با چشم هم قرص سیاره را بر سطح خورشید تشخیص داد!

بنابراین به یک ابزار کمکی مانند دوربین دوچشمی نیاز داریم. بزرگنمایی ۱۵ یا ۲۰ برابر، حداقل مقدار لازم برای تشخیص عطارد بر سطح خورشید است؛ که سیاره در این حالت فقط به صورت نقطه‌ای ریز و سیاه بر روی قرص سفید خورشید دیده خواهد شد.

اگر بخواهید قرص آن را تشخیص دهید به بزرگنمایی حداقل ۱۰۰ برابر نیاز است که دیگر باید سراغ تلسکوپ رفت.

و در نهایت اگر بخواهید زمان سنجی‌های گذر را با دقت خوبی انجامدهید، به بزرگنمایی‌های بزرگتر نیاز خواهید داشت. هر چه مقدار آن بیشتر باشد، دقیقتر آن را خواهید دید. البته می‌دانید که با توجه به قطر دهانه تلسکوپ‌تان در انتخاب بهترین بزرگنمایی محدودیت دارید.

تذکر مهم: حفظ ایمنی

به صورت کلی هرگاه خورشید را رصد می‌کنید باید بسیار بر ایمنی آن دقت کنید و وسواس به خرج دهید. حتما از فیلتر مناسب استفاده کنید، که مطمئن‌ترین ِ آن‌ها فیلترهای مایلار و بادِر هستند. با این‌ها می‌توانید زمان طولانی به خورشید نگاه کنید.

اگر آن‌ها را نداشتید یا نتوانستید تهیه کنید، می‌توان از شیشه جوشکاری قوی یا برخی فویل‌های آلومینیمی که نور خورشید را از خود عبود می‌دهند، به صورت چند لایه استفاده کنید. ولی با این فیلترها فقط حق دارید چند ثانیه به خورشید نگاه کنید، چرا که هیچکدام از پرتوهای فرابنفش و به خصوص مادون قرمز ِ خورشید را حذف نمی‌کنند و حتما به چشم آسیب می‌رسانند.

نکته مهم در استفاده از فیلتر این است که بهتر است فیلتر را بر دهانه تلسکوپ یا دوربین دوچشمی قرار دهید، نه بر خروجی چشمیِ آن‌ها؛ چرا که ممکن است بر اثر گرمای زیاد، ساختار تلسکوپ آسیب ببیند. در این مورد تجربه داریم، موضوع جدی است.

از ایمن‌ترین و ساده‌ترین روش‌ها هم انداختن تصویر خروجی از چشمی به روی یک پرده سفید (یا خاکستری) است. البته حواستان باشد که تلسکوپ داغ نشود.

و در نهایت هم اگر تلسکوپ نداشته باشید، با ساختن یک اتاق تاریک بزرگ و مناسب می‌توانید تصویری از خورشید را به صورت کاملا ایمن مشاهده کنید و قرص سیاره را هم مشاهده کنید. البته به شرطی که اتاق تاریک‌تان به قدر کافی بزرگ باشد که بتواند جزئیات قرص عطارد را آشکار کند. کمی در اینترنت جستجو کنید می‌توانید نحوه ساخت آن را بیابید.

هنگام رصد، اگر خوش شانس باشیم و لکه‌هایی بر سطح خورشید دیده شوند، خیلی عالی خواهد بود. هم می‌توانیم قرص عطارد را با لکه‌ها مقایسه کنیم و هم اگر برحسب اتفاق مسیر حرکت عطارد از روی یکی از لکه‌ها بود که دیگر خیلی هیجانی خواهد شد. با مقایسه تیرگی قرص سیاره با لکه‌ها کاملا متوجه می‌شویم که لکه‌های خورشیدی چندان هم سیاه نیستند.

در صورتی که به صورت تخصصی عکاسی نجومی و خورشیدی نمی‌کنید، سعی کنید حداقل به وسیله دوربین گوشی موبایل خود و از پشت چشمی تلسکوپ یک عکس قابل قبول به یادگار ثبت کنید.

اما چه خواهیم دید؟

گذر عطارد 95

گذر عطارد از میان فیلتر اچ آلفا

با توجه به نوع فیلتر و قدرت ابزاری که استفاده می‌کنیم، تصویرهای مختلفی خواهیم دید. نوع فیلتر باعث تغییر در رنگ خورشید می‌شود و مقدار بزرگنمایی ابزار هم موجب تغییر در اندازه قرص عطارد خواهد شد.

اگر از بهترین و ایده‌آل‌ترین فیلتر خورشیدی یعنی فیلتر اچ ـ آلفا استفاده کنیم، که قرص خورشید را به رنگی بین قرمز و نارنجی خواهیم دید و در ضمن با توجه به توان بزرگنمایی، ممکن است شراره‌ها و دانه‌های سطح خورشید را هم بتوانیم ببینیم.

در فیلترهای مایلار خورشید همچون قرصی سفید یا خاکستری با ته رنگ آبی دیده می‌شود و از پشت فیلترهای دست‌سازی همچون فویل آلومینیم یا شیشه‌ی جوشکاری، خورشید به رنگ آبی (با غلظت مختلف) دیده خواهد شد.

گذر عطارد سال 95

گذر عطارد سال ۹۵ ـ فیلتر مایلار

همانطور که قبلا بیان شد، از میان دوربین دوچشمی، فقط می‌توان عطارد را به صورت نقطه‌ای کوچک بر سطح خورشید دید. ولی در رصد با تلسکوپ، اگر بزرگنمایی حدود ۱۰۰ برابر باشد این نقطه ریز کمی بزرگتر و همچون یک دایره کوچک قابل تشخیص است و در بزرگنمایی‌های بیشتر، می‌توانیم قطر این قرص را بزرگتر ببینیم.

و در نهایت اگر خوش اقبال باشیم و هنگام گذر عطارد، لکه‌هایی بر سطح خورشید باشند، آن‌ها را هم در کنار عطارد خواهیم دید.

وضعیت مشاهده‌پذیری گذر در کشورهای مختلف

 

وضعیت مشاهده پذیری گذر عطارد

نقشه مشاهده‌پذیری گذر عطارد ـ Credit: sky&Telescope

متأسفانه چون نیمی از مراحل  این گذر در ایران بعد از غروب خورشید اتفاق می‌افتد، بنابراین در ایران نمی‌توان پروژه زمان‌سنجی را انجام داد. از این جهت بخش بعدی برای ساکنین امریکای جنوبی و قسمت شرقی امریکای شمالی و بخش کوچکی از غرب آفریقا کاربرد خواهد داشت.

همانطور که مشاهده می‌کنید کل قاره اقیانوسیه و قسمت زیادی از آسیا از دیدن این گذر محروم هستند.

 

یک پیشنهاد برای آنان‌که قصد کار علمی دارند

اما اگر قصد دارید پا را از یک مشاهده تفننی و خاطره‌انگیز فراتر گذاشته و کمی کار علمی انجام دهید، توصیه می‌کنم به کمک یک تلسکوپ مناسب (حداقل دهانه ۴ اینچی) و بزرگنمایی بالای ۱۰۰ برابر اقدام به زمان‌سنجی تماس‌های عطارد کنید و پس از ثبت دقیق آن‌ها یک گزارش علمی و کمی استاندارد تهیه و آن را به مرکزی همچون دفتر مجله نجوم ارسال کنید تا آن‌ها به مراکز علمی معتبر ارسال کنند. یا خودتان راه‌های ارسال را پیدا کنید و اقدام کنید.

هر گذر عطارد (و گذر زهره) همانند ماه گرفتگی‌ها شامل ۴ تماس است که باید زمان این تماس‌ها با دقت کامل (در حد ثانیه و حتی کسری از ثانیه) ثبت شوند. این تماس‌ها عبارتند از:

    • تماس اول: اولین برخورد لبه عطارد با لبه بیرونی قرص خورشید. متاسفانه ثبت این زمان با خطا مواجه می‌شود، آن هم به علت این که تا قبل از برخورد هیچ اثری از سیاره نیست و حدس زدن محل برخورد عطارد به قرص خورشید هم کمی مشکل است. ممکن است ثانیه‌هایی از تماس اول گذشته باشد و ما هنوز متوجه نشده باشیم.

نکته: تنها با استفاده از فیلتر اچ ـ آلفا هست که می‌توان قرص سیاره را قبل از برخورد به قرص خورشید در زمینه شیدسپهر خورشید (کروموسفر) مشاهده کرد و با دقت آماده برخورد اول بود.

    • تماس دوم: هنگامی که قرص عطارد کاملا وارد سطح خورشید می‌شود و آخرین تماس لبه سیاره را بر لبه داخلی قرص خورشید می‌بینیم. ثبت این تماس هم به علت پدیده‌ای به نام قطره سیاه که باعث می‌شود شکل ظاهری سیاره از حالت دایره‌ای خارج شده و حالت قطره به خود بگیرد؛ باز با خطا مواجه خواهد بود. پس باید دقت زیادی در مشاهده و ثبت زمان آن کرد.

تماس‌های بعدی دقیقا حالت برعکس تماس‌های قبلی هستند و هنگام خروج عطارد از مقابل خورشید اتفاق می‌افتند:

    • تماس سوم: اولین تماس لبه سیاره با بخش داخلی لبه قرص خورشید در هنگام خروج سیاره از مقابل خورشید. باز هم اثر مزاحم قطره سیاه وجود دارد و باید دقت کرد.
    • تماس چهارم: آخرین لحظه‌ای که لبه قرص عطارد با لبه خارجی قرص خورشید در تماس است و بعد از آن اثری از عطارد نخواهیم دید.

خلاصه این‌که زمان‌سنجی‌ها دقت و وسواس بالایی را می‌طلبد.

علاوه بر ثبت دقیق زمان‌ها، مختصات جغرافیایی مکانِ رصد هم باید به صورت دقیق به همراه ثبت ارتفاع از سطح دریا انجام شود. خوشبختانه با امکاناتی نظیر جی‌پی‌اس، جی‌پی‌اس موبایل، گوگل مپ یا گوگل ارث می‌توانید آن‌ها را استخراج کنید.

اما برویم سراغ تهیه گزارش:

یک گزارش علمی در ساده‌ترین حالت باید متنی باشد شامل: مشخصات رصدگران، مشخصات ابزار، مکان رصد، روش انجام رصد، اطلاعات به دست آمده، نتایج رصد، عکس‌ها و نمودارهای احتمالی.

بنابراین مطلقا از داستان‌سرایی و نقل خاطره‌های خود در هنگام رصد پرهیز کنید و اطلاعات مفید و کاربردی را در آن ثبت و یادداشت کنید. در قسمت مشخصات ابزار، نوع فیلتر استفاده شده را حتما بنویسید. در بخش اطلاعات مکان رصد هم وضعیت جوی و دمای محیط و میزان رطوبت را هم بیان کنید. عکس‌ها هم به نحوی باشد که بتواند رصد شما را مستند کند، قرار نیست آلبوم عکس یادگاری ارسال کنیم.

 

نویسنده: محمد همایونی

چهارشنبه ۱۵ آبان ۱۳۹۸

آلبوم عکس:

برخی از عکس‌هایی که توسط منجمان آماتور ایرانی از گذر ۲۰ آبان ۱۳۹۸ ثبت شده و از صفحه اینستاگرام آنان بازنشر می‌شود:

کشف قمر جدید برای سیاره زحل

کشف ۲۰ قمر جدید برای سیاره زحل

کشف ۲۰ قمر جدید برای زحل

 

کشف 20 قمر جدید برای سیاره زحل

Credit: NASA/JPL-Caltech/Space Science Institute/Paolo Sartorio/Shutterstock

اتحادیه جهانی نجوم روز دوشنبه ۱۵ مهر ۱۳۹۸ خبر کشف ۲۰ قمر جدید برای زحل را اعلام کرد. این کشف توسط گروهی سه نفره به سرپرستی اسکات شِپرد از موسسه علوم کارنِگی و با استفاده از اطلاعات به دست آمده از تلسکوپ سوبارو انجام شده است.

