نوشته‌ها

نیمه پنهان ماه

نیمه پنهان ماه !

از آن سوی ماه چه خبر؟

آن سوی ماه مخفی است

این سوی ماه هنگام طلوع ماه

میهمان درخشان آسمان شب‌های زمین، ماهِ تابان است که سیمای خود را در صورت‌های مختلف به ما نشان می‌دهد. این صورت‌های مختلف که شامل وضعیت‌های هلالیِ باریک و ضخیم و شکل‌های قرصِ ناقص و کامل می‌شوند را فازهای ماه یا اهلّه ماه می‌نامند. ولی با دقتی بیشتر متوجه می‌شویم که همیشه در حال دیدن یک روی ماه هستیم و آن سوی دیگر ماه را هیچ وقت نمی‌بینیم!

همیشه یک روی ماه را می‌بینیم

توصیه می‌کنم که برای شب‌های مختلف ماه را زیرنظر داشته باشید تا چگونگی تغییر این حالت‌های (شکل‌های) ماه را بهتر متوجه شوید. اگر ضمن انجام این رصد ساده، دقت بیشتری در آن‌چه بر سطح ماه می‌بینید، داشته باشید؛ متوجه می‌شوید که نقش‌هایی را که بر سطح روشنِ ماه می‌بینید در طول شب‌های مختلف یکسان است و تغییری نمی‌کنند. منظور از این نقش‌های سطح ماه، قسمت‌های تیره و روشنِ آن است. البته اگر از یک دوربین دوچشمی (شکاری) یا تلسکوپ برای دیدن ماه استفاده کنید، جزئیاتِ بیشتر و دقیق‌تری نظیر دهانه‌های برخوردی و رشته کوه‌ها را می‌بینید و کاملا تصدیق می‌کنید که این طرح و نقش‌ها بدون تغییرند و فقط آن وضعیت هلالی ماه است که دچار تغییر منظمی می‌شود.عوارض سطحی ماه به همراه هلال

همین مشاهده ساده اما دقیق، نشان می‌دهد که ظاهرا در شب‌های مختلف، همواره یک روی کره ماه به سمت ما زمینی‌یان است و ممکن است در نگاه اول بگوییم ماه حرکتی به دور خودش (چرخش) ندارد. در حقیقت ما از هرکجای کره زمین که به سطح ماه نگاه کنیم، همین وضعیت بالا را تجربه خواهیم کرد و با قدرت و اطمینان ادعا می‌کنیم که همیشه یک سمتِ کره ماه به سوی ما ساکنان زمین قرار دارد؛ موضوعی جالب و پدیده‌ای قابل تأمّل!

حتما این سوال ایجاد می‌شود که چرا چنین است و چرا آن سوی ماه را نمی‌توانیم ببینیم؟

چرا فقط یک روی ماه را می‌بینیم؟

اگر ماه به دور خودش نمی‌چرخید، در مدت یک دور گردشش به دورِ زمین و جابه‌جایی آن در اطراف زمین، بالاخره می‌توانستیم آرام آرام بخش‌های آن طرف ماه را هم ببینیم. پس علت این پدیده، نبودنِ چرخش ماه به دورِ خودش نیست. بهتر است کمی دقیق‌تر با حرکت‌های ماه آشنا شویم:

  1. گردش ماه به دورِ زمین (انتقالی): کره ماه در مدت ۲۷٫۳۲ روز (تقریبا ۲۷ و یک سوم روز) یک دور کامل را به گرد زمین در فضا می‌گردد.
  2. چرخش ماه به دور خودش (وضعی): در مدت ۲۷٫۳۲ روز یک بار به دورِ خودش می‌چرخد!
  3. جهت هر دو حرکت بالا با هم یکی است.

یعنی در همان مدتی که ماه به دور خودش می‌چرخد، یک دور کامل هم به گِرد زمین و در همان جهت می‌گردد. اگر با کمی دقت بتوانیم این دو حرکت را تجسم کنیم، متوجه می‌شویم که هنگامی که ماه مقداری در مسیرش به دور زمین جابه‌جا می‌شود (از نظر زاویه نه مسافت) درست به مقدار همان زاویه هم به دور خودش چرخیده است. نتیجه این دو حرکتِ هماهنگ این است که از منظر زمین، چرخش ماه به دور خودش خنثی می‌شود و همواره یک روی ماه به سوی زمین خواهد بود.

