سحابی مرغ دریایی

سحابی مرغ دریایی

سحابی مرغ دریایی

سحابی مرغ دریایی در صورت فلکی تک شاخ

سحابی مرغ دریایی ـ امتیاز تصویر از: ESO

تصویری رویایی و رنگارنگ از سحابی مرغ دریایی (Seagull Nebula) که توسط تلسکوپ VST ثبت شده است، در مرداد ۱۳۹۸ منتشر شد. این تصویر، صحنه‌ای زیبا و دلفریب از ستاره‌های درخشان در مجاورت توده‌هایی عظیم از گازها و غبارهایی است که تحسین هر بیننده‌ای را برمی‌انگیزد.

سحابی مرغ دریایی

در جنوبی‌ترین قسمت صورت فلکی تک شاخ، در مرز با صورت فلکی سگ بزرگ، سحابی وسیع و زیبایی قرار دارد به نام سحابی مرغ دریایی. این نام به خاطر دو بخش واضح و مشخص آن که سرِ مرغ و بال‌های گشاده‌ی آن را می‌سازند، توسط برخی اخترشناسان بر آن گذاشته شده است.

در عکس زیر که توسط Bob Franke در سال ۲۰۱۵ گرفته شده است، می‌توانیم حالت یک مرغ دریاییِ در حال پرواز را به راحتی مشاهده کنیم. البته این همه ویژگی و جزئیات به وسیله عکاسی آشکار می‌شوند.

سحابی مرغ دریایی از دید تلسکوپ‌های آماتوری

سحابی مرغ دریایی ـ امتیاز تصویر از: Bob Franke

سحابی مرغ دریایی با فاصله کمی در جنوب خوشه ستاره‌ای باز M50 قرار دارد و با شماره IC2177 در فهرست اجرام غیرستاره‌ای شناخته می‌شود. فاصله‌اش از ما ۳۷۰۰ سال نوری است و طولانی‌ترین قسمت آن که همان بال‌های مرغ دریایی است، ۱۰۰ سال نوری طول دارد.

دستاورد رویایی تلسکوپ VST

اما آن‌چه که اکنون مورد توجه ماست، تصویر زیبا و همراه با جزئیات بسیار زیادی است که تلسکوپ نقشه بردار VST در مرداد امسال (۱۳۹۸) از این سحابیِ رویایی ثبت کرده است.

در امتداد بال‌های مرغ دریایی می‌توان مسیرهای تاریک و روشنی را که نشان‌دهنده توزیع لایه‌های غبار و گازهای هیدروژن در آن است به وضوح مشاهده کرد. این بخش از سحابی به نام علمی Sh2-296 شناخته می‌شود و روشنایی آن به علت انرژی و گرمایی است که از ستاره‌های جوان، سنگین و پرقدرتی که در نزدیکی آن قرار دارند؛ دریافت می‌کند.

اتم‌های هیدروژن در این سحابی، در اثر جذب انرژی تابشی این ستاره‌ها برانگیخته می‌شوند و نتیجه آن تابش‌های زیبای صورتی رنگی است که در بیشتر نواحی این سحابی خودنمایی می‌کنند.

علاوه بر این فشار تابشیِ این ستاره‌های جوانِ سنگین و پرانرژی که در داخل و نزدیکی این سحابی هستند، نه تنها باعث فرم‌دهی به این سحابی شده؛ بلکه موجب شده تا نوزادهای ستاره‌ای زیادی در دلِ گاز و غبارهای این سحابی تشکیل شوند. سحابی مرغ دریایی یکی از زایشگاه‌های بزرگ ستاره‌ای است.

از آن‌جایی که هر سحابی توزیع ماده و ستاره‌های مخصوص به خودش را دارد، مانند آن‌چه در این سحابی می‌بینیم که ترکیبی است از ابرهای گوناگون؛ شکل‌های بسیار متنوعی در سحابی‌های مختلف دیده می‌شوند. این‌جاست که خلاقیت و تصویرسازی ستاره شناسان گل می‌کند و آن‌ها را با نام حیوانات یا آن‌چه که برای‌مان آشنا هستند مقایسه و نام گذاری می‌کنند.

وجود ذرات غبار به همراه اتم‌های هیدروژن، هلیوم و عناصر سنگین‌تر در مجاورت ستاره‌های سنگینِ جوان و درخشانی که تابش‌های شدید و پرانرژی را به درون این سحابی گسیل می‌کنند؛ این منطقه را مکانی مناسب و غنی برای شکل‌گیری و تولد ستاره‌های جدید ساخته است.

سحابی مرغ دریایی

سحابی مرغ دریایی ـ امتیاز تصویر از: ESO/Digitized Sky Survey 2

نمایی دیگر از سحابی مرغ دریایی (IC 2177) که در سال ۲۰۱۳ در پروژه‌ی نقشه‌برداری دیجیتال سراسر آسمان تهیه شده است. میدان دید این تصویر کمی وسیع‌تر است.

 

ستاره‌ای که در قسمت سرِ این مرغ دریایی خودنمایی می‌کند، ستاره‌ای بسیار عظیم است با جرم ۲۰ برابر خورشید که تابش‌های شدید آن ابرها و گازهای اطرافش را به خوبی روشن کرده است. این قسمت از سحابی به نام Sh2-292 شناخته می‌شود و ترکیبی است از سحابی‌های بازتابی و نشری (گسیلی). مقدار زیادی از نور این سحابی توسط گازهای یونیزه شده توسط ستاره‌های تازه متولد شده در آن است. هرچند که این گازها مقدار زیادی از نور ستارگان مجاور را هم دریافت می‌کند.

تلسکوپ VST

تلسکوپ VST که یک تلسکوپ میدان دید باز با قطر دهانه ۲٫۶ متر است، از بزرگترین تلسکوپ‌های نقشه‌بردار آسمان می‌باشد که در کنار چهار تلسکوپ بزرگ VLT در رصدخانه پانارال (شیلی) متعلق به مجموعه رصدخانه‌های جنوبی اروپا است. برای آشنایی با این تلسکوپ منحصر به فرد، این‌جا را کلیک کنید.

 

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

منبع: رصدخانه جنوبی اروپا

 

سیاه چاله آرام در خوشه کروی

سیاه چاله ای آرام ولی تغییردهنده

سیاه چاله پنهان

Credit: X-ray: NASA/CXC/Univ. of Alberta/B.Tetarenko et al; Optical: NASA/STScI; Radio: NSF/AUI/NRAO/Curtin Univ./J. Miller-Jones

سیاه‌چاله‌ای آرام که در کنار خوشه کروی M15 مخفی شده بود، در سال ۲۰۱۶ (تیر ۱۳۹۵) آشکار شد و موجب تغییر نگرش اخترشناسان در مورد جمعیت و تعداد سیاه‌چاله‌های کوچک در کهکشان شد.

تصویر بالا ترکیب عکس‌های تلسکوپ فضای هابل و تلسکوپ پرتوی ایکس چاندرا است. در کادرهای کوچک هم محل VLA J2130+12 را در دو طیف مختلف پرتوی ایکس و امواج رادیویی مشاهده می‌کنیم.

پهنای عکس بالا حدود ۵٫۴ سال نوری (برابر با ۲٫۶ دقیقه قوسی در کره سماوی) و پهنای کادرهای کوچک حدود ۰٫۲ سال نوری است.

M15 نام یکی از خوشه‌های کروی در کهکشان راه شیری است که آن را در صورت فلکی اسب بالدار (فَرَس اعظم) می‌توان دید. با یک تلسکوپ کوچک می‌توان آن را به صورت نقطه‌ای مه‌آلود مشاهده کرد.

خوشه‌های کروی مجموعه‌های متراکمی از ستاره‌های بسیار زیادی هستند که در فضای کوچکی گِرد هم قرار دارند و اعضای آن‌ها ستاره‌های پیر و کهنسال هستند. M15 در فاصله ۳۳۶۰۰ سال نوری از زمین قرار دارد.