 

با این حساب تعداد قمرهای زحل به ۸۲ رسیده و گوی سبقت را از مشتری ربود که سال گذشته تعداد قمرهایش به ۷۹ رسیده بود. جالب این‌که همین اسکات شپرد در سال گذشته ۱۲ قمر جدیدِ مشتری را کشف کرده بود.

همانند قمرهای جدیدی که برای مشتری کشف شده بود، اندازه این قمرهای زحل هم کوچک و در حدود ۵ کیلومتر است. و باز همانند همان قمرهای جدید مشتری، گروهی از این قمرها در جهت مخالفِ دیگر قمرها به دور سیاره در حال گردش هستند.

سه تای آن‌ها هم جهت با چرخش سیاره به دور زحل می گردند، اما هفده تای دیگر در جهت عکس می‌گردند. تازه مدار دوتا از آن سه تا هم با زاویه زیادی نسبت به صفحه مداری دیگر قمرهای زحل قرار گرفته است. همین دو قمر، به سیاره نزدیکتر هستند و هر دو سال یک بار به دور سیاره می‌گردند. اما ۱۸ قمر دیگر در فاصله دورتری هستند و دوره تناوب گردش آن‌ها به دور زحل سه سال است.

به نظر می‌رسد قمرهای بیرونی زحل براساس زاویه انحراف مدارشان نسبت به سیاره، در سه گروه مختلف قرار گرفته‌اند. از این ۲۰ قمر جدید، دوتای نزدیک‌تری که قبلا هم صحبتشان شد، دقیقا در گروهی قرار می‌گیرند که زاویه انحراف ۴۶ درجه دارند و به نام «گروه اینیوت» Inuit group نامگذاری شده‌اند. احتمال دارد این دو قمر قبلا تشکیل یک قمر بزرگتر را داده بودند که در زمان‌های خیلی دور دو تکه شده است.

آن ۱۷ قمر جدیدی که در جهت عکس به دور زحل می‌گردند، زاویه انحراف مشابهی با دیگر قمرهای معکوس گردِ سیاره که قبلا کشف شده‌اند، دارند. به همین صورت می‌توان احتمال داد که این‌ها نیز از خرد شدن یک قمر بزرگتر و در فاصله دورتر ایجاد شده‌اند. این گروه قمرها را «گروه نورس»  Norse group  می‌گویند.

همین ویژگی‌های جالب برای این قمرهای تازه کشف شده است که اهمیت آن‌ها را در مطالعه شرایط اولیه‌ای که موجب تشکیل این قمرها در اطراف این سیاره‌ها شده است، مشخص می‌کند. به عنوان مثال یک فرضیه این است که این قمرهای کوچک در اثر برخورد قمر بزرگی که در دورانِ اولیه شکل‌گیری سیاره تشکیل شده بوده، و در زمانی پس از آن با قمر یا جرمی دیگر برخورد کرده و متلاشی شده است؛ به وجود آمده‌اند. و از این جهت هم هست که همگی هم‌جهت با هم به دور سیاره در گردشند.

در هر حال تا رسیدن به نظریه‌ای قابل قبول، راه زیادی برای مطالعه و پژوهش مانده است، و همین پژوهش‌هاست که دانش ما را از تاریخچه شکل‌گیری سیارات کامل‌تر و دقیق‌تر می‌کند.

 

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

عکس جدید هابل از مشتری در سال 98

تابلوی رویایی از مشتری

عکس جدید هابل از مشتری

مشتری از دید هابل ـ امتیاز عکس از: Hubble

مشتری که بزرگترین سیاره در منظومه خورشیدی است، همواره در آسمان شب جلوه‌ای خاص دارد. در واقع در نبود سیاره ناهید، یکه تاز آسمان پرستاره است. روز پنجشنبه ۱۷ مرداد ۱۳۹۸ تلسکوپ فضایی هابل عکس جدیدی از آن منتشر کرد که نمی‌توان به سادگی از کنار آن گذشت.

 

مشتری: بزرگترین سیاره

او یکی از اولین اجرام آسمانی است که لوله تلسکوپ هر علاقه‌مند به آسمان را به سوی خودش جذب می‌کند. این جلب توجه از ۴۰۰ سال قبل که گالیله اولین نگاه تلسکوپی را به آسمان کرد، بوده و همچنان هم در بین علاقه‌مندان نجوم ادامه دارد.

در این ۴ قرن همواره توسعه و پیشرفت تلسکوپ‌ها و ابزارِ ثبت تصویر اجسام نجومی ادامه داشته و باعث شده که دید ما هم از این غول سیاره‌ها دقیق‌تر و موشکافانه‌تر شود. (البته فعلا کاوش‌های فضایی را کنار می‌گذاریم)

در بین همه‌ی تلسکوپ‌های موجود که اکنون به پیشرفته‌ترین فن‌آوری‌ها مجهز هستند، اما؛ دستاوردهای تلسکوپ فضایی هابل چیز دیگری است. تلسکوپی که هر از گاهی با عکس‌هایی خیره ‌کننده از مشتری، نظر و تحسین همگان را برمی‌انگیزد.

عکس جدید مشتری توسط هابل

سیاره مشتری در تیرماه امسال (۱۳۹۸) در وضعیت مقابله قرار گرفت و به عبارتی در نزدیک‌ترین فاصله‌اش از زمین، در طول امسال قرار داشت. هابل در روز پنج‌شنبه ۶ تیر ۱۳۹۸ به سوی این سیاره زیبا تغییر جهت داد و تصویری دقیق و سرشار از زیبایی را از آن ثبت کرد. این عکس که توسط دوربین میدان دید باز۳ (WFC3) ثبت شده، جزئیات شگفتی از ابرهای مشتری برای ما آشکار کرده که علاوه بر اطلاعات ارزشمندی که برای دانشمندان علوم سیاره‌ای به ارمغان آورده، تابلویی است رنگارنگ و زیبا که روح و روان هر بیننده‌ای را نوازش می‌دهد.

در زمان مشاهده مشتری توسط هابل، فاصله آن از زمین ۶۴۴ میلیون کیلومتر بوده و همانطور که می‌دانیم در امتداد صورت فلکی مارافسای قرار داشت. در این عکس می‌توان علامت مخصوص مشتری یعنی لکه قرمز بزرگ مشتری (یا همان چشم مشتری) را به همراه مجموعه‌ای از ابرهای رنگارنگ آن مشاهده کرد. ابرهایی که در اتمسفر پرتلاطم این سیاره، آن چنان درهم پیچیده‌اند که سیمای منحصر به فردی از آن را ایجاد کرده‌اند.

لکه بزرگ مشتری در حال کوچک شدن

رصدهایی که در سال‌ها و ماه‌های اخیر توسط تلسکوپ‌های زمینی انجام شده بودند، نشان از کوچکتر شدن لکه قرمز مشتری داشته‌اند. این عکسِ دقیق هابل هم تأییدی است بر این که این طوفان بزرگ سطح مشتری در حال کوچک شدن است.

این طوفان بزرگ از ۳ قرن قبل مشاهده شده است و حداقل در ۱۵۰ سال گذشته به طور مداوم زیر نظر دقیق اخترشناسان بوده است.

به یاد دارم در زمان نوجوانی (حدود ۳۰ سال قبل) در کتاب‌ها می‌خواندم که قطر این لکه، ۳ برابر زمین است و حداقل ۳ کره زمین در آن جای می‌گیرند. اما اکنون قطر آن به حدود ۲ برابر زمین کاهش یافته است. رصدهای دقیق در این چند سال نشان داده‌اند که قطر آن با آهنگ ۱۰۰۰ کیلومتر در هر سال در حال کوچک شدن است.

البته نمی‌دانیم در آینده چه سرانجامی برای آن رقم خواهد خورد، چه بسا که در این اتمسفر پرتلاطم مشتری، عواملی دست به دست هم دهند و باعث شوند تا قطر آن افزایش یابد؛ شاید هم این روندِ کوچک شدن همچنان ادامه یابد.

هرگاه در این عکس زیبا که همچون تابلویی نقاشی از مشتری است، غوطه ور می‌شوم، پرده‌ای دیگر از جلوه‌های زیبای آفرینش را تماشا می‌کنم که تحسین و هیجانم را برمی‌انگیزاند. و این‌جاست که باز تأکید می‌کنم:

یک ستاره شناس این جهان را مکانی زیباتر برای زندگی می‌بیند.

 

نویسنده: محمد همایونی

عکس افق های نو از سطح پلوتون

افق‌های نو و عکس‌های شگفت از پلوتون

فضاپیمای افق‌های نو در ملاقات با پلوتون

فضاپیمای افق‌های نو

در ۱۴ جولای ۲۰۱۵ برابر با ۲۳ تیرماه ۱۳۹۴ فضاپیمای «افق‌های نو» New Horizons متعلق به سازمان فضایی ناسا تاریخ ساز شد. این فضاپیما اولین کاوشگری است که به مقصد پلوتون و قمرهایش رسیده است. اکنون همزمان با رسیدن این کاوشگر به مقصد بعدی‌اش در کمربند کویی‌پر یعنی اولتیما تولی (۲۰۱۴MU69) نگاهی دیگر به برخی از شاهکارهای این فضاپیما از سیاره کوتوله پلوتون می‌اندازیم و منتظر می‌مانیم تا تصاویر شگفت آن از سیارک اولتیما تولی از راه برسند.

 

کوه‌های باشکوه

تصویر افق های نو از کوه های بزرگ پلوتون

کوه های باشکوه پلوتون

تنها ۱۵ دقیقه پس از رسیدن فضاپیما به نزدیک‌ترین فاصله تا پلوتون در ۲۳ تیر ۱۳۹۴ ، افق‌های نو به عقب و به سمت خورشید نگاه کرد تا این نمای نزدیک را از غروب خورشید برفراز کوه‌های سترگ یخی و دشت‌های هموار سراسر یخی که تا افق پلوتون گسترده شده است را ثبت کند. محدوده همواری که در سمت راست گسترده شده دشت یخی «اسپوتنیک پلانوم» نام گرفته که در کنار کوه‌های خشن سمت چپ قرار گرفته است. این کوه‌ها تا ۳۵۰۰ ارتفاع دارند.

آسمانی آبی

جو پلوتون

جوّ زیبای پلوتون از دید فضاپیمای افق های نو

در این عکس زیبا که توسط «دوربین طیف نگار ترکیبی رالف» در محدوده نور مرئی گرفته شده است، جوّ پلوتون همچون لایه‌ای مه‌آلود و آبی رنگ در اطراف آن مشاهده می‌شود. مشابه این پدیده را قبلا در اطراف تیتان (قمر زحل) دیده‌ایم، که به احتمال زیاد منبع نور آبی هر دو را می‌توان به واکنش‌هایی که به علت رسیدن تابش‌های فرابنفش خورشید به نیتروژن ومتان آغاز می‌شوند، نسبت داد. این برهمکنش‌ها منجر به تولید ذرات ریز و دوده مانندی به نام «تولین» در لایه‌های فوقانی جوّ پلوتون می شوند. همین‌طور که این ذرات پایین آمده تا بر سطح پلوتون ته‌نشین شوند، مقدارشان زیاد و انباشته می‌شوند. البته این ذرات قرمز و قهوه‌ای هستند و منشأ قرمزگونی برخی سطح‌های پلوتون هم همین ذرات هستند.

کوه‌های رایت

تصویر افق های نو از کوه های رایت پلوتون

کوه‌های رایت در پلوتون

دانشمندان این عکس با کیفیت بالا را که نمایی رنگی از رشته کوه‌های «رایت» است در تیرماه ۱۳۹۴ تهیه کرده‌اند. این کوه‌ها یکی از دو ناحیه‌ای است که وجود بالقوه یخ‌فشان‌ها را بر سطح پلوتون دارد. این نام غیر رسمی به افتخار برادران رایت توسط تیم تحقیقاتی افق‌های نو انتخاب شده است. این مجموعه کوه‌ها که بسیار عظیم و بزرگ هستند، وسعتی در حدود ۱۵۰ کیلومتر دارند که تا ارتفاع ۴ کیلومتری کشیده شده‌اند. اگر همان گونه که حدس زده شده، واقعا یخ‌فشان (آتش فشان‌های یخی) باشند، بزرگ‌ترین یخ‌فشان‌هایی هستند که در قسمت بیرونی منظومه شمسی کشف شده‌اند.