در ویدئوی کوتاه زیر که قسمتی است از جلسه چهارمِ دوره آنلاین منظومه شمسی؛ این موضوع توضیح داده شده است:

آموزش نجوم

در دوره‌های آنلاین آموزش نجوم، شما از هر کجای ایران و حتی کشورهای دیگر، به راحتی می‌توانید دوره‌های آموزش نجوم را طی کنید.

برای این‌که این موضوع را بهتر درک کنیم، باید تصور کنیم که اگر جهت چرخش ماه به دور خودش در خلاف جهت گردش آن به گِرد زمین بود، آن وقت دیگر چنین وضعیتی اتفاق نمی‌افتاد و ما به سرعت می‌توانستیم قسمت‌های پشتی ماه را هم ببینیم.

بنابراین خیلی ساده و راحت می‌توان بیان کرد که علتِ دیده شدنِ فقط یک طرف کره ماه، همزمانیِ مدت گردش آن به دور زمین با مدت چرخش آن به دور خودش است. به این پدیده «قفل شدگی مداری» هم گفته می‌شود.

سه نکته در این مورد

اغلب دانشجویان دوره‌های آموزشی نجوم در تجسم این وضعیت دچار مشکل می‌شوند. برای فهم راحت‌تر آن به نکات زیر دقت کنیم و سعی کنیم آن‌ها را در ذهن‌مان نقش ببندیم:

نکته ۱: معیار چرخش ماه به دور خودش را یک نقطه ثابت در فضا باید تصور کرد، نه خودِ زمین. این نقطه ثابت مثلا می‌تواند خود فضا یا ستارگان (ثوابت) باشند.

نکته ۲: چرخش ماه به دور خودش بسیار کند است و فاصله زمانی از یک طلوع خورشید تا طلوع بعدیِ خورشید برای هر نقطه از سرزمین‌های ماه ۲۷ و یک سومِ روز طول می‌کشد.

نکته ۳: در مدتی که ماه یک بار به دور خودش می‌چرخد تا یک شبانه روزِ خودش را تجربه کند، ما در روی زمین ۲۷ شبانه روزِ خودمان را از سر گذرانده‌ایم!

 

مشاهده آن سوی ماه

فقط از طریق مسافرت به آن سوی ماه است که می‌توان نیمه دوردست آن را دید. این کار برای اولین بار در ۱۵ مهر ۱۳۳۸ (۷ اکتبر ۱۹۵۹) توسط کاوشگر «لونا۳» که متعلق به روسیه (شوروی سابق) بود انجام شد. از آن زمان به بعد فضاپیماهای زیادی که به کاوش ماه پرداخته‌اند، تصاویر و فیلم‌های بسیاری از آن سوی ماه برای ما به ارمغان آورده‌اند.

نخستین تصویر از آن طرف ماه

اولین تصویر از نیمه پنهان ماه

هم اکنون (سال ۱۳۹۷) کاوشگری به نام «مدارگرد شناسایی ماه» (LRO) متعلق به ناسا در حال گردش و کاوش در اطراف این تنها قمر زمین است و تصاویر فوق العاده زیبا و منحصر به فردی را برای ما ارسال می‌کند.

از طرف دیگر تنها انسان‌هایی هم که توانسته‌اند به طور مستقیم نیمه پنهان ماه را مشاهده کنند، فضانوردانی بودند که در مجموعه مأموریت‌های آپولو در دهه ۱۳۴۰ شمسی به ماه سفر کردند.

شباهت‌ها و تفاوت‌ها

وقتی به ماه نگاه می‌کنیم، سطح آن را به صورت بخش‌هایی روشن و تیره می‌بینیم. قسمت‌های تیره، نواحیِ دشت مانندی هستند که در ارتفاع کم‌تری قرار گرفته و پوشیده شده‌اند از مواد مذابِ سرد شده‌ای که سطح تعداد بسیاری از دهانه‌های قدیمی را پوشانده‌اند. (در واقع علت تیرگی آن‌ها هم همین مواد مذابِ سرد شده است).

 از قرن‌های گذشته نام این منطقه‌ها را «دریا» گذاشته‌اند و هرچند که ثابت شده هیچ آب و دریایی بر سطح ماه نیست، ولی این اصطلاح از آن دوران به یادگار مانده است.

عکس‌های مقایسه دو طرف ماه

مقایسه دو طرف ماه

از طرفی با کمک دوربین‌های دوچشمی و به خصوص تلسکوپ، تعداد بسیار زیادی دهانه‌ها و حفره‌های دایره‌ای کوچک و بزرگ را هم می‌توانیم بر سطح ماه مشاهده کنیم. به این‌ها دهانه‌های برخوردی گفته می‌شوند که ناشی از برخوردهای سنگ‌های سرگردانِ کوچک و بزرگی هستند که در دوران‌های اولیه تشکیل منظومه شمسی به مقدار زیاد در منظومه شمسی وجود داشته‌اند.