بیش از دو دهه است که اخترشناسان در مجاورت آن و در امتداد خطِ دید این خوشه‌ی زیبا، جسم ناشناخته‌ای را رصد کرده‌اند که منبع روشنی از تابش‌های رادیویی است. اخترشناسان نام آن را VLA J2130+12 گذاشته و احتمال بسیار می‌دادند که این جسم، یک کهکشان درودست است که به علت فعالیت‌های رادیویی می‌توانند تابش‌های رادیویی آن را آشکار کنند.

اما هنگامی که فاصله آن توسط شبکه‌ای از تلسکوپ‌های رادیویی در نقاط مختلف کره زمین اندازه‌گیری شد، مشخص شد که با یک جرم غیرعادی در همین کهکشان خودمان مواجه هستیم. جسمی که در یک پنجم فاصله M15 از ما قرار دارد: ۷۲۰۰ سال نوری!

برای پی بردن به هویت واقعی این جرم ناشناس، اخترشناسان از ابزارها و رصدخانه‌های مختلفی استفاده کرده‌اند. رصدخانه پرتو ایکس چاندرا، تلسکوپ فضایی هابل و آرایه تلسکوپ‌های رادیوییِ VLA در سه محدوده متفاوتِ پرتوهای ایکس، نور مرئی و امواج رادیویی این جسم را رصد کردند.

رصدهای عمیق رصدخانه پرتو ایکس چاندرا نشان دادند که این جرم تابش‌های کمی در محدوده پرتوهای ایکس دارد، ولی در عوض رصدهای VLA نشان داد که در محدوده امواج رادیویی جسم درخشانی است.

این پژوهش که در سال ۲۰۱۶ توسط گروهی از اخترشناسان از دانشگاه‌های مختلفی در کانادا و امریکا انجام شد، نشان داد که این جرم ناشناس، یک سیاه‌چاله است که همدم ستاره‌ای کوچک می‌باشد. یکی از همکاران این پژوهش دکتر آرش بهرامیان بود که در زمینه تابش‌های پرتوی ایکس اجرام کیهانی تحقیق و فعالیت می‌کند.

نتیجه این پژوهش نشان داد ستاره‌ای با جرمی بین یک دهم تا یک پنجم جرم خورشید، در کنار یک سیاه‌چاله با جرم چند برابر خورشید قرار دارد. این اخترشناسان بر اساس تابش‌های رادیویی و پرتوی ایکس این مجموعه مطمئن شدند که اعضای این زوج،‌ نمی‌توانند اجرام فشرده‌ای نظیر ستاره نوترونی یا کوتوله سفید یا ستاره کوتوله‌ی بسیار سرد باشند.

بلکه اطمینان یافتند که ستاره‌ای کم جرم در همسایگی یک سیاه‌چاله آرام قرار دارد. آرام از این جهت گفته می‌شود که این سیاه‌چاله با سرعت بسیار کمی مواد ستاره‌ی همدمش را به درون خود فرومی‌ریزد. به همین دلیل هم بود که تا قبل از این، تصور نمی‌شد این جسم یک سیاه‌چاله باشد!

بیلی تتارنکو (Bailey Tetarenko) از دانشگاه آلبرتای کانادا که رهبری این تحقیق را به عهده داشته می‌گوید: « معمولا سیاه‌چاله‌ها را هنگامی که مواد اطرافشان را می‌بلعند، آشکار می‌کنیم. زیرا این مواد قبل از ورود به سیاه‌چاله بسیار داغ شده و پرتوهای ایکس از خود تابش می‌کنند. اما این مورد، یک سیاه‌چاله آرام است و در عمل با یک سیاه‌چاله پنهان مواجه هستیم.»

مقاله مرتبط: نخستین تصویر از یک سیاه‌چاله

این کشف در سال ۲۰۱۶ اولین باری بود که سیاه‌چاله‌ای را در یک سامانه دوگانه و خارج از خوشه‌های کروی نشان می‌داد؛ آن هم مجموعه‌ای به این آرامی و خاموشی. به همین دلیل برای اخترشناسان مهم و برجسته بود.

اهمیت آن هنگامی دوچندان می‌شد که در نظر بگیریم چنین جسمی در یک محدوده بسیار کوچک از آسمان (یا به عبارتی کهکشان) رصد و مشاهده شده است. زیرا بر همین اساس می‌توان حدس زد که از این دست سیاه‌چاله‌های کوچک و آرام به تعداد بسیار بیشتر از آنی که قبلا تخمین زده بودند، در کهکشان وجود دارند.

به گفته آرش بهرامیان (یکی از همکاران این پژوهش): «به غیر از این که ما بسیار خوش شانس بودیم تا چنین سیستم آرامی را در این فضای کوچک آشکار کنیم؛ موضوع مهمتر این است که چنین سامانه‌های شامل سیاه‌چاله، بسیار بیشتر از آن‌چه قبلا تصور می‌شد در کهکشان وجود دارند.»

ستاره شناسان معتقدند بر این اساس می‌توان گفت ده‌ها هزار تا میلیون‌ها سیاه‌چاله از این نوع در کهکشان راه شیری وجود دارند؛ که این مقدار بسیار بیشتر از تخمین قبلی است.

خوشه کروی M15 از دید دو تلسکوپ فضایی هابل و چاندرا:

خوشه کروی M15

تصویر تلسکوپ هابل

خوشه کروی M15

تصویر تلسکوپ چاندرا

تصویر ابتدای مقاله، ترکیب این دو عکس است!

خوشه کروی M15: بیش از ۱۰۰٫۰۰۰ ستاره را در کره‌ای به قطر ۱۷۵ سال نوری در خود جای داده است. این خوشه در فاصله ۳۳٫۶۰۰ سال نوری از زمین قرار دارد و درخشندگی آن ۳۶۰٫۰۰۰ برابر درخشندگی خورشید است. قدر ظاهری آن ۶٫۲ است و اگر در مکانی با شرایط دیدِ عالی باشید، می‌توانید با چشم غیرمسلح آن را تشخیص دهید. توسط دوربین دوچشمی و تلسکوپ‌های کوچک می‌توان حالت مه‌آلودی آن را تشخیص داد، اما برای آن‌که بتوان برخی ستاره‌های آن را تفکیک کرد، نیاز به تلسکوپی با دهانه بزرگتر از ۶ اینچ است.

صورت فلکی اسب بالدار و محل خوشه M15

مکان خوشه کروی M15

قسمتی از صورت فلکی اسب بالدار و مکان خوشه M15

 

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

مرجع اطلاعات: وب سایت رصدخانه پرتو ایکس چاندرا

 

 

تصویر سیاه چاله در مرکز کهکشان M87

انتشار نخستین تصویر واقعی از یک سیاه چاله

انتشار نخستین تصویر از یک سیاه‌چاله

تعداد بازدید: 464

این صفحه در حال به روزرسانی است…

شبیه سازی نخستین تصویر سیاه چاله

امتیاز تصویر از: BRONZWAER, DAVELAAR, MOSCIBRODZKA AND FALCKE/RADBOUD UNIVERSITY

شبیه‌سازی اولیه از نخستین تصویر احتمالی از افق رویداد سیاه‌چاله‌های ابرسنگین در مرکز کهکشان

 

پروژه تلسکوپ رادیویی «افق رویداد» (EHT)، یک طرح بین المللی است که با متصل کردن چندین تلسکوپ رادیویی در سراسر کره زمین، قصد دارد اولین تصویرها را به صورت مستقیم از لبه‌ی سیاه‌چاله‌ها ثبت کند.