تفاوت‌های شدید

تصویر افق های نو از پلوتون و قمر کارُن

پلوتون و بزرگترین قمرش کارُن

این ترکیب از تصاویر پررنگ شده پلوتون (جلو) و کارُن (عقب) در همان روز اول یعنی ۲۴ تیر ۱۳۹۴ هنگامی توسط «افق‌های نو» گرفته شد که از میان منظومه پلوتون در حال عبور بود. در این تصویر تفاوت‌های چشمگیر پلوتون با بزرگ‌ترین قمرش «کارُن» را به وضوح می‌بینیم. در این تصویرِ ترکیبی، اندازه واقعی دو کره را مشاهده می‌کنیم ولی نسبت فاصله‌هاشان واقعی نیست. این تصویرها ترکیبی از عکس‌های در طول موج‌های آبی، قرمز و مادون قرمز هستند که توسط دوربین مرئی طیف‌نگار ترکیبی «رالف»‌گرفته شده‌اند.

چهره‌های شگفت‌زده

تیم تحقیقاتی فضاپیمای افق های نو

اعضای تیم پژوهشی افق های نو

واکنش اعضای تیم علمی افق‌های نو به هنگام دیدن واضح‌ترین تصاویر از پلوتون در روز نزدیک شدن فضاپیما به پلوتون در ۲۳ تیر ۱۳۹۴ . این تیم در آزمایشگاه فیزیک کاربردی دانشگاه جان هاپکینز واقع در مریلند، مستقر هستند.

دشت‌ها و دهانه‌ها

تصویر افق‌های نو از دشت‌ها و دهانه‌های پلوتون

دشت‌ها و دهانه‌های پلوتون

این تصویر با وضوح بالا از فضاپیمای ناسا، جزئیات زیادی از دشت‌های ناهموار و خشن پلوتون را آشکار می‌کند که شامل دهانه‌های بسیاری است با لایه‌های مختلف در دیواره‌های داخلیِ آنها. در نگاه زمین‌شناسی، وجود لایه‌ها معمولا به معنی تغییرات مهم در ترکیبات آن قسمت یا رویدادهای مختلفی است که بر آن سرزمین گذشته است. اما در حال حاضر تیم تحقیقاتی افق‌های نو نمی‌دانند که آیا این لایه‌بندی‌ها منطقه‌ای و جزئی هستند یا در حال دیدن لایه‌هایی وسیع و سراسری هستند؟ بحث‌هایی در خصوص منشأ آن خطوط تاریکِ تقریبا عمودی که در سمت چپ و پایین تصوی است وجود دارد؛ ولی احتمالا منشأ زمین‌شناختی دارند.

دهانه‌های زیادی که در این عکس دیده می‌شوند در منطقه‌ای به نام «حوضه بِرنی» قرار دارند. برنی نام غیر رسمی است که از اسم دانش آموزی گرفته شده که در سال ۱۹۳۰م نام پلوتون را برای سیاره تازه کشف شده پیشنهاد کرد.

سرزمین‌های متنوع

دشت‌ها و کوه‌های متنوع بر سطح پلوتون ـ تصویر از افق‌های نو

سرزمین‌های متنوع بر پلوتون

عکس‌های بسیار دقیقی از سطح پلوتون توسط «افق‌های نو»، درست لحظاتی قبل از نزدیکیِ کامل به آن گرفته شده‌اند. این عکس بسیار دقیق که جزئیاتی در حد مقیاس ۲۷۰ متر را به ما نشان می‌دهد، منطقه‌ای به وسعت ۱۲۰ کیلومتر را دربر می‌گیرد که دشتی با سطح بافت‌مانندش دو کوه یخی منفردی را فراگرفته است.

تنوع سطحی

تنوع زیاد بر سطح پلوتون توسط افق های نو

تنوع زیاد بر سطح پلوتون

این نما از منطقه‌ای به وسعت ۳۵۰ کیلومتر نشان دهنده تنوع باور نکردنی عوارض سطحی بر روی این سیاره کوتوله است؛ چه از لحاظ بازتاب‌پذیری سطوح و چه از نظر ساختارهای زمین شناختی آن‌ها. این عکس شامل سرزمین‌هایی تیره، به شدت باستانی و همراه با دهانه‌ها؛ و از طرفی سرزمین‌هایی روشن با سطحی صاف و جوان است. تعداد زیادی کوه و بخش‌هایی تیره و برآمدگی‌های هم خط که منشأ آن‌ها قابل بحث است را مشاهده می‌کنیم.

کوچک‌ترین عارضه قابل مشاهده در این عکس ۸۰۰ متر قطر دارد. این عکس توسط فضاپیمای «افق‌های نو» از فاصله ۸۰٫۰۰۰ کیلومتری گرفته شده است.

پلوتون روانگردان

عکس افق های نو از سطح پلوتون

تصویر پررنگ شده از سطح پلوتون

دانشمندانِ افق‌های نو این تصویرِ رنگی اغراق شده را ایجاد کرده‌اند تا تفاوت‌های ظریف رنگی بین مناطق مختلف و متمایز این سیاره کوتوله را برجسته‌تر نشان دهند. داده‌های تصویر آن توسط دوربین «رالف» در ۲۳ تیرماه از فاصله ۳۵٫۰۰۰ کیلومتری ثبت شده است.

حوضه اسپوتنیک

منطقه اسپوتنیک در پلوتون

تصاویر افق‌های نو از حوضه اسپوتنیک

دانشمندانِ مأموریت «افق‌های نو» عکس‌هایی را از دشت‌های اسپوتنیک که نیمه غربی «قلب پلوتون» است، پردازش کرده‌اند تا الگوهای پیچیده‌ای که تاکنون مشابه آن مشاهده نشده است را بر روی بافت‌های سطحی دشت‌های وسیع یخبندان آن آشکار کنند. عکس سمت چپ که پررنگ هم شده است، نمای نزدیکی است از قسمتی از صفحاتِ سلولی در وسط اسپوتنیک، و عکس سمت راست یک «نقشه پراکندگی» از همان منطقه است که از ترکیب دو عکس تهیه شده که فضاپیما از زاویه‌های کاملا متفاوت از این ناحیه هنگام پروازش برفراز اسپوتنیک گرفته است.

نقشه پراکندگی نشان می‌دهند که مراکز آن قسمت‌های سلولی تمایل به صاف و مسطح شدن دارند، در حالیکه لبه‌های آن‌ها ناهموار و حفره‌دار هستند. مرزهای بین این سلول‌های یخی حتی از مرکز آن‌ها درخشان‌ترند و این به معنی نرم و صاف‌تر بودن این مرزهاست. پژوهشگران «افق‌های نو» احتمال زیاد می‌دهند که این الگوها بر اثر جریان همرفتی از یخ‌های نیتروژنی است که یخ‌های گرمتر در مرکز این سلول‌ها به بالا می‌آیند و به سمت بیرون حرکت می‌کنند تا در لبه‌های آن فرو روند.

کره‌ی سنگفرش شده

سطح زیبای پلوتون از دید فضاپیمای افق‌های نو

سطح زیبای پلوتون

این دورنمای ترکیبی از پلوتون نشان می‌دهد که اگر در فاصله ۱۸۰۰ کیلومتری برفراز ناحیه استوایی آن بودید چنین چشم‌اندازی را از منطقه تیره و پر از دهانه «کاتولو رِجیو» به سمت ناحیه روشن، نرم و وسیع و پوشیده از یخ حوضه اسپوتنیک می‌دید. پهنای این منطقه حدود ۱۸۰۰ کیلومتر است و هنگامی که فضاپیما از فاصله ۸۰٫۰۰۰ کیلومتری پلوتون حرکت می‌کرده، گرفته شده است.

هلال خیره کننده

تصویری از لایه‌های جو پلوتون

هلال پلوتون از دید افق‌های نو

این تصویر زیبا ۱۵ دقیقه پس از رسیدن فضاپیما به مقصدش گرفته شده است. این دورنمای وسیع از پلوتون نشان می‌دهد که جوّ آن لایه‌های عمیقی را در همه طرف کره گسترش داده است، تا نیمرخ تاریکی از سرزمین‌های ناهموار آن در طرف شب (سمت چپ) آشکار کند. همچنین سایه پلوتون بر روی بخش‌های جوّ آن افتاده که می‌توان آن را در بالاترین قسمت‌های قرص آن مشاهده کرد. در سمتی که نور خورشید تابیده و روشن است (سمت راست) سرزمین هموار حوضه اسپوتنیک را می‌بینیم که به سمت غرب (در این عکس بالا) تا کوه‌های مرتفع ۳۵۰۰ متری گسترش یافته است. نورهای پس زمینه بیش از ۱۲ لایه مه‌آلود را در جوّ رقیق پلوتون روشن کرده است.

نزدیک‌ترین فاصله تاکنون

مرکز کنترل و پژوهشی افق‌های نو

شور و شوق مردم در مرکز علمی افق‌های نو

میهمانان و اعضای تیم «افق‌های نو» در حال شمارش معکوس برای رسیدن فضاپیما به نزدیک‌ترین فاصله‌اش تا پلوتون هستند. ۲۴ تیر ۱۳۹۴ در آزمایشگاه فیزیک کاربردی دانشگاه جان هاپکینز در مریلند.

ایستگاه بعدی

افق‌های نو در انتظار رسیدن به اولتیما تولی

اولتیما تولی مقصد دوم افق‌های نو

کاوشگری‌های «افق‌های نو» فقط به پرواز تاریخی پلوتون محدود و متوقف نمی‌شود. بلکه به سوی اجسام یخی دوردست منظومه شمسی در کمربند کویی‌پر حرکت خودش را ادامه می‌دهد تا آن‌ها را بررسی کند.

ایستگاه بعدی آن یکی از اجسام کمربند کویی‌پر است که نام علمی آن  ۲۰۱۴MU69  است که به «اولتیما تولی» معروف شده است. این ملاقات در اول ژانویه ۲۰۱۹م  (۱۱ دی ۱۳۹۷) اتفاق می‌افتد. (که طبق برنامه‌ریزی انجام شده با موفقیت همراه بود و باید منتظر بمانیم تا در هفته‌ها و ماه‌های آینده در سال ۲۰۱۹ عکس‌ها و مقالات علمی آن‌ها منتشر شوند.)

منبع: space.com

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

 

نیمه پنهان ماه

نیمه پنهان ماه !

از آن سوی ماه چه خبر؟

آن سوی ماه مخفی است

این سوی ماه هنگام طلوع ماه

میهمان درخشان آسمان شب‌های زمین، ماهِ تابان است که سیمای خود را در صورت‌های مختلف به ما نشان می‌دهد. این صورت‌های مختلف که شامل وضعیت‌های هلالیِ باریک و ضخیم و شکل‌های قرصِ ناقص و کامل می‌شوند را فازهای ماه یا اهلّه ماه می‌نامند. ولی با دقتی بیشتر متوجه می‌شویم که همیشه در حال دیدن یک روی ماه هستیم و آن سوی دیگر ماه را هیچ وقت نمی‌بینیم!