در آن سوی ماه هم وضعیت تقریبا به همین صورت است فقط با این تفاوت که اثر چندانی از دریاها، یعنی جریان موادِ مذاب سرد شده، نیست. در عوض دهانه‌های برخوردی به تعداد بسیار بیشتری در آن طرف ماه مشاهده می‌شوند.

 

نیمه تاریک ماه یا نیمه پنهان آن؟!

واژه‌ای که ممکن است در ذهن خیلی از مردم نقش ببندد «نیمه تاریک ماه» است. عبارتی که با کمی هراس و حسّ اسرارآمیز بودن هم همراه است. نیمه‌ای از ماه که در تاریکی است و ممکن است محل حضور یا زندگی موجوداتی اسرار آمیز و تخیلی هم باشد.

باید دقت کرد! مسأله بسیار ساده است. کره ماه هم مانند هر کره‌ای که از خورشید نور دریافت می‌کند، همواره نیمه‌ای روشن (رو به خورشید) و نیمه‌ای تاریک (دور از خورشید) دارد. و البته با چرخش وضعی‌اش این تاریکی و روشنی بر تمام قسمت‌های سطح ماه حرکت می‌کنند و هر نقطه از سطح آن، هم روشنایی (روز) و هم تاریکی (شب) را تجربه می‌کند. درست همانند زمین، فقط با این تفاوت که این فرآیند طلوع و غروب و تغییر روز و شب بر سطح ماه، نسبت به زمین خیلی کند و آرام و در مدت ۲۷ روز و اندی انجامی می‌شود.

در واقع چیزی به نام «نیمه تاریک ماه» که همیشه در تاریکیِ رمزآلودی باشد، نداریم. فقط می‌توانیم بگوییم «نیمه پنهان ماه» آن هم پنهان از دید ساکنان زمین که علتش هم همان هماهنگی چرخش و گردش ماه است. اکنون که به کمک فضاپیماها و کاوشگران فضایی، اطلاعات بسیاری از آن سوی ماه (نیمه پنهان ماه) به دست آورده‌ایم؛ خیال‌مان راحت است که هیچ چیز خارق العاده یا اسرارآمیزی در آن سوی ماه پنهان نشده است.

اما دو مطلب جالب و پایانی:

اول: اگر در طرف دیگر ماه قرار داشته باشیم، هیچ‌گاه کره زمین را مشاهده نخواهیم کرد. به عبارت دیگر اگر موجوداتی فرضی در آن سوی کره ماه ساکن بودند، از حضور زمین و این‌که در حال گردش به دور کره‌ای بزرگتر هستند، خبر دار نمی‌شدند.

تصویر ترکیبی از ماه و زمین

تصویر ترکیبی از ماه و زمین

دوم: اگر بر روی سطح نزدیک ماه قرار بگیریم، همیشه کره زمین را در آسمان خود مشاهده می‌کردیم؛ تفاوتی هم نمی‌کرد که شب باشد یا روز، همواره زمین را در قسمتِ ثابت و مشخصی از آسمانِ‌مان می‌دیدیم. البته چرخش زمین را هم در طول هر ۲۴ ساعت زمینی احساس می‌کردیم! البته قرصِ زمین را حدود چهار برابر بزرگتر از قرص ماه می‌دیدیم!

نویسنده: محمد همایونی

 

پایان ماه رمضان 1397

وضعیت رویت هلال ماه شوال ۱۴۳۹

وضعیت رویت پذیری هلال ماه شوال ۱۴۳۹

بررسی وضعیت رویت هلال شوال

این هلال علیرغم این که در پهنه ایران قابلیت رویت و مشاهده با چشم غیرمسلح را دارد ولی دیده شدن آن هم چندان ساده نیست. رویت هلال ماه شوال ۱۴۳۹ که در پایان ماه رمضان فعلی (۱۳۹۷  شمسی) انجام می‌شود کمی مشکل خواهد بود. با توجه به مختصات این هلال و مقایسه آن با رصدهای موفق و ناموفقی که در زمان‌های قبل انجام شده است؛ و بر اساس معیارهای رویت پذیری هلال، باید بتوان در نواحی جنوبی ایران آن را با چشم غیر مسلح دید. نواحی شمالی ایران هم برای دیدنش به ابزار مناسب نیاز دارند.