قرار است در کنفرانس‌های خبری‌ای که به صورت همزمان در کشورهای بلژیک، دانمارک، امریکا، چین و تایوان، برگذار می‌شوند؛ اولین نتایج این پژوهش منتشر شود. این کنفرانس‌ها روز چهارشنبه ۲۱ فروردین ۱۳۹۸ ساعت ۱۷:۳۰ به وقت تهران برگذار می‌شوند.

اخترشناسان برای آن‌که بتوانند به قدرت تفکیک بسیار بالا دست یابند، تلسکوپ‌های رادیویی زیادی را در سراسر کره زمین، با هم ترکیب می‌کنند تا خروجی آن‌ها همچون خروجی یک تلسکوپ رادیویی به قطر کره زمین باشد. منتظر هستیم که در این کنفرانس خبری، نتایج به دست آمده از دو سیاه‌چاله ابرسنگین در مرکز کهکشان راه شیری و کهکشان M87 را منتشر کنند. به احتمال بسیار زیاد باید منتظر نتایج هیجان انگیزی باشیم که تلسکوپ رادیویی افق رویداد، چنین پوشش خبری بزرگی را برای آن تدارک دیده است.


مقاله مرتبط: ۷ نکته از سیاه‌چاله‌ها


برای دیدن این کنفرانس‌های خبری به صورت زنده می‌توانید به یکی از لینک‌های زیر مراجعه کنید:

سایت رسمی تلسکوپ افق رویداد

رصدخانه جنوبی اروپا

 


و بالاخره انتظارها به پایان رسید

و اولین تصویر از یک سیاه‌چاله و افق رویدادش که به صورت مستقیم و واقعی توسط بشر ثبت شده است، منتشر شد:

سیاه چاله ابرپرجرم در مرکز کهکشان M87

اولین تصویر مستقیم از سیاه چاله مرکزی کهکشان M87 ـ امتیاز تصویر: EHT Collaboration

تصویر فوق در کنفرانس خبری‌ای که عصر روز چهارشنبه ۲۱ فروردین ۱۳۹۸ (به وقت تهران) برگذار شد، به عنوان اولین عکس ثبت شده توسط بشر از افق رویداد و سایه‌ی یک سیاه چاله منتشر شد. این عکس توسط مجموعه تلسکوپ‌های رادیویی به نام «افق رویداد» ثبت شده است.

این‌جا مرکز کهکشان عظیم M87 در فاصله ۵۵ میلیون سال نوری از زمین است و این سیاه‌چاله‌ی ابرسنگین، ۶٫۵ میلیارد برابر جرم خورشید را در خود جای داده است. قطر سیاه چاله کمتر از ۴۰ میلیارد کیلومتر تخمین زده شده است که حدود ۲٫۵ مرتبه کوچکتر از آن قرص سیاه رنگ مرکزی است که به نام سایه‌ی سیاه‌چاله معرفی شده است.

فکر نکنید که ۴۰ میلیارد کیلومتر عدد بزرگی است. در واقع چیزی که تلسکوپ افق رویداد توانسته تفکیک و آشکار کند، مثل این است که بخواد یک کارت بانکی را بر سطح کره ماه و از روی زمین مشاهده کند!!

مقایسه اندازه سیاه چاله مرکزیدر M78

مقایسه اندازه سیاه چاله مرکزی در M78

به گفته‌ی یکی از مدیران تلسکوپ افق رویداد، این عکس شاهکاری استثنایی از همکاری علمی بیش از ۲۰۰ پژوهشگر در سراسر جهان است!

کهکشان بیضوی M87

کهکشان M87 ـ امتیاز تصویر: ESO

 

 

نویسنده: محمد همایونی

 

 

سحابی شاه تخته

ستاره ها و غبارها در سحابی شاه تخته

خیره شدن چشمانِ فروسرخ ویستا به درون یکی از بزرگ‌ترین سحابی‌های راه شیری

سحابی شاه تخته سحابی کارینا

سحابی کارینا شاه تخته از دید تلسکوپ ویستا ـ امتیاز تصویر از: ESO.org

سحابی شاه تخته (کارینا) که یکی از بزرگ‌ترین و درخشان‌ترین سحابی‌های کهکشان راه شیری است؛ به زیبایی در این تصویر که توسط تلسکوپ ویستا (VISTA) متعلق به رصدخانه جنوبی اروپا (واقع در رصدخانه پارانال در شیلی) است به تصویر کشیده شده است. ویستا به کمک مشاهداتِ دقیق فروسرخی خود از میان گازهای داغ و غبارهای تاریکی که این سحابی را پوشانده است، تعداد بی‌شمار ستاره را به دقت می‌نگرد؛ ستاره‌هایی تازه متولد شده و ستاره‌هایی مُردنی که به پایان عمر خود رسیده‌اند.

سحابی شاه تخته یکی از بزرگ‌ترین مناطق ستاره ساز

در حدود ۷۵۰۰ سال نوری دورتر از ما و در امتداد صورت فلکی شاه تخته (کارینا) سحابی‌ای گسترده شده است که جمعیت زیادی از ستارگانِ تازه متولد شده را در کنار ستارگان در حال مرگ گردِ هم جمع کرده است. این ویژگی‌های جذاب و دیدنی که در این عکس ویستا (VISTA) به وضوح مشخص است باعث شده تا سحابی کارینا به عنوان یک توده گاز و غبارِ بسیار پویا و در حال تحول در فضای میان ستاره‌ای مطرح شود.

ستاره‌های سنگینی که در قسمت‌های داخلی این ابر کیهانی قرار دارند، تابش‌های قدرتمندی گسیل می‌کنند که این تابش‌ها باعث برافروخته شدن گازهای اطراف می‌شوند. در مقابل، قسمت‌های دیگری از این سحابی شامل ستون‌هایی تاریک از گرد و غبارهایی است که ستارگان نوزاد را در خود پوشانده‌اند.

این تصویر زیبا، صحنه‌ای است از نبردی دائمی بین ستاره‌ها و گرد و غبارهای موجود در سحابی شاه تخته؛ که البته برنده این نبرد، ستارگان نوظهور و جدیدی هستند که به وفور در این ناحیه دیده می‌شوند. جالب این‌که همین ستاره‌های جدید با تابش‌های شدید و پرانرژی و بادهای ستاره‌ای قوی خود، گرد و غبارهای موجود در پرورشگاه خودشان را هم تبخیر و پراکنده می‌کنند.

گستره‌ای به وسعت ۳۰۰ سال نوری، سحابی کارینا را یکی از بزرگ‌ترین مناطق ستاره ساز در کهکشان خودمان کرده است، به نحوی که به راحتی می‌توان آن را با چشم غیرمسلح دید، البته در یک آسمان تاریک! متأسفانه این سحابی در ۶۰ درجه‌ای جنوبِ استوای سماوی قرار دارد و از دید ما که در نیمکره شمالی زمین ساکن هستیم، پنهان است. آن را فقط از نیمکره جنوبی می‌توان مشاهده کرد (خوش به حال شما اگر در سرزمین‌های جنوبی ساکن هستید!)

سحابی کارینا یا شاه تخته آموزش نجوم توسط محمد همایونی

نمای باز سحابی کارینا توسط تلسکوپ ویستا ـ امتیاز تصویر: ESO.org

برای مشاهده جزئیات خیره کننده و بسیار زیبای این سحابی از دید تلسکوپ ویستا، حتما عکسِ مذکور را در اندازه اصلی دانلود کنید. حجم آن حدود ۹۰ مگا بایت است و با کلیک بر دکمه زیر قابل دانلود است:

میزبانی عجیب‌ترین ستاره آسمان

در این سحابی جذاب، ستاره‌ای معروفی با نام اِتا کارینا (Eta Carinae) وجود دارد که جایگاه پرافتخارِ عجیب‌ترین سیستم ستاره‌ای را برای خود اختصاص داده است. این ستاره عظیم الجثه که شکل خارق العاده‌ای از ستاره‌های دوتایی است؛ پرانرژی‌ترین و متلاطم‌ترین سیستم ستاره‌ای در این منطقه است به نحوی که در دهه ۱۸۳۰ میلادی به دومین ستاره روشن آسمان هم تبدیل شد. البته از آن زمان به بعد روشنایی آن همراه با نوسانات نامنظمی کاهش چشمگیری داشته است. هرچند که اتای کارینا به پایان عمر خودش نزدیک می‌شود، اما همچنان یکی از سنگین‌ترین و درخشان‌ترین ستاره‌های موجود در کهکشان راه شیری شناخته می‌شود.