همیشه یک روی ماه را می‌بینیم

توصیه می‌کنم که برای شب‌های مختلف ماه را زیرنظر داشته باشید تا چگونگی تغییر این حالت‌های (شکل‌های) ماه را بهتر متوجه شوید. اگر ضمن انجام این رصد ساده، دقت بیشتری در آن‌چه بر سطح ماه می‌بینید، داشته باشید؛ متوجه می‌شوید که نقش‌هایی را که بر سطح روشنِ ماه می‌بینید در طول شب‌های مختلف یکسان است و تغییری نمی‌کنند. منظور از این نقش‌های سطح ماه، قسمت‌های تیره و روشنِ آن است. البته اگر از یک دوربین دوچشمی (شکاری) یا تلسکوپ برای دیدن ماه استفاده کنید، جزئیاتِ بیشتر و دقیق‌تری نظیر دهانه‌های برخوردی و رشته کوه‌ها را می‌بینید و کاملا تصدیق می‌کنید که این طرح و نقش‌ها بدون تغییرند و فقط آن وضعیت هلالی ماه است که دچار تغییر منظمی می‌شود.عوارض سطحی ماه به همراه هلال

همین مشاهده ساده اما دقیق، نشان می‌دهد که ظاهرا در شب‌های مختلف، همواره یک روی کره ماه به سمت ما زمینی‌یان است و ممکن است در نگاه اول بگوییم ماه حرکتی به دور خودش (چرخش) ندارد. در حقیقت ما از هرکجای کره زمین که به سطح ماه نگاه کنیم، همین وضعیت بالا را تجربه خواهیم کرد و با قدرت و اطمینان ادعا می‌کنیم که همیشه یک سمتِ کره ماه به سوی ما ساکنان زمین قرار دارد؛ موضوعی جالب و پدیده‌ای قابل تأمّل!

حتما این سوال ایجاد می‌شود که چرا چنین است و چرا آن سوی ماه را نمی‌توانیم ببینیم؟

چرا فقط یک روی ماه را می‌بینیم؟

اگر ماه به دور خودش نمی‌چرخید، در مدت یک دور گردشش به دورِ زمین و جابه‌جایی آن در اطراف زمین، بالاخره می‌توانستیم آرام آرام بخش‌های آن طرف ماه را هم ببینیم. پس علت این پدیده، نبودنِ چرخش ماه به دورِ خودش نیست. بهتر است کمی دقیق‌تر با حرکت‌های ماه آشنا شویم:

  1. گردش ماه به دورِ زمین (انتقالی): کره ماه در مدت ۲۷٫۳۲ روز (تقریبا ۲۷ و یک سوم روز) یک دور کامل را به گرد زمین در فضا می‌گردد.
  2. چرخش ماه به دور خودش (وضعی): در مدت ۲۷٫۳۲ روز یک بار به دورِ خودش می‌چرخد!
  3. جهت هر دو حرکت بالا با هم یکی است.

یعنی در همان مدتی که ماه به دور خودش می‌چرخد، یک دور کامل هم به گِرد زمین و در همان جهت می‌گردد. اگر با کمی دقت بتوانیم این دو حرکت را تجسم کنیم، متوجه می‌شویم که هنگامی که ماه مقداری در مسیرش به دور زمین جابه‌جا می‌شود (از نظر زاویه نه مسافت) درست به مقدار همان زاویه هم به دور خودش چرخیده است. نتیجه این دو حرکتِ هماهنگ این است که از منظر زمین، چرخش ماه به دور خودش خنثی می‌شود و همواره یک روی ماه به سوی زمین خواهد بود.

در ویدئوی کوتاه زیر که قسمتی است از جلسه چهارمِ دوره آنلاین منظومه شمسی؛ این موضوع توضیح داده شده است:

آموزش نجوم

در دوره‌های آنلاین آموزش نجوم، شما از هر کجای ایران و حتی کشورهای دیگر، به راحتی می‌توانید دوره‌های آموزش نجوم را طی کنید.

برای این‌که این موضوع را بهتر درک کنیم، باید تصور کنیم که اگر جهت چرخش ماه به دور خودش در خلاف جهت گردش آن به گِرد زمین بود، آن وقت دیگر چنین وضعیتی اتفاق نمی‌افتاد و ما به سرعت می‌توانستیم قسمت‌های پشتی ماه را هم ببینیم.

بنابراین خیلی ساده و راحت می‌توان بیان کرد که علتِ دیده شدنِ فقط یک طرف کره ماه، همزمانیِ مدت گردش آن به دور زمین با مدت چرخش آن به دور خودش است. به این پدیده «قفل شدگی مداری» هم گفته می‌شود.

سه نکته در این مورد

اغلب دانشجویان دوره‌های آموزشی نجوم در تجسم این وضعیت دچار مشکل می‌شوند. برای فهم راحت‌تر آن به نکات زیر دقت کنیم و سعی کنیم آن‌ها را در ذهن‌مان نقش ببندیم:

نکته ۱: معیار چرخش ماه به دور خودش را یک نقطه ثابت در فضا باید تصور کرد، نه خودِ زمین. این نقطه ثابت مثلا می‌تواند خود فضا یا ستارگان (ثوابت) باشند.

نکته ۲: چرخش ماه به دور خودش بسیار کند است و فاصله زمانی از یک طلوع خورشید تا طلوع بعدیِ خورشید برای هر نقطه از سرزمین‌های ماه ۲۷ و یک سومِ روز طول می‌کشد.

نکته ۳: در مدتی که ماه یک بار به دور خودش می‌چرخد تا یک شبانه روزِ خودش را تجربه کند، ما در روی زمین ۲۷ شبانه روزِ خودمان را از سر گذرانده‌ایم!

 

مشاهده آن سوی ماه

فقط از طریق مسافرت به آن سوی ماه است که می‌توان نیمه دوردست آن را دید. این کار برای اولین بار در ۱۵ مهر ۱۳۳۸ (۷ اکتبر ۱۹۵۹) توسط کاوشگر «لونا۳» که متعلق به روسیه (شوروی سابق) بود انجام شد. از آن زمان به بعد فضاپیماهای زیادی که به کاوش ماه پرداخته‌اند، تصاویر و فیلم‌های بسیاری از آن سوی ماه برای ما به ارمغان آورده‌اند.

نخستین تصویر از آن طرف ماه

اولین تصویر از نیمه پنهان ماه

هم اکنون (سال ۱۳۹۷) کاوشگری به نام «مدارگرد شناسایی ماه» (LRO) متعلق به ناسا در حال گردش و کاوش در اطراف این تنها قمر زمین است و تصاویر فوق العاده زیبا و منحصر به فردی را برای ما ارسال می‌کند.

از طرف دیگر تنها انسان‌هایی هم که توانسته‌اند به طور مستقیم نیمه پنهان ماه را مشاهده کنند، فضانوردانی بودند که در مجموعه مأموریت‌های آپولو در دهه ۱۳۴۰ شمسی به ماه سفر کردند.

شباهت‌ها و تفاوت‌ها

وقتی به ماه نگاه می‌کنیم، سطح آن را به صورت بخش‌هایی روشن و تیره می‌بینیم. قسمت‌های تیره، نواحیِ دشت مانندی هستند که در ارتفاع کم‌تری قرار گرفته و پوشیده شده‌اند از مواد مذابِ سرد شده‌ای که سطح تعداد بسیاری از دهانه‌های قدیمی را پوشانده‌اند. (در واقع علت تیرگی آن‌ها هم همین مواد مذابِ سرد شده است).

 از قرن‌های گذشته نام این منطقه‌ها را «دریا» گذاشته‌اند و هرچند که ثابت شده هیچ آب و دریایی بر سطح ماه نیست، ولی این اصطلاح از آن دوران به یادگار مانده است.

عکس‌های مقایسه دو طرف ماه

مقایسه دو طرف ماه

از طرفی با کمک دوربین‌های دوچشمی و به خصوص تلسکوپ، تعداد بسیار زیادی دهانه‌ها و حفره‌های دایره‌ای کوچک و بزرگ را هم می‌توانیم بر سطح ماه مشاهده کنیم. به این‌ها دهانه‌های برخوردی گفته می‌شوند که ناشی از برخوردهای سنگ‌های سرگردانِ کوچک و بزرگی هستند که در دوران‌های اولیه تشکیل منظومه شمسی به مقدار زیاد در منظومه شمسی وجود داشته‌اند.

در آن سوی ماه هم وضعیت تقریبا به همین صورت است فقط با این تفاوت که اثر چندانی از دریاها، یعنی جریان موادِ مذاب سرد شده، نیست. در عوض دهانه‌های برخوردی به تعداد بسیار بیشتری در آن طرف ماه مشاهده می‌شوند.

 

نیمه تاریک ماه یا نیمه پنهان آن؟!

واژه‌ای که ممکن است در ذهن خیلی از مردم نقش ببندد «نیمه تاریک ماه» است. عبارتی که با کمی هراس و حسّ اسرارآمیز بودن هم همراه است. نیمه‌ای از ماه که در تاریکی است و ممکن است محل حضور یا زندگی موجوداتی اسرار آمیز و تخیلی هم باشد.

باید دقت کرد! مسأله بسیار ساده است. کره ماه هم مانند هر کره‌ای که از خورشید نور دریافت می‌کند، همواره نیمه‌ای روشن (رو به خورشید) و نیمه‌ای تاریک (دور از خورشید) دارد. و البته با چرخش وضعی‌اش این تاریکی و روشنی بر تمام قسمت‌های سطح ماه حرکت می‌کنند و هر نقطه از سطح آن، هم روشنایی (روز) و هم تاریکی (شب) را تجربه می‌کند. درست همانند زمین، فقط با این تفاوت که این فرآیند طلوع و غروب و تغییر روز و شب بر سطح ماه، نسبت به زمین خیلی کند و آرام و در مدت ۲۷ روز و اندی انجامی می‌شود.

در واقع چیزی به نام «نیمه تاریک ماه» که همیشه در تاریکیِ رمزآلودی باشد، نداریم. فقط می‌توانیم بگوییم «نیمه پنهان ماه» آن هم پنهان از دید ساکنان زمین که علتش هم همان هماهنگی چرخش و گردش ماه است. اکنون که به کمک فضاپیماها و کاوشگران فضایی، اطلاعات بسیاری از آن سوی ماه (نیمه پنهان ماه) به دست آورده‌ایم؛ خیال‌مان راحت است که هیچ چیز خارق العاده یا اسرارآمیزی در آن سوی ماه پنهان نشده است.

اما دو مطلب جالب و پایانی:

اول: اگر در طرف دیگر ماه قرار داشته باشیم، هیچ‌گاه کره زمین را مشاهده نخواهیم کرد. به عبارت دیگر اگر موجوداتی فرضی در آن سوی کره ماه ساکن بودند، از حضور زمین و این‌که در حال گردش به دور کره‌ای بزرگتر هستند، خبر دار نمی‌شدند.

تصویر ترکیبی از ماه و زمین

تصویر ترکیبی از ماه و زمین

دوم: اگر بر روی سطح نزدیک ماه قرار بگیریم، همیشه کره زمین را در آسمان خود مشاهده می‌کردیم؛ تفاوتی هم نمی‌کرد که شب باشد یا روز، همواره زمین را در قسمتِ ثابت و مشخصی از آسمانِ‌مان می‌دیدیم. البته چرخش زمین را هم در طول هر ۲۴ ساعت زمینی احساس می‌کردیم! البته قرصِ زمین را حدود چهار برابر بزرگتر از قرص ماه می‌دیدیم!

نویسنده: محمد همایونی

 

خسوف یا ماه گرفتگی

طولانی ترین ماه گرفتگی قرن ۲۱

طولانی ترین ماه گرفتگی یا خسوف قرن ۲۱

خسوف یا ماه گرفتگی

طولانی ترین خسوف یا ماه گرفتگی قرن

آسمانِ شب و پدیده‌های آن همواره برای ما انسان‌ها و خصوصا آن‌ها که کنجکاوی زیادی دارند، صحنه خلق پدیده‌های شگرف و زیبا بوده است. در بین همه پدیده‌های نجومی، گرفت‌ها را می‌توان از جمله زیباترین‌شان برشمرد. ماه گرفتگی یا خسوف هرچند که در رتبه دوم از لحاظ جذابیت و هیجان قرار می‌گیرد، اما همواره می‌تواند چشمانِ مشتاق و کنجاو انسان‌ها را به سوی خود جلب کند.

شامگاه جمعه ۵ مرداد ۱۳۹۷ شاهد ماه گرفتگی کاملی هستیم که طبق اطلاعات بیان شده، طولانی‌ترین خسوف قرن ۲۱ میلادی هم هست. خوشبختانه این ماه گرفتگی با شرایطی اتفاق می‌افتد که می‌توان تمام مراحل آن را از ایران و کشورهای اطرافش مشاهده کرد؛ و نکته مهمش این‌که پس از آن‌که ماه مراحل گرفت را طی می‌کند تا کاملا در سایه زمین قرار بگیرد، به مدت ۱۰۳ دقیقه در سایه زمین خواهد ماند. همین ۱۰۳ دقیقه آن را طولانی‌ترین خسوف قرن قرار داده است.