توضیح کاملتر را در ویدئوی زیر ملاحظه کنید:

 

رویت هلال ماه

وضعیت رویت پذیری هلال شوال ۱۴۳۹ در پهنه ایران

 

نتیجه رصدهای انجام شده:

بر اساس گزارش‌هایی که به دست آمده این هلال با چشم مسلح در ارتفاعات بجنورد، دامغان، تهران، ارتفاعات قم، سمیرم و سی‌سخت و … دیده شده است. اما با چشم عادی در ایران گزارش موثقی به دست نیامده است.

البته در منطقه احساء و قطیف (در عربستان) هلال با چشم عادی و به نحو موثق رؤیت و مشاهده شده است.

(زمان درج این خبر: ۲ بامداد جمعه ۲۵ خرداد ۱۳۹۷)

نویسنده: محمد همایونی

 

خسوف بهمن 96 رادیو ستاره شناس

رادیو ستاره شناس ۵ ـ ماه گرفتگی

قسمت پنجم از رادیو اینترنتی ستاره شناس به مناسبت خسوف کاملی که در شامگاه چهارشنبه ۱۱ بهمن ۱۳۹۶ اتفاق می‌افتد، به موضوع ماه گرفتگی اختصاص دارد.

خسوف یا ماه گرفتگی هنگامی رخ می‌دهد که مدارها و حرکت ماه و زمین و خورشید به گونه‌ای تنظیم شوند که ماه وارد سایه زمین در فضا شود. با ورود آرامِ کره ماه به داخل سایه زمین، شاهد تاریک شدن و گرفتگی آرام و تدریجی ماه هستیم.

 

مدت زمان: ۲۰ دقیقه  |  حجم فایل: ۱۹ مگابایت

در این قسمت از رادیو ستاره شناس، ابتدا به توضیح و معرفی پدیده خسوف می‌پردازم و با انواع آن آشنا می‌شویم. سپس در مورد مشخصات ماه گرفتگی در شامگاه چهارشنبه ۱۱ بهمن ۱۳۹۶ صحبت می‌کنم.

خسوف یا ماه گرفتگی چهارشنبه 11 بهمن 1396

ماه گرفتگی خسوف ۱۱ بهمن ۹۶

نکته در خور توجه در این خسوف این است که هنوز کره ماه در نزدیکی حضیض مداری خود قرار دارد و از این رو شاهد ابرماه هم هستیم. امیدوارم که بتوانید این پدیده زیبا را رصد کنید و از دیدن یک ابرماه گرفته در هنگام طلوع لذت فراوان ببرید.

 

ماه در گرفتگی جزئی

خسوف جزئی

در عکس بالا به انحنایی که لبه‌ی سایه زمین بر سطح ماه دارد، دقت کنید. یکی از نشانه‌های کروی بودن زمین همین موضوع است که هنگام خسوف به راحتی قابل مشاهده است.

 


گزارش رصد:

بنده به همراه مسئولین خانه نجوم نجف آباد اقدام به رصد این ماه گرفتگی کردم که عکس‌های آن عبارتند از:

ماه گرفتگی خسوف 11 بهمن 1396

ماه گرفتگی خسوف 11 بهمن 1396

ابرماه از نوع گرفته

ابرماه از نوعِ گرفته!

ابرماه چیست؟

همه می‌دانیم که در وسط ماه‌های قمری، ماه را به صورت کامل یا بدر مشاهده می‌کنیم. همان که معروف است به ماه شب چهارده! البته با کمی تقریب می‌توان قرص ماهِ کامل را در شب‌های 13 و 14 و 15 ماه‌های قمری مشاهده کرد.

از طرفی هم می‌دانیم که مدار ماه به دور زمین یک بیضی نزدیک به دایره است که باعث می‌شود فاصله ماه تا زمین در زمان‌های مختلف، متفاوت باشد. این فاصله می‌تواند از کمترین فاصله ممکن 356400 کیلومتر تا بیشترین مقدار ممکن 406700 کیلومتر باشد. کمترین فاصله تا زمین را نقطه حضیض مداری و دورترین فاصله تا زمین را نقطه اوج مداری ماه می‌گویند.