این ستاره عظیم الجثه و غیرطبیعی در این تصویرِ زیبا از سحابی شاه تخته (کارینا)، همچون توده پرنوری است که در بالادستِ ناحیه تاریک V شکل قرار دارد. این ناحیه تاریک، از ابرهای گرد و غباری تشکیل شده که از دیدِ ما به صورت حرف انگلیسیV دیده می‌شود. درست در سمت راست اتا کارینا، سحابی نسبتا کوچک کِی‌هول (Keyhole) قرار دارد. این سحابی کوچک که تشکیل شده از ابرهای فشرده و سرد مولکولی و گازی در داخل سحابی کارینا، میزبان چندین ستاره بسیار سنگین است که روشنایی آن‌ها به شدت در چند قرن اخیر تغییر کرده است.

مشاهده موقعیت سحابی کارینا در کهکشان راه شیری در ویدئوی زیر:

 

سحابی شاه تخته از دید ویستا

سحابی شاه تخته یا کارینا، در دهه ۱۷۵۰ میلادی توسط ستاره شناس فرانسوی نیکولاس لوئیس در آفریقای جنوبی کشف شده و از آن زمان تاکنون عکس‌های بی‌شماری از آن گرفته شده است. اما تلسکوپ ویستا (VISTA) ـ که تلسکوپ نقشه‌بردار فروسرخ و نور مرئی است ـ در این تصویر یک نما و جزئیات بی‌سابقه‌ای از این محدوده وسیع را ثبت کرده است. دیدِ مادون قرمز این تلسکوپ بهترین راه است برای آشکارسازی جمعیت ستارگانِ جوانی که در پس غبارهای پیچیده سحابی کارینا مخفی شده‌اند. در سال ۲۰۱۴م ویستا توانست نزدیک به ۵ میلیون چشمه جداگانه فروسرخ را در سحابی کارینا آشکار و ثبت کند؛ که این حکایت از حاصلخیزی این سرزمین پهناور در ستاره سازی دارد.

ویستا (VISTA) بزرگ‌ترین تلسکوپ مادون قرمز جهان است که مشغول نقشه‌برداری از آسمان نیمکره جنوبی است. آینه بزرگ آن میدان دید وسیعی را ایجاد می‌کند که به همراه آشکارسازهای بسیار دقیقش، اخترشناسان را قادر می‌سازد تا یک دید کاملا جدید و جامعی از آسمان نیمکره جنوبی به دست آورند.

 

تلسکوپ نقشه بردار فروسرخ و نور مرئی ویستا

تلسکوپ ویستا ـ امتیاز تصویر از: ESO.org

 

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

منبع: رصدخانه جنوبی اروپا ESO.org

 

سحابی رتیل در ابر ماژلانی بزرگ

سحابی رتیل درخشان ترین سحابی

سحابی رتیل درخشان‌ترین و فعال‌ترین سحابی

سحابی رتیل - آموزش نجوم توسط محمد همایونی

سحابی رتیل ـ امتیاز تصویر: eso.org

 

سحابی رتیل یکی از تماشایی‌ترین اجرامی است که از فاصله ۱۶۰٫۰۰۰ سال نوری همچون گوهر درخشانی در ابر ماژلانی بزرگ خودنمایی می‌کند. ابر ماژلانی بزرگ یکی از کهکشان‌های کوچکی است که به دور راه شیری در گردش است و در آسمان نیمکره جنوبی زمین مشاهده می‌شود.

تلسکوپ نقشه بردار VLT در رصدخانه جنوبی اروپا واقع در پارانال شیلی، این عکس را با این جزئیات گرانبهایش از این منطقه سرشار از اجرام ارزشمند تهیه کرده است. در این تصویر، چشم اندازی کیهانی را می‌بینیم که شامل خوشه‌های ستاره‌ای، ابرهای درخشانِ گازی و باقی‌مانده‌های پراکنده‌ای از انفجارهای اَبَرنواختری است. این تابلوی زیبا، دقیق‌ترین تصویری است که تاکنون از این ناحیه آسمان گرفته شده است.

اخترشناسان با به کارگیری توانایی و قابلیت‌های تلسکوپ نقشه بردار VLT که به اختصار VST نامیده می‌شود، توانسته‌اند چنین تصویر جدید و دقیقی را از سحابی رتیل و سحابی‌ها و خوشه‌های اطراف آن تهیه کنند. سحابی رتیل که به نام ۳۰-ماهی طلایی هم شناخته می‌شود، فعال‌ترین ناحیه ستاره ساز در کل کهکشان‌های گروه محلی می‌باشد.

سحابی رتیل که در بالای این تصویر می‌درخشد و پهنه‌ای بیش از ۱۰۰۰ سال نوری را در برگرفته است؛ در صورت فلکی ماهی طلایی در نیمکره جنوبی آسمان قرار دارد. این سحابی خیره کننده قسمتی از ابر ماژلانی بزرگ است که کهکشانی کوتوله با ۱۴٫۰۰۰ سال نوری پهناست. ابر ماژلانی بزرگ یکی از نزدیک‌ترین کهکشان‌ها به راه شیری است وآن را می‌توان به راحتی با چشم در صورت فلکی ماهی طلایی دید. (البته نه از ایران!)

سحابی رتیل با همسایگانش

سحابی رتیل ـ امتیاز تصویر: eso.org

همسایه‌های سحابی رتیل

در هسته مرکزی سحابی رتیل، خوشه ستاره‌ای جوان و عظیم NGC 2070 قرار دارد که ناحیه‌ایست ستاره ساز و در مرکز خود گروهی از ستارگان به نام R136 را دارد. این گروه R136 شامل تعداد زیادی از سنگین‌ترین و درخشان‌ترین ستاره‌های شناخته شده است؛ در واقع سنگین‌ترین و درخشان‌ترین ستاره‌های شناخته شده تاکنون در این قسمت قرار دارند. در سال ۱۷۵۱م بود که برای اولین بار تابش فروزان سحابی رتیل توسط اخترشناسی فرانسوی به نام نیکولاس لوئیس ثبت شد.

خوشه ستاره‌ای دیگری که در این سحابی واقع شده و عمری بیشتر دارد Hodge301 (هاج۳۰۱) است. به نظر می‌رسد حداقل ۴۰ ستاره در آن انفجار ابرنواختری را پشت سر گذاشته‌اند؛ همین انفجارها باعث شده گازها بدین نحو در سرتاسر این ناحیه پخش شوند. SNR N157B نمونه‌ای از اَبَرحباب‌های به جامانده از انفجارهای ابرنواختری است که خوشه ستاره‌ای NGC 2060 را محصور کرده است. این خوشه ستاره‌ای اولین بار توسط جان هرشل اخترشناس انگلیسی در سال ۱۸۳۶م به وسیله یک تلسکوپ بازتابی ۱۸٫۶ اینچی در آفریقای جنوبی مشاهده شد. در حاشیه پایین و راست سحابی رتیل می‌توان موقعیت ابرنواختر معروف SN 1987A را مشاهده کرد، تنها ابرنواختری که تاکنون توانسته‌ایم جزئیات آن را از فاصله نزدیک در این چند دهه زیر نظر بگیریم.