ماه گرفتگی چگونه اتفاق می‌افتد؟

خسوف یا ماه گرفتگی هنگامی اتفاق می‌افتد که زمین بین ماه و خورشید قرار بگیرد و از قضا موقعیت مداریِ ماه هم طوری باشد که بتواند وارد سایه زمین شود و آرام آرام رُخ در نقاب سایه تیره زمین، پنهان کند. از آن جهت که زمین باید بین خورشید و ماه باشد، بنابراین همیشه ماه گرفتگی‌ها هنگام ماهِ بدر یا ماه کامل اتفاق می‌افتند.

البته سوال مهمی ممکن است در ذهن ما ایجاد شود که پس چرا در وسط هر ماه قمری که ماه به صورت کامل است، شاهد ماه گرفتگی نیستیم؟ علت آن خیلی ساده است، در بیشتر زمان‌ها ماه از بالا یا پایین سایه زمین عبور می‌کند و وارد سایه نخواهد شد. دلیلش هم این است که مدار ماه به گِرد زمین یک زاویه حدود ۵ درجه‌ای با صفحه مداری زمین می‌سازد و همین زاویه باعث می‌شود در بیشتر مواقع ماه از سایه زمین فرار کند.

زمان بندی مراحل مختلف گرفتِ ماه در شامگاه ۵ مرداد ۱۳۹۷ در ایران:

مراحل ماه گرفتگی کامل مرداد 1397

امتیاز تصویر: ستاره شناس

انواع ماه گرفتگی

ماه گرفتگی‌ها را در سه نوع می‌توان دسته بندی کرد:

  • خسوف نیم‌سایه‌ای
  • خسوف جزئی
  • خسوف کلی

هرگاه ماه وارد نیم‌سایه زمین شود، به آن خسوف نیم‌سایه‌ای گفته می‌شود که در این حالت، فقط می‌توان شاهد کاهش بسیار جزئی در نورانیت ماه بود. (سایه و نیم‌سایه در ویدئوی موجود در این صفحه توضیح داده شده است.) ماه گرفتگی جزئی حالتی است که قسمتی از سطح ماه وارد سایه زمین شده است و در خسوف کلّی هم همه سطح آن داخل سایه زمین شده و نوری به صورت مستقیم از خورشید به آن نمی‌تابد.

هرگاه یک ماه گرفتگی کلی اتفاق بیافتد، دو نوع دیگر را هم در مراحل خودش دارد، ولی دو نوع اول می‌توانند به صورت مجزا هم اتفاق بیافتند. اتفاقا در هر نقطه از کره زمین تعداد خسوف‌های جزئی و نیم‌سایه‌ای را بیش از نوع کلّی می‌توان مشاهده کرد.

در ویدئوی زیر برنامه زمان‌بندی مراحل ماه گرفتگی ۵ مرداد ۱۳۹۷ توضیح داده شده است:

 

رنگ ماه در گرفت کلّی

یکی از ویژگی‌های بارزی که در ماه گرفتگی‌های کلی می‌توان دید، رنگ ماه است هنگامی که به صورت کامل وارد سایه زمین می‌شود. برخلاف تصور عمومی که انتظار می‌رود ماهِ در سایه کاملا تاریک و سیاه شده باشد، ولی با روشنایی خفیف و به رنگ‌هایی نزدیک قرمز تیره یا نارنجی تیره یا مسّی مشاهده می‌شود.

علت این‌که چرا ماه کاملا تاریک و مخفی نمی‌شود شکست و پراکندگی نور خورشید در جوّ زمین است. زیرا این شکست و پراکندگی باعث می‌شود که برخی از پرتوهای نور خورشید ضمن عبور از جوّ اطراف زمین، تغییر مسیر داده و به داخل سایه تاریک زمین نفوذ کرده ونهایتا به سطح ماه برسند تا موجب روشنایی خفیف آن شوند.

اما علت رنگ قرمزِ تیره آن، این است که میزان پراکندگی نور در جوّ زمین برای طول موج‌های آبی و سفیدِ موجود در نور خورشید بسیار بیشتر از مقدار آن برای رنگ‌های قرمز و نارنجی است؛ لذا این رنگ‌ها توسط جوّ زمین از نور خورشید جدا شده و فقط ته‌مانده قرمز نور خورشید هست که از جوّ خارج شده و مقداری از آن‌ها به سطح ماه می‌رسند.

مطلب مهم این‌که تجربیات نشان داده که میزان ذراتِ موجود در لایه‌های بالایی جوّ زمین تأثیر بسیار زیادی در رنگ ماه و میزان تیرگی آن دارند. که هرچه این ذرات بیشتر باشند، ماه در سایه زمین تیره‌تر هم دیده خواهد شد. و نکته جالب این‌که میزان این ذرات در لایه‌های بالایی جوّ زمین وابستگی زیادی به فعالیت‌های آتشفشانی در ماه‌های قبل از خسوف دارند.

البته از طرفی هرچه هم نفوذ ماه به مرکز سایه زمین بیشتر باشد، میزان تیرگی آن هم بیشتر خواهد بود.

اما چرا طولانی‌ترین ماه گرفتگی قرن؟

همانگونه که در تصویر زمان بندی مراحل مختلف خسوف جمعه ۵ مرداد ۱۳۹۷ مشاهده می‌شود، ماه تقریبا از مرکز سایه زمین عبور خواهد کرد. این موضوع یعنی زمان نسبتا زیادی را در سایه زمین به صورت گرفتّ کامل تجربه خواهد کرد. این زمان برای این خسوف برابر ۱۰۳ دقیقه است که واقعا زمان زیادی است. از طرفی براساس محاسبات و پیش بینی‌های انجام شده، تا ۸۷ سال دیگر ماه گرفتگی کاملی اتفاق نمی‌افتد که زمان گرفت کاملِ آن بیش از ۱۰۰ دقیقه باشد. همین موضوع تمایز خسوف جمعه ۵ مرداد ۱۳۹۷ را بسیار برجسته می‌کند.

به امید آن‌که همه دوستداران زیبایی‌ها طبیعت و عظمت‌های آفرینش، این خسوف زیبا را مشاهده و رصد کنند و با دیدن یکی دیگر از آیات الهی، تصدیق کنند که این جهان مکان زیباتری برای زندگی است!

 

نویسنده: محمد همایونی

 

راهنمای رصد سیارات با تلسکوپ

راهنمای رصد سیاره ها با تلسکوپ

حتی یک تلسکوپ کوچک هم، دنیاهای دیگر منظومه شمسی را به ما نشان خواهد داد، دنیاهایی که از دیدن آن‌ها شگفت زده خواهید شد. رصد سیارات یک بخش مهم از برنامه‌های رصدی هر رصدگر و علاقه‌مند به رصد آسمان است و این مقاله به راهنمای رصد سیارات با تلسکوپ‌های متوسط آماتوری می‌پردازد.

تلسکوپ 10 اینچ دابسونی

تلسکوپ ۱۰ اینچ دابسونی

 

سیاراتِ دیگر در منظومه شمسی فقط هدف فضاپیماها نیستند، بلکه سرزمین‌هایی هستند که شما هم می‌توانید آن‌ها را کاوش کنید. حتی تلسکوپ‌های کوچک هم می‌توانند جزئیات خوبی را از سیارات غول‌پیکر منظومه آشکار کنند. به کمک یک تلسکوپ متوسط (با قطر دهانه حدود ۸ اینچ) می‌توانید تغییرات شبانه‌ای راکه روی زهره، مریخ، مشتری و زحل اتفاق می‌افتند مشاهده کنید. این همه در حالی است که برای رصد سیارات نیازی به آسمان کاملا تاریکِ خارج از شهرها نیست؛ بلکه از دلِ شهرهای بزرگ با آلودگی‌های نوری متداول هم می‌توانید دگرگونی سیارات را رصد کنید.

 

رصد عُطارِد

از داخل یک تلسکوپ، می‌توان فازها (اَهَلّه) سیاره عطارد را آشکار کرد، اما جزئیات آن ضعیف هستند. بهترین زمان برای به دام انداختن این گریزپای منظومه شمسی هنگامی است که در یکی از بیشترین کشیدگی‌های خودش باشد. کشیدگی شرقی هنگامی است که پس از غروب خورشید، آن را در بیشترین جدایی زاویه‌ای از خورشید در سمت غرب آسمان مشاهده می‌کنیم. کشیدگی غربی هم هنگامی است که در آسمان صبحگاهی قبل از طلوع خورشید، آن را در بیشترین فاصله زاویه‌ای با خورشید در افق شرقی مشاهده کنیم.

البته بهترین نمای عطارد توسط تلسکوپ هنگامی مشاهده می‌شود که به بالاترین ارتفاع خود از افق، در میانه روز برسد. فقط باید مطمئن شوید که تلسکوپ به سوی خورشید نشانه نرفته باشد. اگر هنگام روز و در چنین موقعیتی توانستید عطارد را در دام تلسکوپ بیندازید، از فیلترهای زرد یا نارنجی در چشمی تلسکوپ استفاده کنید تا آن را در زمینه‌ی بسیار روشن آسمان روزگاهی، واضح‌تر و برجسته‌تر ببینید.

 

 

مقارنه و کشیدگی سیارات داخلی

وضعیت سیارات داخلی

مدار عطارد و ناهید در داخل مدار زمین قرار دارد؛ از این رو هنگامی که در بیشترین کشیدگی‌های خود هستند، بیشترین فاصله زاویه‌ای را از خورشید می‌گیرند.

رصد ناهید

سیاره ناهید (زهره) راحت‌تر از عطارد مشاهده و رصد می‌شود. اخترشناسان به طور معمول و خیلی راحت‌تر از عطارد، تغییرات فاز آن را به همراه تغییر در اندازه قرصش را ثبت می‌کنند.

با وجود این‌که به نظر می‌رسد یک سیاره دورنی هنگامی که بین زمین و خورشید است، ۲ مرتبه بزرگ‌تر از زمانی است که در آن سوی خورشید قرار دارد، زهره را می‌توان حدود ۶ مرتبه بزرگ‌تر دید. رصد روزگاهی ناهید هم به مراتب از عطارد راحت‌تر است چون هم درخشان‌تر از آن است و هم فاصله زاویه‌ای بیشتری را تا خورشید پیدا می‌کند.

عوارضی که بر جوّ زهره می‌توان یافت در محدوده‌ای از سایه‌ها و تیرگی‌های گرد و غباری تا لکه‌های روشن را شامل می‌شود. اگر از فیلترهایی استفاده کنید که شدت نور زیاد سیاره را کاهش دهند می‌توانید این آثار جوّی ناهید را مشاهده کنید. در صورتی که از تلسکوپ‌های بزرگ‌تر از ۸ اینچ استفاده کنید احتمالا قادر خواهید بود ساختارهای C و Y مانند وسیعی را که در حوالی استوای سیاره هستند  تشخیص دهید.

رصد مریخ

زمین و مریخ هر ۲۶ ماه یک بار به نزدیک‌ترین فاصله‌شان می‌رسند، ولی نیازی نیست شروع رصد سیاره سرخ را تا زمانی که آن را در بزرگ‌ترین حالت مشاهده کنید به تعویق بیندازید. تا زمانی که جوّ مریخ شفاف است می‌توانید به مدت چند ماه قبل و بعد از مقابله‌ی سیاره، جزئیاتی را برروی آن ببینید. (مقابله زمانی است که سیارات بیرونی هنگام غروب خورشید، از سمت شرق طلوع می‌کنند و در همین زمان هم نزدیک‌ترین فاصله را با زمین دارند.)

تا قبل از آن‌که ناپایداری‌های جوّ آن شروع شود، از بزرگ‌نمایی‌های بالا برای رصد سیاره سرخ استفاده کنید. سعی کنید که بر منطقه‌ای کوچک یا عارضه‌ای واحد متمرکز شوید و از مشاهده کل قرص سیاره یا جابه‌جایی امتداد دیدِ خودتان بر سطح آن خودداری کنید تا این جزئیات خفیف را تشخیص دهید.