براساس تجربه ساده‌ای که همه داریم و آن، این‌که جسمِ نزدیک‌تر به ما بزرگ‌تر از جسم دورتر دیده می‌شود، همین اتفاق برای ماه هم می‌افتد. یعنی هنگامی که ماه در حضیض مداری‌اش مشاهده شود، کمی بزرگ‌تر از سایر مواقع دیده خواهد شد. البته این تفاوت چندان زیاد نیست که بتوان به راحتی آن را تشخیص داد. حداکثر این اختلاف به قدری است که باعث می‌شود اندازه قطر ماه 14% بزرگ‌تر و روشنایی آن 30% بیشتر مشاهده شود.

به چنین ماه‌های بدری که در حضیض مداری قرار دارند، به اصطلاح «اَبَرماه Super Moon» گفته می‌شود. اگر شما تجربه دیدن و دقت کردن در اندازه قرص ماه معمولی و روشنایی آن را در شب‌های بدر داشته باشید، می‌توانید این تفاوت را هنگام ابرماه‌ها احساس کنید. البته بهترین زمان مشاهده ابرماه، هنگام طلوع یا غروب آن است که قرص ماه به علت نزدیکی با عوارض زمینی، بزرگ‌تر از حدّ معمول هم دیده می‌شود.

آیا هرماه، ابرماه داریم؟

چون این همزمانی ماه بدر و قرار گرفتن در حضیض مداری، هر ماهه اتفاق نمی‌افتد؛ نمی‌توان در هر ماه شاهد ابرماه بود. معمولا در طول یک سال بین یک تا سه ابرماه را می‌توان مشاهده کرد که باز بین آن‌ها هم درجه‌بندی وجود دارد و همه یکسان نیستند.

ولی حواسمان باشد عکس‌هایی که در رسانه‌ها از ابرماه منتشر می‌شوند، با لنزهای تله و بزرگنمایی گرفته شده‌اند و اندازه ظاهریِ قرص ماه را افزایش داده‌اند، با دیدن آن‌ها این‌گونه تصور نشود که ابرماه یعنی ماهی که چندبرابر ماهِ معمولی بزرگ شده است!

 

بزرگ‌ترین ماه قابل مشاهده در سال 2017 میلادی در یکشنبه سوم دسامبر مقارن با 12 آذرماه 1396 اتفاق افتاد، که برخی از تصاویر زیبای آن را در این مقاله ملاحظه می‌کنید و از دیدن‌شان لذت می‌برید.

نکته جالب دیگر این‌که هرگاه ماه گرفتگی (خسوف) در حضیض مداری ماه اتفاق بیافتد، یعنی یک ابرماه دچار گرفتگی شود، چون هنگام گرفتِ کلی مسافت بیشتری را در سایه زمین طی می‌کند، پس مدت گرفتِ کلی هم افزایش می‌یابد.

و یک خبر جذاب این‌که در غروب روز ۱۱  بهمن ۱۳۹۶  شاهد طلوع یک ابرماه گرفته هستیم! البته چون گرفتِ کلی قبل از طلوع ماه در ایران، شروع شده است، نمی‌توانیم کلّ زمان گرفت را مشاهده کنیم. ولی در هر حال باید خود را برای دیدن، رصد و ثبت این پدیده زیبا و هیجان انگیز آماده کنیم.

برای مشاهده اطلاعات کامل این ماه گرفتگی کلیک کنید.

ماه‌گردی در بین دهانه‌های ماه

ماه‌گردی‌های شبانه در بین دهانه های ماه

دهانه های ماه از جمله برجسته‌ترین عوارضی هستند که در ماه‌گردی‌های شبانه نظر هر رصدگری را به خود جلب می‌کند. ماه سوژه‌ای در آسمان است که هرگاه به سراغ تلسکوپ می‌رویم،‌ نمی‌توان از زیبایی مناظر آن صرفنظر کرد. نزدیک‌ترین همسایه فضایی زمین،‌که بسیار زیبا، بزرگ و نشاط انگیز است و فقط یک ثانیه نوری از ما فاصله دارد. فاصله‌ای که ۱۰۰ مرتبه کوچک‌تر از نزدیک‌ترین همسایه مهم بعدی (یعنی زهره) است. و همین ویژگی آن را خاطره‌انگیزترین هدف برای ابزارهای کوچک رصدی می‌کند. جالب این‌که حتی با چشم غیرمسلح هم می‌توانید، یک دوجین از نقاط گردشگری آن را شناسایی کنید. دوربین دوچشمی، شما را به مکان‌های بیشتری مهمان خواهد کرد؛ و به کارگیری یک تلسکوپ کوچک می‌تواند شما را برای همیشه زمین‌گیرِ ماه کند!