اگر به سمت چپ سحابی رتیل نگاه کنیم، خوشه ستاره‌ای درخشان NGC 2100 دیده می‌شود که تجمعی از ستاره‌های آبی درخشانی است که توسط ستاره‌های قرمز احاطه شده‌اند. این خوشه توسط جیمز دانلوپ در سال ۱۸۲۶م و با یک تلسکوپ ۹ اینچ بازتابی دست‌ساز کشف شد.

در مرکز این تصویر خوشه ستاره‌ای و سحابی تابشی NGC 2074 قرار دارد که یکی دیگر از نواحی تشکیل ستارگان سنگین است که توسط جان هرشل کشف شدند. اگر با دقت در این قسمت نگاه کنید، ساختار غبارآلودی را می‌بینید که شبیه اسب آبی است و از این رو به «اسب آبی ابر ماژلانی بزرگ» معروف شده است. طول این ستون غول پیکر غبار، حدود ۲۰ سال است، یعنی نزدیک به پنج برابرِ فاصله خورشید تا نزدیک‌ترین ستاره که آلفای قنطورس باشد. البته چنین ساختارهایی طی چند میلیون سال آینده از نظرها محو می‌شوند؛ زیرا همزمان با تشکیل ستاره‌های جدید و درخشان در این سحابی و خوشه، نور و بادهای ستاره‌ای قوی آن‌ها باعث از بین رفتن این ستون‌های غبار می‌شوند.

دوربین استثنایی

تماشای این عکس فوق العاده را مدیون دوربین خاصی هستیم که بر تلسکوپ VST نصب شده است. این دوربین که با قدرت تفکیک ۲۵۶ مگاپیکسل از آسمان تصویربرداری می‌کند اُمگاکم OmegaCAM نام دارد. تصویر اخیر را  امگاکم از طریق چهار فیلتر رنگی مختلف گرفته است؛ از جمله فیلتری که برای جداسازی تابش‌های قرمز رنگ هیدروژن‌های یونیزه شده طراحی شده است.

 

منبع: eso.org

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

 

سحابی اطراف ستاره نوترونی RX-J1856.5-3754

نزدیک ترین ستاره نوترونی به زمین

نزدیک ترین ستاره نوترونی به زمین کدام ستاره است؟

نزدیک ترین ستاره نوترونی RX-J1856.5-3754

در حال حاضر ستاره RX J1856.5-3754 نزدیک‌ترین ستاره نوترونی به زمین است که در صورت فلکی تاج جنوبی (اکلیل جنوبی) از قدر ظاهری ۲۵٫۶+ می‌درخشد. یعنی ۱۰۰ میلیون مرتبه کم‌نورتر از کم‌نورترین ستاره‌هایی که با چشم غیرمسلح در آسمانی کاملا تاریک می‌توان دید! البته چنین ستاره کم فروغی را فقط با تلسکوپ‌های عظیم می‌توان آشکار کرد.

به نظر می‌رسد که این ستاره نوترونی متعلق به سیستم دوگانه‌ای بوده که حدود یک میلیون سال قبل در اثر انفجاری ابرنواختری متلاشی شده و هسته آن به این صورت نوترونی باقی‌مانده است. این ستاره اکنون با سرعت ۱۰۸ کیلومتر بر ثانیه در فضای بین ستاره‌ای در حرکت است!

حرکت نزدیک ترین ستاره نوترونی RX-J1856.5-3754

حرکت ستاره نوترونی RX-J1856.5-3754 که با توجه به زمان‌های مشخص شده، توسط تلسکوپ فضایی هابل ثبت شده است.

این ستاره در سال ۱۳۷۱ کشف شد و رصدهایی که تا چهارسال بعد از آن انجام شد، نشان از نوترونی بودن آن داشت؛ البته آن هم نزدیک‌ترین ستاره نوترونی به زمین. محاسبات ابتدایی حکایت از آن داشت که فاصله آن ۱۵۰ تا ۲۰۰ سال نوری از ماست. اما محاسبات دقیق‌تری که در سال ۱۳۸۱ توسط رصدخانه پرتوی ایکس چاندار انجام شد، نشان داد که فاصله‌اش از ما حدود ۴۰۰ سال نوری است.

ستاره‌ نوترونی چیست؟

هرگاه ستاره‌های بسیار سنگین به پایان عمر خود می‌رسند در اثر یک انفجار مهیب «ابرنواختری» قسمت بسیار زیادی از جرم و ماده خود را به فضا پرتاب می‌کنند، اما قسمت مرکزی آن بر اثر نیروی گرانش شدیدی که ایجاد شده است، برروی خودش فرومی‌ریزد و کره‌ای بسیار فشرده و چگال از نوترون را می‌سازد. یک ستاره نوترونی معمولی جرمی به اندازه خورشید را در کره‌ای به قطر ۲۰km فشرده و متراکم کرده است. فوق العاده وحشتناک است!

توضیحات بیشتر و معرفی کامل را در مقاله «ستارگان نوترونی و تپ اخترها» مطالعه کنید.

تصویر پرتو X نزدیک ترین ستاره نوترونی RX-J1856.5-3754

تصویر پرتو X ستاره نوترونی RX-J1856.5-3754

ستاره نوترونی یا کوارکی؟

اتفاق جالبی که در روند بررسی آن افتاد، محمتل بودن آن به عنوان یک «ستاره کوارکی» بود. محاسبات اولیه‌ای که از ترکیب داده‌های رصدخانه فضایی چاندرا با تلسکوپ فضایی هابل انجام شده بود، دمای سطحی آن را ۷۰۰٫۰۰۰ درجه سانتیگراد نشان می‌داد. چنین دمایی هم حاکی از کره‌ای به قطر ۴ تا ۸ کیلومتر برای این ستاره عجیب و غریب بود. این اندازه با توجه به جرم آن، بسیار کوچک‌تر از قطر یک ستاره نوترونی است؛ از این‌رو دانشمندان احتمال دادند که RX J1856.5-3754 یک ستاره کوارکی باشد.

ولی، تجزیه و تحلیل‌های دقیق‌تری که سال‌های بعد روی داده‌های چاندرا و هابل انجام گرفت، دمای سطحی آن را ۴۳۴٫۰۰۰ درجه سانتیگراد به دست آورد و همین نتیجه باعث شد که قطر بزرگ‌تری برای آن تخمین بزنند. قطر  ۱۴km برای آن بسیار به اندازه یک ستاره نوترونی نزدیک است؛ و بدین ترتیب RX J1856.5-3754 از لیست کاندیداهای ستاره‌های کوارکی خارج شد.

سحابی مخروطی کوچک

سحابی اطراف ستاره نوترونی RX-J1856.5-3754

سحابی مخروطی ستاره نوترونی RX-J1856.5-3754

اما ماجرای این تصویر با دریایی از ستارگان ریز و درشت چیست؟

یکی از تلسکوپ‌های ۸٫۲ متری رصدخانه VLT این تصویر را در سه طول موج مختلف و خاص ثبت کرده است تا بتواند جزئیات اطراف ستاره نوترونی را آشکار کند. البته همین فیلترهای خاص باعث شده‌اند که رنگ‌های ستاره‌ها غیرواقعی باشند.

با دقت زیاد می‌توان یک سحابی کوچولوی مخروط شکل را به رنگ قرمز یا صورتی در مرکز عکس مشاهده کرد. این مخروط کوچک در واقع به علت حرکت سریع ستاره نوترونی RX J1856.5-3754 در گازهای سرد میان‌ستاره‌ای به وجود آمده است. می‌توانید ستاره نوترونی مورد نظرمان را در نوک این مخروط به صورت یک نقطه خیلی کم نور آبی رنگ مشاهده کنید. این پدیده همانند آن موج‌های مخروطی شکلی است که در جلوی یک قایق تندرو بر سطح آب ایجاد می‌شود که همواره خود قایق بر نوک این مخروطها قرار دارد. «موج شوک» نام این گونه موج‌هایی است که به علت حرکت سریع منبع موج در محیط انتشار آن ایجاد می‌شود.