پدیده‌های جوّی مریخ شامل چند نوع ابر است. فصل‌های نوعی در آن به علت گرم و سرد شدن سطح سیاره اتفاق می‌افتد. ابرهای گسسته در آن به صورت موضعی ایجاد می‌شوند که به همراه چرخش سیاره، در میان جوّ آن جابه‌جا می‌شوند.

ابرهای اوروگرافی در جوّ مریخ ایجاد می‌شوند که ناشی از تجمع ذرات آبی است که بادهای مریخی برفراز کوه‌ها و آتش‌فشان‌های مریخ تشکیل می‌دهند. برای مشاهده این ابرها از فیلترهای آبی و بنفش استفاده کنید، البته برای نواحی نزدیک به استوای مریخ فیلتر سبز بهتر است.

همچنین می‌توانید ابرهای صبحگاهی و عصرگاهیِ مریخ را هم مشاهده کنید. این‌ها ابرهایی روشن و منفرد هستند که از مِه سطحی مریخ هنگام طلوع و غروب خورشید بر سطح آن ایجاد می‌شوند. ابرهای عصرگاهی عموما بزرگ‌تر و فراوان‌تر هستند. برای مشاهده بهتر آن‌ها فیلتر آبی یا بنفش توصیه می‌شود.

رصد مشتری

پس از خورشید و ماه، جسمی که بیشترین جزئیان قابل رصد را داراست مشتری است. حتی تلسکوپ‌های کوچک هم می‌توانند ظاهر راه‌راه آن را تشان دهند؛ کمربندهایی که در شمال و جنوب استوای آن ایجاد شده و حالت طبقه‌بندی به مشتری داده‌اند. تماشای شبانه مشتری می‌تواند لذت بخش باشد. علاوه بر جابه‌جایی چهار قمر بزرگ آن در اطراف مشتری، چرخش سیاره به دور خودش را هم می‌توان در طول یک شب مشاهده کرد. مطمئن شوید که لکه قرمز آن را هم در لیست رصدی خود آورده‌اید.

فیلتر آبی تیره می‌تواند منطقه‌های مشتری را بهتر آشکار کند. فیلترهای آبی هم در برجسته شدن ابرهای روشن موثر هستند. در عوض فیلتر قرمز جزئیات استوایی آن را آشکار می‌کند و کنتراست بیشتری را در کمربندهای اصلی سیاره ایجاد می‌کند.

عوارض مختلف در جوّ مشتری

نوارهای سطح مشتری

جابه‌جایی قمرهای مشتری:

چهار پدیده در مورد قمرهای گالیله‌ای مشتری و جابه‌جایی آن‌ها اتفاق می‌افتد که می‌توانید آن‌ها را به لیست رصدهای‌تان اضافه کنید:

  • گرفت قمر، هنگامی که یک قمر وارد سایه مشتری می‌شود.
  • اختفای قمر در پشت قرص مشتری
  • عبور قمر از مقابل قرص سیاره؛ بهترین عبورها هنگامی هستند که قمر از مقابل کمربندهای تاریک و بزرگ عبور می‌کند.
  • عبور سایه قمر از روی سیاره. سایه قمر به صورت یک لکه سیاه رنگ بر سطح قرص سیاره مشاهده می‌شود.

رصد زحل

هنگام رصد زحل حتما به شکاف کاسینی که به صورت یک فضای تاریک بین دو حلقه روشن‌تر آن دیده می‌شود، نگاه کنید. در رصد با تلسکوپ‌های ۸ اینچ به روشنایی حلقه‌ها، تفاوت رنگ‌ها و طرح‌های آن‌ها توجه و دقت کنید.

علامت‌گذاری روی سطح زحل، ظریف و نامحسوس است. توجه داشته باشید که لکه‌ها یا نقاط تاریک یا روشن، نسبت به مناطق یا کمربندهایی که پذیرای آن‌ها هستند، قابل توجه هستند. موقعیت این عوارض ممکن است شب به شب تغییر کنند.

مناطق مختلف زحل و حلقه‌هایش

قسمت‌های مختلف زحل و حلقه‌هایش

منطقه‌های زحل ظاهری سفید ـ خاکستری یا خاکستری یا زرد رنگ دارند. در عوض کمربندهای آن به رنگ‌های آبی مایل خاکستری، قهوه‌ای و قرمز دیده می‌شوند. این ویژگی‌ها با کمک فیلترهای قرمز، نارنجی یا زرد به خوبی دیده می‌شوند. فیلتر سبز در نشان دادن قسمت‌های روشن، مناسب هستند. استفاده از فیلترهای سبز و آبی خفیف هم در برجسته کردن حلقه‌های زحل موثرند.

رصد اورانوس

اتمسفر اورانوس معمولا فاقد هر عارضه قابل ملاحظه‌ای است. رصدگران در سال ۱۸۷۰ اولین مشاهده عوارضی بر سطح آن را گزارش دادند. از آن زمان به بعد رصدگران مشاهداتی از نشانه‌ها و کمربندهای سطح اورانوس را گزارش کرده‌اند. اورانوس با رنگ سبز مایل به آبی و به صورت قرص کوچکی همچون سحابی‌های سیاره‌نما دیده می‌شود. این سیاره به قدری کند در آسمان حرکت می‌کند که حدود ۴۴ روز طول می‌کشد تا به اندازه قرص ماه کامل جابه‌جا شود.

رصد نپتون

برای منجمان آماتوری که تلسکوپ یا حتی دوربین دوچشمی دارند، یافتن نپتون چندان مشکل نیست. این سیاره هنگام مقابله همانند یک قرص کوچک آبی رنگ از قدر ۷٫۷ می‌درخشد. اما حتی با تلسکوپ‌های بزرگ هم نمی‌توان جزئیاتی را از سطح نپتون مشاهده کرد، با این حال خواهید توانست بزرگ‌ترین قمر آن یعنی تریتون را از قدر ظاهری ۱۳٫۵ مشاهده کنید.

هیجان رصد نپتون هنگامی است که شما برای اولین بار بتوانید آن را همچون نقطه‌ای از میان تلسکوپ‌تان مشاهده کنید. به علت فاصله بسیار زیادی که این سیاره از خورشید دارد، حتی از اورانوس هم کندتر در زمینه ستارگان حرکت می‌کند. حدودا ۸۵ روز زمان می‌برد تا در آسمان به اندازه قطر قرص ماه کامل جابه‌جا شود.

استفاده از فیلترهای رنگی:

از فیلترهای رنگی بیشتر برای مشاهده سیارات استفاده می‌شود. اما دقت کنید که آن‌ها رنگی را اضافه نمی‌کنند؛ بلکه فقط تفاوت‌های روشنایی در رنگ‌های مختلف را افزایش می‌دهند و همین باعث می‌شود جزئیات بیشتری را در تصویر مشاهده کنید. بنابراین هرگاه از فیلتر رنگی استفاده می‌کنید به جای تمرکز بر تغییر رنگ‌ها، بر تفاوتِ روشنایی قسمت‌های مختلف متمرکز شوید تا جزئیات بیشتر را ببینید.

فیلترها در واقع شیشه‌های رنگی متفاوتی هستند که با درجات مختلفِ کدری تهیه می‌شوند. آن‌ها را بر چشمی تلسکوپ‌ها نصب و استفاده می‌کنند. یک نکته این‌که هر چه تلسکوپ شما بزرگ‌تر باشد، اثری که از فیلتر مشاهده می‌کنید بهتر و نمایان‌تر خواهد بود.

 

منبع: Astronomy.com

ترجمه و تنظیم:
محمد همایونی

 

سیاره های کوتوله در منظومه شمسی

سیارات کوتوله در منظومه شمسی

در سال ۲۰۰۶ اتحادیه بین المللی نجوم که سازمان مسئول در طبقه بندی اجرام نجومی است، به این نتیجه رسید که طبقه بندی جدیدی برای برخی اجرام منظومه شمسی نیاز است. این کلاس جدید سیارات کوتوله نام گرفت و پلوتون که سیاره نهم و بلاتکلیف منظومه شمسی بود به همراه چهار عضو جدید دیگر به این دسته پیوستند. همه پنج عضو این طبقه از کره ماه کوچک‌ترند و به غیر از سِرِس، همگی در ورای مدار نپتون قرار دارند. برخی از ستاره شناسان انتظار دارند که در منظومه شمسی به تعداد ۵۰ سیاره کوتوله وجود داشته باشد.

سیاره های کوتوله در منظومه شمسی

سیارات کوتوله فعلی عبارتند از:

پلوتون:

بزرگ‌ترین سیاره کوتوله در سال ۱۹۳۰کشف شد و بیش از ۷۰ سال آن را نهمین سیاره قلمداد می‌کردیم. پلوتون به طور متوسط ۴۰ برابر زمین از خورشید فاصله دارد. کره‌ای است با قطر ۲،۳۷۶ کیلومتر که هر ۲۴۸ سال یک بار به دور خورشید می‌گردد؛ البته هر شبانه روز آن ۶٫۳۹ برابر شبانه روز زمینی است. پلوتون دارای پنج قمر شناخته شده است: چارُون (کارُون یا شارُون)، نیکس، هیدرا، سِربِروس و استوکس؛ که چهار قمر آخر در سال‌های بعد از ۲۰۰۵ کشف شده‌اند. ملاقاتی که کاوشگر افق‌های نو در سال ۲۰۱۵ با آن داشت، دید و دانش ما را از آن دگرگون کرده است.

 

اِریس:

در سال ۲۰۰۳ کشف شد و پس از پلوتون، با قطر ۲،۳۲۶ کیلومتر در رتبه دوم قرار دارد. اریس در فاصله میانگین ۶۸ واحد نجومی (یعنی ۶۸ برابر فاصله زمین تا خورشید) مدت۵۵۸ سال زمینی نیاز دارد تا یک دور کامل به گرد خورشید بگردد. مدار اریس در بین سیارات کوتوله، دارای بیشترین زاویه انحراف مداری (۴۴ درجه) با صفحه مداری سیارات است. یک شبانه روز در اریس ۲۵٫۹ ساعت طول می‌کشد و یک قمر به نام دیسنومیا به دنبال خود دارد.

 

هائومیا:

در سال ۲۰۰۴ کشف شد. این سیاره کوتوله شکلی تخم مرغ مانند دارد که درازترین طول آن در حدود ۲۳۲۲ کیلومتر است. هائومیا به سرعت در حال چرخش است و کوتاه ترین روز را در تمام سیاره های کوتوله دارد، تنها ۳٫۹ ساعت. شعاع مداری آن به طور میانگین ۴۳٫۱   واحد نجومی است که برای تکمیل یک دور در مدار خودش نزدیک به ۲۸۴ سال زمینی به زمان نیاز دارد. این سیاره کوتوله دارای دو قمر، به نام‌های هایاکا و ناماکا است.

 

ماکی ماکی:

در سال ۲۰۰۵کشف شده و تنها قمرش (Mk 2) در سال ۲۰۱۵ توسط تلسکوپ فضایی هابل کشف شد که هنوز اسم خاصی هم ندارد! ماکی ماکی در فاصله ۴۵٫۷ واحد نجومی از خورشید قرار دارد و برای تکمیل یک دور مداری‌اش به گرد خورشید بیش از ۳۰۹ سال زمان نیاز دارد. شبانه روز آن ۷٫۷ ساعت، و میانگین قطر آن ۱،۴۳۰ کیلومتر است.