البته تماشاکردنِ صرف؛ و ندانستنِ آن‌چه می‌بینیم به سرعت جذابیت خود را از دست خواهد داد. ولی همانند هر کار دیگری در نجوم، طعم خوش پاداش‌ و لذت رصدها را هنگامی می‌چشیم که با هدف و برنامه‌ای مشخص، بدانیم چه چیزی را می‌خواهیم شکار کنیم و اقدام به رصدِ آن‌ها کنیم. پس بیاید شروع کنیم!

فازهای متغیر ماه

در هر بار گردش ماه به دور زمین، ما شاهد چرخه تغییرات شکل ماه هستیم. این چرخه با «ماه نو» ؛ هنگامی که ماه در نزدیک‌ترین فاصله از امتداد دیدِ ما به سمت خورشید است، آغاز می‌شود. هلال آن به آرامی طی شب‌های متوالی رشد می‌کند و بزرگ می‌شود تا به حالت‌های تربیع (نیم قرص)،‌ کوژ، و سپس ماه کامل (بدر) در نیمه ماه قمری می‌رسد. سپس ماه شروع به کوچک شدن می‌کند و به کوژ دوم، تربیع دوم، و در نهایت هلال باریک در صبحگاهان آخرین روزهای ماه قمری می‌رسد. تا جایی که با رسیدن ماه به هلال ماه نوی بعدی، یک چرخه از فازهای ماه تکمیل خواهد شد.

هنگامی هلال ماه رو به افزایش است، آن را در آسمان شامگاهی خواهیم دید تا زمان بدر. و هنگامی که قرص ماه رو به کاهش است و هلال آن کوچک می‌شود، آن را باید در ساعات اولیه سحرگاه جستجو کرد.

در هر حالت از فازهای ماه،‌ به غیر از «بدر» کره ماه توسط مرز تاریکی و روشنایی به دو قسمت تقسیم می‌شود. این مرز که مرز روز و شب بر سطح ماه است به نام Terminator معروف است که به آن «سایه‌مرز» می‌گوییم. در حقیقت در این خط مرزی، هنگامی که ماه در حالت افزاینده است، خورشید در حال طلوع بر سطح ماه است و زمانی که ماه رو به کاهش است، خورشید در حال غروب در آن سرزمین‌هاست.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : فازها یا اهله ماه

اهله ماه

در نزدیکی مرز شب و روز، مناظر سطح ماه، بسیار برجسته و واضح دیده می‌شوند. کوه‌ها، گودال‌ها و دره‌های ماه به زیبایی خودنمایی می‌کنند، زیرا ارتفاعات و پستی و بلندی‌های این ناحیه، سایه‌های بسیار کشیده و دلفریبی را می‌سازند. و هرچه از این مرز به سمت روشن ماه حرکت کنید، شاهد کاهش برجستگی پستی و بلندی‌ها خواهید بود؛ زیرا در این سرزمین‌ها خورشید بالاتر آمده و طول سایه‌هایشان کاهش یافته است. این اثر در عکس زیر از ارتفاعات اطراف دریای بحران‌ها کاملا مشخص است.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی سایه‌مرز

اثر سایه‌مرز در تشخیص عوارض ماه

دریاهایی از گدازه

وسیع‌ترین مناطقی که بر سطح ماه حتی با چشم غیرمسلح هم دیده می‌شوند، تکه‌هایی بزرگ، مسطح و خاکستری رنگ هستند که به آن‌ها «دریا» (maria) گفته می‌شود. این واژه، کلمه‌ای لاتین است مرکب از (MAH-ray) به معنی دریا. گالیله که اولین رصدگر ماه به وسیله تلسکوپ بود، گمان کرد که این نواحی همانند دریاهای سطح زمین مملو از آب هستند و پس از او یک منجم ایتالیایی هم نام‌هایی خیال‌انگیز برآن‌ها نهاد مانند دریای آرامش، دریای باران‌ها و اقیانوس طوفان‌ها. این نام‌ها بیشتر براساس عقاید اختربینی و تأثیر فازهای ماه بر آب و هوای زمین انتخاب شده بودند. البته به زودی منجمان دریافتند که در سطح ماه هیچ آبی یافت نمی‌شود،‌ ولی نام دریاها همچنان بر سطح ماه،‌ باقی ماندند.