ویدئویی از ایجاد «موج شوک» توسط یک قایق بر سطح آب

RX J1856.5-3754 به علت فاصله کمی که از  زمین دارد، مرکز توجه اخترفیزیکدانان بوده تا بتوانند به درک بهتر و دقیق‌تری از ساختار و جزئیات ستاره‌های نوترونی برسند.

صورت فلکی تاج یا اکلیل جنوبی

صورت فلکی تاج جنوبی محل نزدیک ترین ستاره نوترونی به زمین

 

ویدئوی موقعیت ستاره نوترونی RX J1856.5-3754 در آسمان

 

نویسنده: محمد همایونی

 

کهکشان راه شیری

تحول راه شیری در آینه کهکشان‌های دیگر

 

کهکشان راه شیری

کهکشان راه شیری و موقعیت خورشید در آن

چگونه می‌توان تحول راه شیری را بررسی کرد؟

یکی از چالش‌های بزرگ اخترشناسان کشف سیر تحولی کهکشان خودی یعنی راه شیری می‌باشد. یک روش برای بررسی این تحول کهکشانی، آن است که در بین کهکشان‌های قابل مشاهده در عالم جستجو کنیم و آن‌هایی را که هم جرم راه شیری هستند بیابیم. سپس اگر آن‌ها را به ترتیب فاصله‌شان از خودمان مرتب کنیم، از آن جهت که سیمای آن‌ها را با توجه به فاصله‌شان در زمان‌های گذشته مشاهده می‌کنیم، می‌توانیم با تقریب خوبی ادعا کنیم که به وضعیت راه شیری در دوران‌های قبل نگاه می‌کنیم. یا به عبارتی می‌توانیم فیلم زندگی راه شیری را در آینه کهکشان‌های دوردست به سمت عقب و گذشته برگردانیم تا مراحل تحول و شکل‌گیری آن را مشاهده کنیم.

تحول راه شیری

 

۶ کهکشان کلیدی

شش عکسی که مشاهده می‌کنیم بخشی از جامع‌ترین پیمایش کهکشان‌هاست که تاکنون توسط پژوهش‌های چندرصدخانه‌ای جمع آوری شده است. دورترین آن‌ها (یعنی جوان‌ترین‌شان) مربوط به حدود ۱۱ میلیارد سال قبل و  نزدیک‌ترین‌شان در ۳ میلیارد سال قبل می‌باشد. الگویی را که می‌توان برای تحول راه شیری از بین این ۶ عکس یافت، حاصل سرشماری و بررسی عکس‌های نزدیک به ۲۰۰۰ کهکشانِ همانند راه شیری بوده است!

وضعیت راه شیری در قدیم

این تصاویر نشان می‌دهند که کهکشان‌های شبه راه شیری در گذر میلیاردها سال گذشته، در اندازه و جرمِ ستاره‌ایشان رشد کرده‌اند. تصویر اول کهکشانی فشرده و جوان است در فاصله ۱۱٫۳ میلیارد سال نوری از ما و به همین دلیل وضعیت آن را در  ۱۱٫۳ میلیارد سال قبل مشاهده می‌کنیم؛ یعنی زمانی که فقط ۲٫۵ میلیارد سال از عمر عالم سپری شده است. همزمان با تراکم گرانشیِ منابع عظیم گازهای کهکشان، ستارگان بی‌شماری در حال شکل‌گیری هستند و درخشش آبی ـ سفید آن هم آشکار می‌کند که این کهکشان جوان در حال گذراندن موجی از ستاره‌زایی در خود است.

کهکشان راه شیری در گذشته

این جریان ستاره‌سازی همین طور در کهکشان‌ها ادامه دارد تا همانطور که می‌بینیم در ۱۰٫۳ میلیارد سال قبل (تصویر سوم) طوفان ستاره‌زایی به اوج خود رسیده است. در این کهکشان «رونق کودکی‌زایی» ستاره‌ها در آن ۳۰ مرتبه سریع‌تر و بیشتر از وضعیت فعلی راه شیری است. رنگ زردفام کهکشان هم به احتمال خیلی زیاد حکایت از جریان تولد ستاره‌ای است که توسط گاز و غبار موجود در کهکشان محو و مات شده‌اند.

کهکشان راه شیری در گذشته

این جریان ستاره‌سازی در نهایت باعث می‌شود که گازهای ستاره‌ساز کهکشان‌ها به اتمام برسند. کهکشانی که در ۸٫۹ میلیارد سال قبل است (شماره ۴) به شکل یک کهکشان مارپیچی درآمده است و ستارگان قدیمی‌تر خود را در قسمت مرکزی جای داده است. حدود ۳ میلیارد سال بعد (شماره ۵) کهکشان مشابهی را می‌بینیم که نه تنها بزرگتر شده است، بلکه رنگ سرخ‌فام آن حکایت از این دارد که این کهکشان قلمرو ستارگان کهنسالی است که بیشتر قسمت‌های کهکشان را فراگرفته‌اند.

راه شیری در گذشته

یک رصد چندرصدخانه‌ای!

این ۶ عکس توسط دوربین‌های میدان دید باز۳ و نقشه‌بردار پیشرفته تلسکوپ فضایی هابل، بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۲ میلادی گرفته شده‌اند و قسمتی از پروژه عظیم «مأموریت کیهانی پیمایش میراث فراکهکشانیِ اعماق فضا در محدوده فرورسرخ نزدیک» (CANDELS) هستند.

البته در این مأموریت، از چهار رصدخانه و تلسکوپ‌های آن‌ها کمک گرفته شده است: تلسکوپ فضایی هابل، تلسکوپ فضایی اسپیتزر، رصدخانه فضایی هرشل و تلسکوپ زمینی ماژلان بادا در شیلی.

 

منبع: spacetelescope.org

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

 

پرورشگاه ستاره ای در تکشاخ

این تصویر رویایی از ناحیه‌ای ستاره‌ساز در صورت فلکی تکشاخ به نام R2تکشاخ، توسط تلسکوپ نقشه‌بردار VISTA و البته از دید فروسرخ آن تهیه شده است.

تصویر فروسرخ از R2تکشاخ توسط تلسکوپ نقشه بردار VISTA

تصویر فروسرخ از R2تکشاخ توسط تلسکوپ نقشه بردار VISTA

سحابی R2تکشاخ

R2تکشاخ که در فاصله ۲۷۰۰ سال نوری از ما قرار گرفته است یک سحابی پرورش ستاره است که در مجاورت با ستارگان جوان، داغ و سنگینی که آن را نورافشانی می‌کنند، چنین منظره زیبایی را خلق کرده است. این سحابی زیبا در دل یک ابر عظیم مولکولی و تاریک جای گرفته که این ابر عظیم سرشار از غبار و گازهای مولکولیِ میان ستاره‌ای است و همین غبارها و مولکول‌ها مانع دیدنِ مستقیم این سحابی زیبا در نور مرئی می‌شود. اما تلسکوپ VISTA با کمک دیدِ مادون قرمز خودش توانسته چنین منظره باشکوهی را از ورای آن ابرهای غباری برای ما آشکار کند.

نکته‌ای جالب این که R2تکشاخ را می‌توانیم در آسمان در مجاورت زایشگاه معروف ستاره‌ها یعنی سحابی بزرگ جبار ببینیم؛ البته با این تفاوت که ۲ برابر دورتر از سحابی جبار است!