 

سِرِس:

اولین بار توسط ستاره شناسان در سال ۱۸۰۱ کشف شد و در دسته سیارک‌ها قرار گرفت و با قطر ۹۴۶ کیلومتر به عنوان بزرگ‌ترین سیارک شناخته می‌شد. اما طبق تعریف اتحادیه بین المللی نجوم در سال ۲۰۰۶ در دسته سیاره‌های کوتوله قرار گرفت. سرس کوچک‌ترین و از طرفی نزدیکترین سیاره کوتوله به زمین است چرا که در حوالی کمربند سیارکی قرار گرفته و فاصله آن تا خورشید ۲٫۸ برابر فاصله زمین تا خورشید است. سرس مدارش را در مدت ۴٫۶ سال می‌گردد و هر ۹٫۱ ساعت هم یک بار به دور خودش می‌چرخد. این سیاره کوتوله، هیچ ماه شناخته شده‌ای ندارد. اما به خاطر یافتن آثاری از آب و متان بر سطح آن در سال ۲۰۱۷ هدف پژوهش‌های جدید دانشمندان قرار گرفته است.

جدول زیر بر اساس اطلاعات موجود تا دی‌ماه ۱۳۹۶ تنظیم شده است:

سیاره های کوتوله ـ سیارات کوتوله در مقایسه با ماه

جدول اطلاعات سیارات کوتوله

 

 

تهیه و تنظیم:

محمد همایونی

اقتباس از: space.com با اضافات و تصحیحات جدید

 

 

ابرماه از نوع گرفته

ابرماه از نوعِ گرفته!

ابرماه چیست؟

همه می‌دانیم که در وسط ماه‌های قمری، ماه را به صورت کامل یا بدر مشاهده می‌کنیم. همان که معروف است به ماه شب چهارده! البته با کمی تقریب می‌توان قرص ماهِ کامل را در شب‌های 13 و 14 و 15 ماه‌های قمری مشاهده کرد.

از طرفی هم می‌دانیم که مدار ماه به دور زمین یک بیضی نزدیک به دایره است که باعث می‌شود فاصله ماه تا زمین در زمان‌های مختلف، متفاوت باشد. این فاصله می‌تواند از کمترین فاصله ممکن 356400 کیلومتر تا بیشترین مقدار ممکن 406700 کیلومتر باشد. کمترین فاصله تا زمین را نقطه حضیض مداری و دورترین فاصله تا زمین را نقطه اوج مداری ماه می‌گویند.

براساس تجربه ساده‌ای که همه داریم و آن، این‌که جسمِ نزدیک‌تر به ما بزرگ‌تر از جسم دورتر دیده می‌شود، همین اتفاق برای ماه هم می‌افتد. یعنی هنگامی که ماه در حضیض مداری‌اش مشاهده شود، کمی بزرگ‌تر از سایر مواقع دیده خواهد شد. البته این تفاوت چندان زیاد نیست که بتوان به راحتی آن را تشخیص داد. حداکثر این اختلاف به قدری است که باعث می‌شود اندازه قطر ماه 14% بزرگ‌تر و روشنایی آن 30% بیشتر مشاهده شود.

به چنین ماه‌های بدری که در حضیض مداری قرار دارند، به اصطلاح «اَبَرماه Super Moon» گفته می‌شود. اگر شما تجربه دیدن و دقت کردن در اندازه قرص ماه معمولی و روشنایی آن را در شب‌های بدر داشته باشید، می‌توانید این تفاوت را هنگام ابرماه‌ها احساس کنید. البته بهترین زمان مشاهده ابرماه، هنگام طلوع یا غروب آن است که قرص ماه به علت نزدیکی با عوارض زمینی، بزرگ‌تر از حدّ معمول هم دیده می‌شود.

آیا هرماه، ابرماه داریم؟

چون این همزمانی ماه بدر و قرار گرفتن در حضیض مداری، هر ماهه اتفاق نمی‌افتد؛ نمی‌توان در هر ماه شاهد ابرماه بود. معمولا در طول یک سال بین یک تا سه ابرماه را می‌توان مشاهده کرد که باز بین آن‌ها هم درجه‌بندی وجود دارد و همه یکسان نیستند.

ولی حواسمان باشد عکس‌هایی که در رسانه‌ها از ابرماه منتشر می‌شوند، با لنزهای تله و بزرگنمایی گرفته شده‌اند و اندازه ظاهریِ قرص ماه را افزایش داده‌اند، با دیدن آن‌ها این‌گونه تصور نشود که ابرماه یعنی ماهی که چندبرابر ماهِ معمولی بزرگ شده است!

 

بزرگ‌ترین ماه قابل مشاهده در سال 2017 میلادی در یکشنبه سوم دسامبر مقارن با 12 آذرماه 1396 اتفاق افتاد، که برخی از تصاویر زیبای آن را در این مقاله ملاحظه می‌کنید و از دیدن‌شان لذت می‌برید.

نکته جالب دیگر این‌که هرگاه ماه گرفتگی (خسوف) در حضیض مداری ماه اتفاق بیافتد، یعنی یک ابرماه دچار گرفتگی شود، چون هنگام گرفتِ کلی مسافت بیشتری را در سایه زمین طی می‌کند، پس مدت گرفتِ کلی هم افزایش می‌یابد.

و یک خبر جذاب این‌که در غروب روز ۱۱  بهمن ۱۳۹۶  شاهد طلوع یک ابرماه گرفته هستیم! البته چون گرفتِ کلی قبل از طلوع ماه در ایران، شروع شده است، نمی‌توانیم کلّ زمان گرفت را مشاهده کنیم. ولی در هر حال باید خود را برای دیدن، رصد و ثبت این پدیده زیبا و هیجان انگیز آماده کنیم.

برای مشاهده اطلاعات کامل این ماه گرفتگی کلیک کنید.

۸ پیشنهاد برای آن‌که تلسکوپ‌مان خاک نخورد! (بخش ۲)

ادامه مطلب از مقاله قبلی با موضوع رصدهایی که می‌توانیم به وسیله تلسکوپ از فضای شهرهای پرنور انجام دهیم:

خورشید نزدیک‌ترین ستاره

 

۲ هشدار در رصد خورشید!

هشدار اول: قبل از پرداخت به رصد خورشید، باید در خصوص ایمنی رصد و مشاهده آن نکات مهم و حیاتی را بیان کرد. نگاه مستقیم به نور خورشید به سرعت شبکیه چشم را خواهد سوزاند؛ مخصوصا موقعی که نور متمرکز شده تلسکوپ یا دوربین را مشاهده کنیم. بدون به کارگیری ابزار مطمئن و سالمی که بتواند نور شدید خورشید را به صورت استاندارد کاهش دهد؛ نگاه کردن مستقیم به خورشید باعث آسیب‌های جبران ناپذیر و حتی نابینایی می‌شود.

رصد خورشید آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

نصب فیلتر مایلار بر تلسکوپ

اما خبر خوب این که به راحتی و با روش‌های ساده‌ای می‌توان خورشید را در ایمنی کامل مشاهده کرد. مطمئن‌ترین راه، استفاده از فیلترهای «مایلار» است که به دو صورت ۱) فویل‌های آلومینیومی یا ۲) صفحات شیشه‌ای با پوشش آلیاژ نیکل-کروم در دسترس است.

هشدار دوم: بدون درنظر گرفتن نوع فیلترهای خورشیدی، باید آن را به صورت مطمئن بر جلوی تلسکوپ نصب کرد که کاملا دهانه آن را بپوشاند و اجازه ورود هیچ پرتو مستقیمی را به تلسکوپ ندهد. فیلترهای خورشیدی را به هیچ وجه قبل یا بعد از چشمی تلسکوپ نصب نکنید. با این کار، علاوه بر این‌که احتمال آسیب دیدن چشم از بین می‌رود، جلوی ورود گرمای شدید و متمرکز شده به داخل تلسکوپ هم گرفته شده و از صدمه زدن به قطعات و قسمت‌های مختلف آن جلوگیری می‌شود. چرا که نور و گرمای متمرکز شده خورشید توسط عدسی شیئی یا آینه اولیه تلسکوپ حتا می‌تواند باعث ترک خوردگی شیشه فیلتر یا سوخته شدن ورقه فیلتر مایلار شود. بنابراین از نصب فیلترهای کوچک در قسمت چشمی تلسکوپ پرهیز کنید.

رصد لکه‌های خورشیدی

یکی از جذاب‌ترین رصدهای خورشید، زیر نظر داشتن لکه‌های خورشیدی (کَلَف‌های خورشیدی) در میان اتمسفر آن و ثبت تغییرات در تعداد آن‌هاست. لکه‌های خورشیدی در ناحیه‌هایی از سطح آن ظاهر می‌شوند که میدان‌های قدرتمند مغناطیسی آن‌ها را مختل کرده است. هر لکه خورشیدی از یک قسمت تاریک مرکزی تشکیل شده با نام سایه، که اطراف آن را بخش‌های خاکستری رنگی به نام سایه روشن (نیم سایه) فرا گرفته است. اندازه آن‌ها در محدوده صدها تا هزاران کیلومتر متغیر است.

لکه های خورشیدی آموزش نجوم توسط محمد همایونی

لکه های خورشیدی

سعی کنید طرحی از وضعیت سطح خورشید را در فاصله‌های دو تا سه روزه و در یک محدوده یک ماهه یا بیشتر رسم کنید. از این طرح‌های کشیده شده،‌ متوجه می‌شوید که لکه‌های خورشیدی، نه تنها در حرکت و رفت و آمدند بلکه اندازه و شکل آن‌ها هم هنگام این حرکت‌ها در بین سطح خورشید تغییر می‌کنند.

خورشید به تنهایی می‌تواند همه عمر یک منجم را به خود اختصاص دهد،‌حتی منجمان آماتور. یک نمونه جالب آقای «باب گادفرِی» هست که یک ستاره شناس تک‌ستاره است. یعنی به علت موقعیتی که در محل زندگی‌اش بابت آلودگی نوری داشته، تمام فعالیتش را روی رصد خورشید متمرکز کرده است. کار او به جایی رسیده که به علت مجموعه تلسکوپ‌هایش که به انواع فیلترهای خورشید مجهزند و همه آن‌ها را در همایش‌ها و گردهم‌آیی‌های نجومی در سراسر آمریکای شمالی؛ برای استفاده عموم مستقر می‌کند بسیار معروف شده است.

سیارات سرگردان در میان ستارگان

هر سیاره‌ای که به دور خورشید می‌چرخد، شخصیت خاص خودش را در نظر یک رصدگر و از دید تلسکوپ‌های آماتوری دارد. زحل، حلقه‌های زیبایش را دارد. مشتری با کمربندهای بارزش به همراه چهار قمر گالیله‌ای‌اش معروف است و مریخ با سطح نارنجی لکه دارش به همراهی کلاهک‌های قطبی‌اش شناخته می‌شود. چرخه فازهای ماه‌گون زهره هم که معروف است. این ویژگی‌ها و بسیار بیش از این‌ها را می‌توان با تلسکوپ‌های متوسطی که در دسترس منجمان آماتور هست، دید و لذت برد و تحسین کرد.

پس چرا برخی از دوستان، تلسکوپ‌شون خاک می‌خوره و بهانه می‌کنن در شهرهای بزرگ نمی‌شه کاری کرد!!

۱ـ  عطارد: تیزپای منظومه

برای شکار عُطارِد (چون واقعا آن را باید شکار کرد!) مهمترین مسأله، زمان شناسی آن است. چون این سیاره نزدیک‌ترین فاصله را تا خورشید دارد، همیشه در اطراف خورشید مشاهده می‌شود و همین امر باعث مشکل شدن رصد آن است. عطارد را فقط می‌توان در نور سرخ‌فام غروب یا طلوع خورشید و در زمان‌هایی کمی پس از غروب یا کمی قبل از طلوع خورشید به دام انداخت. به همین دلیل، نیاز به مکانی دارید که افق غربی یا شرقی آن کاملا باز باشد و شرایط جوّی هم به نحو مناسبی بدون غبار، بخار، دود و مِه باشد تا بتوان آن را دید. در ضمن اگر شکارچی خوبی باشیم، فرصت اندکی هم در اختیار داریم تا با تلسکوپ رصدش کنیم.