در واقع دریاها، گدازه‌های باستانی‌ای هستند که در مناطق پست سطح ماه در زمان‌هایی بین ۸/۳ تا ۱/۳ میلیارد سال قبل بر اثر برخوردهای عظیم شهاب‌سنگی، جریان یافته و این مناطق را پوشانده‌اند. با کمک یک نقشه کلی از ماه،‌ می‌توان دریاهای ماه را شناسایی کرد. این دریاها، وسیع‌ترین مناطق جغرافیایی سطح ماه هستند که حتی با کوچکت‌ترین دوربین‌های دوچشمی هم می‌توان اطلاعات زیادی راجع به آن‌ها به دست آورد. اگر در چند شب متوالی سعی کنید نام تک تک آن‌ها را شناسایی کنید به زودی خواهید توانست، جغرافیای این دنیای جدید را همانند قاره‌های کره زمین به خاطر بسپارید.

 

مقاله پیشنهادی: ۴ سوژه جالب در رصد ماه کامل

 

این کار بسیار ساده است، زیرا ماه همیشه منظره‌ای یکسان را از خودش به ما نشان می‌دهد. یعنی همواره ما یک روی ماه را می‌بینیم، و روی دیگرش همیشه از دید ما مخفی است. علتش خیلی ساده است، در زمان‌های گذشته سرعت چرخش ماه به دور خودش بیش از مقدار فعلی بود و هر دو طرف ماه قابل مشاهده بود، ولی با گذشت زمان‌های زیاد، به علت تقابل گرانش زمین با ماه؛ آرام آرام از سرعت گردش ماه کاسته شد تا به این حالت قفل شدگی با زمین رسید.

در این حالت مدت زمانی که طول می‌کشد ماه یک بار به دور خودش بچرخد با مدت زمان یک گردش کاملش به دور زمین برابر است. به این حالت «قفل شدگی مداری» می‌گویند و در بین قمرهای موجود در منظومه شمسی رایج است. اشکال این وضعیت این است که ما هرگز نمی‌توانیم سمتِ دیگر ماه را ببینیم مگر این‌که فضاپیمایی را به آن سوی ماه بفرستیم.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : نقشه دریاهای ماه

دریاهای ماه

دهانه‌های برخوردی

معروف‌ترین عارضه سطحی ماه «گودال‌»ها یا «دهانه»های سطح آن هستند. تمام این گودال‌ها نتیجه برخوردهای وحشتناک سیارک‌ها یا دنباله‌دارها با سطح ماه هستند. بیشتر این برخوردها بیش از ۹/۳ میلیارد سال قبل،‌ در دوره‌ای با نام «عصر بمباران سنگین» که یکی از دوره‌های اولیه در تاریخچه تشکیل‌ منظومه شمسی است؛ اتفاق افتاده‌اند. زمین حتی از ماه هم شدیدتر مورد اصابت این برخوردها قرار گرفت؛ اما وجود باد، آب و فعالیت‌های زمین‌شناسی در سطح زمین تقریبا تمام این آثار و ردپاهای گودال‌های اولیه را محو کرده است. اما ماه که فاقد هرگونه فعالیت زمین‌شناسی و فرسایش جوّی است، تمام وقایعی که در دوران کهن آن شکل گرفته اند را دست‌نخورده نگه داشته است.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : دهانه ها و ارتفاعات ماه

دهانه ها و ارتفاعات ماه

عصر جاری شدن سیل گدازه‌ها که منجر به ایجاد دریاها شده، پس از آن دوران بمباران سنگین بوده است. از این‌رو دریاها تعداد بسیار محدودی از دهانه‌های برخوردی را در خود دارند، که آن‌ها هم در اثر برخورد سیارک‌ها و دنباله‌دارهای سرگردان و معدودی است که در دوران‌های بعدی بوده‌اند.

در واقع تلسکوپ شما مکان‌های بسیاری را در اطراف لبه‌های دریاها آشکار می‌کند که گدازه‌های دریاها به آرامی به داخل برخی از دهانه‌ها نفوذ کرده است. بعضی از این دهانه‌ها به قدری از گدازه پر شده است که فقط شبحی از گودال باقی مانده است.

نواحی بزرگ و روشن سطح ماه (در مقابل دریاهای تیره) که در واقع مکان‌های مرتفع ماه هم هستند؛ سرزمین‌های قدیمی‌تر ماه هستند که توانستنه‌اند جان سالم از آن برخوردهای عظیمی که منجر به جریان گدازه‌ها بر سطح ماه شدند جان سالم به در برند. دهانه‌های ماه در اندازه‌های بسیار متنوعی یافت می‌شوند، از چند صد کیلومتر تا دهانه‌های بسیار ریزی که تلسکوپ‌های ما می‌توانند نشان دهند و قطری در حدود ۲ تا ۳ کیلومتر دارند. از طرفی می‌توانید موارد زیادی را تشخیص دهید که زنجیره‌ای از دهانه‌ها با هم‌پوشانی بر هم تشکیل شده‌اند.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : دهانه های ماه و دیوار بزرگ