ویدئوی زیر موقعیت این ناحیه ستاره ساز را در صورت فلکی تکشاخ و در سمت راست صورت فلکی جبار نشان می‌دهد:

در نور مرئی فقط می‌توان چند ستاره داغ و درخشانی را دید که با سحابی‌های بازتابی آبی رنگی احاطه شده‌اند. تعداد زیادی از ستارگان سنگینِ تازه متولد شده که در ورای لایه‌های نازک غبار میان ستاره‌ایِ آن ابر عظیم مولکولی قرار دارند را نمی‌توان دید، چرا که پرتوهای فرابنفش و مرئی آن‌ها توسط این لایه‌های غبار جذب می‌شوند. اما در تصویری که در نور فروسرخ (مادون قرمز) تهیه شده است می‌توانیم جزئیات زیادی از سحابی R2 مشاهده کنیم که حتی بخش‌های زیادی از آن ابر عظیم مولکولی را که همچون پرده‌ای نازک و البته غنی از ذرات غبار است؛ در سراسر تصویر مشاهده کنیم.

با توجه به میدان دید تلسکوپ VISTA و فاصله‌ای که این سحابی از ما دارد، پهنای این تصویر حدود ۸۰ سال نوری است. ذرات غبار در مقابل عبور نورهای مرئی و فرابنفش تیره و کدر هستند از طرفی بیشترین تابش ستارگان جوان هم در همین محدوده نور مرئی و فرابنفش است، لذا این ستاره‌ها از دید ما پنهان می‌شوند؛ ولی از دید دوربین فروسرخ VISTA که توان تفکیک فوق العاده‌ای هم دارد، مخفی نمی‌مانند. اغلب این ستاره‌ها سنگین و کمتر از ۱۰ میلیون سال عمر داردند!

 

مقایسه تصویر در نور مرئی و فروسرخ

مقایسه تصویر R2تکشاخ در نور مرئی و مادون قرمز

 

قسمت مرکزی سحابی

R2 تکشاخ هسته مرکزیِ فشرده‌ای دارد که بیش از ۲ سال نوری وسعت ندارد. این قسمت مرکزی هم توسط ستاره‌های بسیار سنگین و جوانی محصور شده که همچون خوشه‌ای از منابع تابش‌های فروسرخ هستند. این ستاره‌های تازه متولد شده و سنگین هنوز توسط قرص غبارِ اولیه در اطرافشان احاطه شده‌اند.

این ناحیه در قسمت مرکزی تصویر قرار دارد، جایی که تجمع بیشتری از ستارگان را می‌توان با تمرکز دقیق‌تر مشاهده کرد. آن قسمت‌های قرمز و نارنجی مرکزی هم احتمالا تابش‌های برخواسته از هیدروژن‌های مولکولی در این ناحیه است.

بخش سمت راست این سحابیِ مرکزی که اتفاقا در نور مرئی درخشان‌تر از دیگر قسمت‌ها هم هست، سحابی بازتابی NGC2170 نام دارد که در سال ۱۷۸۴م توسط ویلیام هرشل کشف شد. این سحابی را با تلسکوپ‌های آماتوری می‌توان همچون ابری سفید در دریای تاریک آسمان غوطه‌ور دید. ولی در چنین دیدِ فروسرخ VISTA صدها ستاره تازه متولد شده را در اطراف آن مشاهده می‌کنیم.

R2تکشاخ و سحابی NGC 2170

تصویر مرئی R2تکشاخ و سحابی NGC 2170

اهمیت رصدهای فروسرخ

ستاره‌ها در فرآیندی که به طور معمول چندین میلیون سال طول می‌کشد، از داخل ابرهای عظیمی از گاز و غبار میان ستاره‌ای با ابعاد چند صد سال نوری شکل می‌گیرند. اما از آن‌جا که این ابرهای غباری نسبت به عبور نور مرئی تیره و کدر هستند، ولی پرتوهای فروسرخ و امواج رادیویی می‌توانند به راحتی از این پرده‌های تیره غبار عبور کنند. از این جهت رصدهای فروسرخی و رادیویی مشاهداتی کلیدی و حیاتی برای درک و فهم ما از مراحل اولیه تشکیل و تولد ستاره‌ها هستند.

تلسکوپ VISTA

تلسکوپ نقشه بردار VISTA در پارانال

تلسکوپ VISTA

VISTA یک تلسکوپ نقشه‌بردار آسمان است که با تصویربرداری‌های خود، هر شب حدود ۳۰۰ گیگابایت داده از آسمان تهیه می‌کند تا اطلاعات اولیه را برای بررسی‌های دقیق‌تر و موشکافانه برای تلسکوپ‌ها و رصدخانه‌های بزرگی همچون VLT و ALMA و در آینده برای E-ELT فراهم کند. این تلسکوپ در مجاورت تلسکوپ‌های رصدخانه VLT بر فراز کوه «سِرو پارانال» در کشور شیلی قرار دارد و متعلق به رصدخانه جنوبی اروپا (ESO) است. VISTA با آینه‌ای به قطر ۴/۱ متر ، مجهز به بزرگ‌ترین و دقیق‌ترین دوربین فروسرخ مستقر بر تلسکوپ است که با دقت ۶۷ مگاپیکسل، به پیمایش آسمان می‌پردازد.

 

 

منبع: www.eso.org

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

 

بزم‌گاه ستارگان: کهکشان IC 4710

کهکشان نامنظم

کهکشان IC 4710 ـ امتیاز تصویر: تلسکوپ فضایی هابل

کهکشان IC 4710 در سال  ۱۹۰۰ میلادی توسط اخترشناس امریکایی دلیزلی استوارت کشف شد و در این عکس زیبا توسط تلسکوپ فضایی هابل به تصویر کشیده شده است. این کهکشان بدون شک یکی از چشم‌اندازهای تماشایی کیهانی است. کهکشانی سرشار از ستارگان روشن، به همراه دسته‌هایی درخشان از ستارگان که ـ نشانه‌ای از جریان سیلاب‌گونه تولد ستاره‌ای است ـ در لبه‌های آن پراکنده شده‌اند. توده‌های آبی رنگی که به جز قسمت مرکزی در نواحی اطراف کهکشان مشاهده می‌شوند، همین دسته‌هایی هستند که مملو از ستارگان تازه متولد شده‌اند.

ویدئوی معرفی کهکشان زیبای IC 4710 :

کوتوله‌ای نامنظم

IC 4710 یک کهکشان کوتوله نامنظم است و همان‌طور که از نامش برمی‌آید، ساختار ظاهری نامنظمی دارد و فاقد هرگونه برآمدگی مرکزی یا بازوهای مارپیچی است. کهکشان‌های نامنظم به طور واضح با بیضوی‌ها و مارپیچی‌ها متفاوت هستند. این طور تصور می‌شود که این کهکشان‌ها در ابتدا به صورت مارپیچی یا بیضوی بوده‌اند؛ ولی در گذر زمان و در اثر اختلالاتی گرانشی نظیر اثر گرانشی متقابل با کهکشان‌های مجاور یا برخورد و ترکیب با کهکشان‌های همسایه‌اش دچار چنین دگرگونی در ساختار خود شده‌اند. کهکشان‌های کوتوله نامنظم نقش به سزایی در فهم کلی ما از سیرِ تحول کهکشانی دارند؛ از آن جهت که به نظر می‌رسد آن‌ها به اولین کهکشان‌هایی که در عالم شکل یافته‌اند شبیه هستند.

جایگاه این کهکشان

برای دیدن این کهکشان زیبا باید به سرزمین‌های جنوبی سفر کنیم. IC 4710 در فاصله ۲۵ میلیون سال نوری از ما و در امتداد صورت فلکی طاووس در نیمکره جنوبی آسمان قرار دارد. صورت فلکی طاووس شامل چندین جرم جالب توجه دیگر هم هست؛ از جمله: NGC 6732 سومین خوشه کروی درخشان در آسمان، کهکشان مارپیچی NGC 6744 و همچنین شش منظومه سیاره‌ای که شامل HD 181433 میزبان یک سیاره اَبَرزمینی است.