عطارد تیر آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

عطارد در نور شامگاهی یا صبحگاهی

از طرفی فقط زمان‌های مشخصی در طول سال است که می‌توان عطارد را در فاصله مناسبی از افق رصد کرد. زمان‌هایی که این سیاره در بیشترین کشیدگی‌های شرقی یا غربی از خورشید است. در این مواقع، فاصله زاویه‌ای عطارد از خورشید به بیشترین مقدار خود می‌رسد و در بهترین حالت می‌توان آن را با فرصت بیشتری رصد کرد. البته همین بیشترین فرصت هم نهایتا به کمی بیش از یک ساعت قبل از طلوع یا بعد از غروب خورشید می‌رسد! و نمی‌توان آن را در آسمان کاملا تاریک و با فاصله زیادی از افق مشاهده کرد. بنابراین، باید آن را در بین آشفتگی‌های فراوان جوّی به دام انداخت که دیدنش را مشکل می‌کند. برای دیدِ بهتر می‌توان از فیلترهای نارنجی و قرمز استفاده کرد تا تضاد رنگی بیشتری با آسمان پیدا کند. عطارد هم مانند ماه به صورت اهلّه (فازهای مختلف هلالی) دیده خواهد شد.

۲ـ  زهره: نورافکن آسمانی

سیاره‌ای که درخشان‌تر از قدر ۴- هم می‌درخشد و تمامِ ستارگان آسمان را تحت الشعاع قرار می‌دهد. زهره پس از خورشید و ماه نورانی‌ترین جرم آسمانی است و در آسمان یکّه تازی می‌کند. همین باعث می‌شود که برای دیدن و رصد آن تفاوتی نکند که شما در مرکز یک شهر پرچراغ باشید یا از میان مزرعه‌ای در روستایی دورافتاده آن را رصد کنید. البته با تمام این برجستگی‌ها بسیاری از اسرار آن از دید ما مخفی است، علتش هم فقط آن جوّ بسیار غلیظش است که باعث می‌شود حتی با بزرگ‌ترین تلسکوپ‌های زمینی هم نتوانیم آثاری از سطح آن را مشاهده کنیم.

مقارنه ماه و زهره برفراز مسجد سهام در دهلی ـ عکس از TWAN

با این‌که سطح زهره از دید ما مخفی است، ولی زهره را همچون ماه می‌توان در شکل‌ها و فازهای مختلف مشاهده کرد. این اهلّه زهره به سادگی با کمک یک تلسکوپ کوچک هم قابل مشاهده هستند. هنگامی که سیاره در بین زمین و خورشید قرار دارد کمترین فاصله را از ما دارد و قرص آن در بزرگ‌ترین حالت به صورت هلالی باریک دیده می‌شود. ولی هنگامی که به آن سوی خورشید می‌رود اندازه قرص آن کوچک‌تر شده و به صورت یک ماه کوژ کوچولو دیده خواهد شد.

 

یک پیشنهاد عالی: فهرست ۱۱۵ دوگانه که با دوربین دوچشمی می‌توان رصد کرد!

 

۳ـ  مریخ: سرزمین افسانه‌ای

هیچ سیاره‌ای به جذابیت مریخ نمی‌رسد. هرچند ماجرای مریخی‌ها و کانال‌های سطح مریخ، در قرن گذشته تمام شدند، ولی همچنان جذابیت‌های زیادی از این دنیای دوردست برای ما موجود است. تلسکوپ‌های آماتوری می‌توانند عوارض سطحی مبهم و رازآلودی را بر سطح مریخ به ما نشان دهند، البته هنگامی که دو سیاره زمین و مریخ در کمترین فاصله قرار می‌گیرند. این زمان که آن را به نام «مقابله» می‌شناسیم، هنگامی است که هر دو سیاره در مدارشان، در یک سوی خورشید قرار دارند و با خورشید در یک امتداد هستند.

در زمان مقابله، همزمان با غروب خورشید در مغرب، مریخ در مشرق طلوع می‌کند و سیاره هم در این موقع پرنورتر از هر زمان دیگر دیده خواهد شد. حداقل ابزار لازم برای این‌که بتوانیم در زمان مقابله، عوارضی نظیر کلاهک‌های قطبی و برخی لکه‌های تیره را بر سطح مریخ تشخیص دهیم؛ استفاده از یک تلسکوپ ۴ اینچی بسیار عالی است؛ البته آن هم در شرایط دید پایدار است. از کیفیت چشمی تلسکوپ‌تان هم برای دیدن این جزئیات، مطمئن شوید.

مریخ آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

مریخ در حالت‌های مختلف از دید تلسکوپ‌های آماتوری

بدون درنظر گرفتن نوع تلسکوپ، چشمی و فیلتر؛ مریخ سیاره‌ای چالش برانگیز برای مطالعه است. حتی در زمان مقابله هم مریخ چیز زیادی را از خودنشان نمی‌دهد تا وقتی که رصدگر دو چیزی را که نمی‌توان توسط پول به دست آورد، داشته باشد: عزم + شکیبایی. ممکن است زمان‌های زیادی سپری شوند و مریخ چیزی بیش از جرمی شناور در آشفتگی‌های جوّیِ زمین مشاهده نشود. اما زمان‌های نابی فرامی‌رسد که آرامش جوّی زمین تصویر واقعی مریخ را به ما نشان می‌دهد؛ و این پاداش آن بردباری است. سعی کنید فیلترهای رنگی مختلف را برای بهبود دیدتان استفاده کنید. فیلترهای نارنجی و قرمز برای افزایش کنتراست بین نواحی تیره‌ای که در مقابل دشت‌ها و بیابان‌های نارنجی و روشن هستند؛ بسیار مفیدند و در عوض فیلترهای سبز و آبی برای افزایش کنتراست کلاهک‌های قطبی آن مناسبند.

۴ـ  مشتری: سیاره‌ی کمربندها

سیاره مشتری یکی از چشم‌گیرترین سیارات منظومه برای رصدهای آماتوری است. ابرهای نفوذناپذیر مشتری را از میان تلسکوپ به راحتی می‌توان همچون نوارهای روشن و کمربندهای تاریک مشاهده کرد، که هر کدام با حلقه‌های چرخانِ گُل حلقه‌مانند زیبایی آزین‌بندی شده‌اند. برجسته‌ترین مشخصه‌های مشتری، همان نواحی وسیع روشن و تیره کمربندهای مشتری هستند که تقریبا در همه جا از شمال تا جنوب سطح سیاره مشاهده می‌شوند.

لکه قرمز بزرگ که طوفانی است عظیم و بیضی شکل در جنوب استوای آن؛ ممکن است در شرایط مناسب دیده شود. اگر چه معمولا به صورت یک لکه صورتیِ روشن دیده می‌شود. فیلترها می‌توانند جزئیات بیشتری را در این نوارهای مشتری‌گون نشان دهند. فیلترهای زرد-سبز و نارنجی جزئیات نامحسوسی که در کمربندهای تاریک هستند را قدرت می‌بخشند؛ در حالی که فیلتر سبز و آبی باعث برجسته شدن لکه قرمز می‌شوند.

مشتری آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

مشتری و قمر آیو از دید تلسکوپ ۱۰ اینچ با وب کم

مشاهده رقص قمرهای گالیله‌ای مشتری می‌تواند بسیار لذت بخش باشد، آن‌هم از هر کجای زمین. درست است که حرکت‌های آهسته‌ای دارند، ولی به طور مداوم و همیشگی موقعیت آن‌ها نسبت به سیاره و نسبت به خودشان در تغییر است؛ و همین موضوع جالب توجهی است برای رصد. «آیو» از همه سریعتر است و در کمتر از ۲ روز سیاره را دور می‌زند،‌ درحالی که «کالیستو»ی دورافتاده،۲ هفته زمان می‌خواهد تا یک دور را کامل کند. این تغییر مکان‌های قمرها را مشاهده و ثبت کنید و ببینید که می‌توانید آن‌ها را از هم تشخیص دهید. این چهار قمر، تردستی‌های فریبنده‌ای را هم با ارباب خود به نمایش می‌گذارند؛ به طور متناوب این چهار جسم کوچک یا در پشت مشتری مخفی می‌شوند یا از مقابل آن رد می‌شوند.

۵ـ  زحل: آن خداوند حلقه‌ها

و این‌جا زحل است! چه کسی می‌تواند هیجان سرشار خود را در اولین مشاهده‌اش از این سیاره باشکوه فراموش کند؟ آن‌جا، در مقابل دیدگان ما، کره‌ای طلایی رنگ که با حلقه‌ای سفید و درخشان احاطه شده، ایستاده است. واقعا این منظره‌ای آسمانی است که افراد معدودی آن را تجربه کرده‌اند. زحل توسط اتمسفر (جوّ) نازکی که از نظر طبیعت و ترکیبات بسیار شبیه اتمسفر مشتری است احاطه شده است. اما برخلاف سطح مشتری که سرشار از جزئیات و عوارض دیدنی بود، جوّ زحل تقریبا صاف و یک دست است؛ البته صرف نظر از منطقه استوایی و سفیدگون آن که از مناطق معتدل میانیِ جنوب و شمالش مرزبندی شده است. تلاش کنید تا با فیلترهای زرد یا نارنجی برخی از این عوارض ظریف و خفیف را مشاهده کنید.

زحل در تلسکوپ آموزش نجوم توسط محمد همایونی

زحل و حلقه‌هایش از دید یک تلسکوپ ۱۰ اینچ

مقدار جزئیات قابل مشاهده از حلقه‌ها، بستگی زیادی به زاویه حلقه‌ها با امتداد دیدِ ما دارد. به علت زاویه تمایل ۲۷ درجه‌ای که حلقه‌ها با دایره البروج می‌سازد، نماهای مختلفی را از حلقه‌ها در مدت ۲۹ سالی که سیاره به دور خورشید می‌گردد، خواهیم دید. در این بین حدود ۱۵ سال یک طرف حلقه‌ها را و در ۱۵ سال بعد طرف دیگر آن‌ها را می‌بینیم. بعضی مواقع حلقه‌ها از لبه به سمت ما قرار می‌گیرند و در واقع هیچ جزئیاتی از آن‌ها نخواهیم دید و در مواقعی هم کاملا از مقابل دیده می‌شوند که بهترین شرایط دیدن حلقه‌هاست. در سال ۱۳۸۲ از مقابل دیده می‌شدند و ۷ سال بعد یعنی در سال ۱۳۸۹  از لبه. به همین منوال، در سال ۱۳۹۶ در وضعیت مناسب و از مقابل دیده می‌شوند و حدود سال ۱۴۰۳ از لبه دیده خواهند شد. به همین صورت این دوره تناوب ادامه می‌یابد.

۶ـ  سیارات دورافتاده: اورانوس و نپتون

اورانوس و نپتون آن قدر نورانی هستند که از مکان‌های شهری قابل رویت باشند، مشروط بر این‌که تابش‌های مستقیمی از اطراف بر چشمان‌مان نباشد. اورانوس با قدر ظاهری ۶ همچون یک ستاره سبزرنگ از میان یک تلسکوپ ۳ اینچی قابل مشاهده است، در حالی که نپتون قدر ۸ی همچون نقطه‌ای آبی-سبز و کم نوری دیده خواهد شد. اگر تلسکوپ شما آن قدر بزرگ نباشد که بتواند تصویر مطلوب را در بزرگنمایی ۳۰۰ و بالاتر ایجاد کند، چیزی بیش از قرص‌های ضعیف و کوچکی از این دو سیاره نخواهید دید، البته در فضاهای پرنور شهری.

در انتها به سراغ پلوتون و فراتر از آن می‌رویم. این‌جا جایی است که تور گردشگری منظومه شمسی، متوقف می‌شود. چرا که برای آن‌که پلوتون با قدر ۱۳ را بتوان دید، به آسمان‌های واقعا تاریک نیاز داریم. رصد این سیاره کوتوله را برای زمان‌هایی نگه دارید که به یک رصدگاه کاملا تاریک رفته باشید. اما تا آن زمان ماه،‌خورشید و هفت سیاره منظومه؛ به قدر کافی تنوع رصدی دارند که منجمانِ شهرنشین را تا سال‌ها به خود مشغول سازند!

پس در هیچ شرایطی اجازه ندهید بر تلسکوپ‌تان گرد و خاک تنهایی بنشیند!

رصد در شهر آموزش نجوم یادگیری نجوم توسط محمد همایونی

 

نویسنده:

محمد همایونی