تصویر اصلی را در اندازه بزرگ از اینجا دانلود کنید. (حجم آن ۶ مگابایت)

نگاهی دقیق‌تر

  • اگر عکس این کهکشان را در اندازه بزرگ دانلود کنید، می‌توانید با زوم کردن روی آن، علاوه بر جزئیات بسیار زیاد از ستارگان این کهکشان؛ تعدادی از کهکشان‌های بسیار دوردست را هم در ورای IC 4710 مشاهده کنید. برخی از آن‌ها در تصویر زیر مشخص شده‌اند.
  • ستارگانی را که با درخشش زیاد و به صورت چهارپَر می‌بینیم، مربوط به کهکشان راه شیری هستند، یعنی در همین نزدیکی ما و در فاصله چند هزار سال نوری قرار دارند.

توجه به این موضوع که در این قاب عکس در حال تماشای قسمتی از این عالم بیکران هستیم که از ستارگانی در کهکشان خودمان شروع می‌شود، تا کهکشانی شگفت‌انگیز در فاصله ۲۵ میلیون سال نوری از ما ادامه می‌یابد و به کهکشان‌هایی در فاصله‌های چند صد میلیون و چه بسا چند میلیارد سال نوری ادامه می‌یابد؛ بسیار لذت بخش و تأمل انگیز است.

و این یکی از مناظری است که نشان می‌دهد یک ستاره شناس این جهان را مکانی زیباتر برای زندگی می‌بیند!

کهکشان کوتوله نامنظم

محل کهکشان‌های دوردست

 

منبع: spacetelescope.org

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

 

کهکشان مارپیچی NGC3344

زیبای تنها: کهکشان مارپیچی NGC 3344

زیبا، باشکوه، رازآلود: سه ویژگی‌ این کهکشان مارپیچی منحصر بفرد!

کهکشان مارپیچی NGC3344

کهکشان NGC 3344

این عکس فوق العاده که زیبایی، شکوه و رازآلودی کهکشان NGC 3344 را نشان می‌دهد، توسط تلسکوپ فضایی هابل گرفته اشده است. این کهکشان مارپیچی که سیمای خود را از روبه‌رو به ما نشان داده؛ اجازه می‌دهد تا ستاره شناسان به ساختار ظریف و پیچیده آن نگاهی دقیق اندازند. توانایی هابل در ثبت تصویرهایی که در گستره وسیعی از طول موج‌هاست باعث می‌شود تا ویژگی‌هایی از این کهکشان آشکار شوند که قبل از آن از دیده‌ها پنهان بوده است.

کهکشان‌های مارپیچی

کهکشان های مارپیچی از جمله تماشایی‌ترین مناظر کیهانی هستند، اما هر کدام آن‌ها از زاویه‌ای خاص خودشان را به ما نشان می‌دهند. برخی از آن‌ها را از لبه می‌بینیم و برای اخترشناسان فرصتی مناسب را فراهم می‌کنند تا ساختار عمود بر صفحه کهکشانی آن‌ها را مطالعه کنند. تعدادی را هم مایل می‌بینیم و اندازه و ساختار بازوهای مارپیچی خودشان را به دانشمندان نشان می‌دهند. مابقی هم چهره رودر روی خود را به ما نشان می‌دهند تا فرصتی باشد برای بررسی جزئیات بازوها و ساختار هسته آن‌ها.

کهکشان NGC 3344

در حدود ۲۰ میلیون سال نوری دورتر از ما، در امتداد صورت فلکی «شیر کوچک» کهکشانی به اندازه نصف راه شیری، با دورنمای هیجان انگیزش قرار گرفته است. این کهشکان با ساختار میله‌ای ظریفی که در مرکز خود دارد، از جمله کهکشان‌های مارپیچی میله‌ای است. البته ساختار میله مرکزی آن فقط با کمک دوربین میدان دیدِ باز۳ تلسکوپ فضایی هابل دیده می‌شود: راهرویی کشیده شده از ستارگان که از میان هسته کهکشان عبور می‌کند. ستاره شناسان معتقدند حدود دوسوم کهکشان‌های مارپیچی، میله‌ای هم هستند.

قابلیت دیدِ چندگانه‌ای که تلسکوپ فضایی هابل در طول موج‌های مختلف دارد باعث می‌شود که ما چیزی بیش از چند بازوی پیچیده به دور مرکز کهکشان را در این تصویر مشاهده کنیم. این عکس ترکیبی است از عکس‌هایی با فیلترهای مختلف که شامل پرتوهایی از فرابنفش نزدیک تا نور مرئی و حتی فروسرخ نزدیک می‌باشد. بدین ترتیب، جزئیاتی در تصویر کهکشان ظاهر می‌شوند که چشم انسان به تنهایی قادر به آشکارسازی آن‌ها نیست.

بازوهای مارپیچی مکان مناسبی هستند برای تولد و زایش ستارگان جدید، آن‌هم ستارگان داغی که به رنگ آبی می‌درخشند و باعث می‌شود به راحتی در این عکس دیده شوند. ابرهای گاز و غبار به مقدار زیاد در بازوهای کهکشان توزیع شده‌اند که به رنگ قرمز می‌درخشند. این‌‌ها مخازن بزرگی از مواد اولیه تشکیل ستاره‌ای برای تولد ستارگان بیشتر هستند. البته دقت کنیدکه ستارگان بسیار درخشان و جواهرنشانی که در قسمت چپ تصویر می‌بینیم، بسیار به زمین نزدیک‌ترند؛ در واقع آن‌ها متعلق به کهکشان خودمان هستند و به صورت اتفاقی در امتداد دید این کهکشان قرار گرفته‌اند!

کهکشانی رازآلود

در حالی که جهت‌گیری روبه‌روی این کهکشان، جزئیات زیادی را از ساختار آن به ما نشان می‌دهد، ولی این کهکشان همچنان اسرار نهفته و نکات مبهمی در خود دارد. رصدهای ستاره شناسان نشان داده که برخی از ستارگان بیرونی آن حرکت عجیبی دارند. معمولا تراکم زیاد ستارگان در مرکز یک کهکشان می‌تواند بر حرکت‌هایی که ستارگان بیرونی دارند اثرات مشخص و واضحی بگذارند، ولی ظاهرا در مورد این کهکشان چنین تأثیری مشاهده نمی‌شود و حرکتی برخلاف آن‌چه معمول است دارند. ستاره شناسان معتقدند که رفتار غیرعادی این ستاره‌های بیرونی ممکن است از مواجهه نزدیک این کهکشان با کهکشانی دیگر که مدت‌ها قبل اتفاق افتاده است، به دست آمده باشد.

اطراف کهکشان مارپیچی NGC3344

کهکشان مارپیچی NGC 3344 و اطراف آن

موقعیت کهکشان NGC 3344 در آسمان هم جذاب است. کهکشان خودمان یعنی راه شیری در مجموعه‌ای از حدود ۴۰ کهکشان قرار گرفته که به «گروه محلی»‌ معروفند. بزرگ‌ترین عضو این گروه، کهکشان معروف آندرومدا است با اندازه‌ای حدود ۲ برابر راه شیری! اما کهکشان مورد نظر ما در همسایگی ما و در این گروه قرار نگرفته. این کهکشان عضو مجموعه کوچکی است که به اَبَرخوشه کهکشانی سنبله ختم می‌شود. ابرخوشه سنبله مجموعه‌ای عظیم از هزاران کهکشان است که در صورت فلکی سنبله می‌توانیم برخی از آن‌ها را ببینیم. با این حال کهکشان NGC 3344 به علت زیبایی خاصش در مقابل همه آن هزاران کهکشان خودنمایی ویژه‌ای برای خود دارد!

منبع: spacetelescope.org

 تهیه و تنظیم:
محمد همایونی