دهانه های ماه و دیوار بزرگ

اغلب دهانه‌های بزرگ در مرکز خود قله‌ای دارند که در اثر برگشت مواد مذابِ ناشی از برخورد عظیم و منجمد شدن آن ایجاد شده‌اند. دیگر دهانه‌های بزرگ که سطحی کاملا مسطح دارند به «دشت‌های دیواره‌ای» معروفند. از آن جهت که سطح آن‌ها توسط جریان گدازه‌ها به دشتی هموار مانند دریاهای کوچک تبدیل شده‌اند ولی دیواره مشخصی در اطراف آن مشاهده می‌شود.

 

رگه‌های درخشان

دهانه‌های جوان‌تر، به وسیله رگه‌هایی روشن که به صورت شعاعی از دهانه تا فاصله‌های دور امتداد می‌یابند احاطه شده‌اند. این رگه‌ها از خود سایه‌ای ندارند و در شب‌های ماه بدر به وضوح می‌درخشند. آن‌ها خرده سنگ‌هایی هستند که همچون ترکش در هنگام برخوردهای بزرگ، به اطراف پراکنده شده‌اند. برخلاف دهانه‌ها و کوه‌ها، این رگه‌ها هنگامی که نور خورشید از بالاسر برآن‌ها بتابند بهتر دیده می‌شوند؛ یعنی در هنگام ماه کامل.  دهانه جوان تیکو (که فقط ۱۱۰ میلیون سال عمر دارد) بزرگ‌ترین رگه‌ها را دارد که یکی از آن‌ها تقریبا تا آن سوی قرص ماه امتداد یافته است.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : رگه های ماه

رگه‌های ماه

کوه‌ها و شیارها

از جمله عوارض دیگر ماه، رشته کوه‌ها و کوه‌های منفرد بر سطح آن هستند. آن‌ها را به راحتی می‌توانید در سایه‌مرز تشخیص دهید و سایه‌های کوتاه و بلندشان را مشاهده کنید. تَرَک‌ها و شیارهای سطح ماه هم گاهی اوقات با تلسکوپ‌های کوچک قابل مشاهده‌اند، به ویژه در اطراف لبه دریاها که به صورت مارپیچ به درون دریاها نفوذ کرده‌اند. این‌ها دره‌های رودمانندی هستند که به علت سایه دیواره‌های پرشیب‌شان دیده می‌شوند. برخی از آن‌ها با زنجیره‌ای از دهانه‌های کوچک مشاهده می‌شوند و حتی برخی هم مستقیم و بدون خم و چم هستند.

 

چگونه ماه را بگردیم؟

 

۱•  نقشه مناسب برای ماه‌گردی

هر کدام از این عوارض و قسمت‌های سطح ماه هنگامی برای شما شناخته و معنی‌دار می‌شوند که سعی کنید  نام و نوع آن‌ها را بدانید. برای انجام این کار به یک نقشه ماه و چراغ قوه مناسب نیاز دارید. برخی از کتاب‌های جامع نجوم، نقشه‌هایی کلی از ماه را در خود دارند که می‌توان از آن‌ها استفاده کرد. در غیر این‌صورت می‌توانید نقشه‌های جامع ماه را از بخش «محصولات آموزشی» ما تهیه کرده و استفاده کنید. اپلیکیشن‌های اندرویدی هم گزینه خوبی هستند، مانند Phase of the Moon.

۲•  حواس‌تان به تغییر جهت تصویر ماه باشد

اما هنگامی که از چشمی تلسکوپ به ماه نگاه می‌کنید، باید چند ترفند ساده و اساسی را برای جستجوی نام عوارض و شناسایی آن‌ها در تطبیق با نقشه‌های ماه بلد باشید. اکثر نقشه‌های ماه، آن را در حالت طبیعی که با چشم یا دوربین دوچشمی می‌بینیم نمایش می‌دهند، یعنی شمال در بالا، ‌جنوب پایین و شرق در راست قرار دارد. در حالی که باید به یک نکته زیرکانه در خصوص رصد با تلسکوپ توجه داشت.

بسیاری از تلسکوپ‌ها تصویر را وارونه (بالا- پایین) می‌کنند و بسیاری هم برعکس (چپ – راست، وارونه جانبی یا آینه‌ای) می‌کنند؛ و بعضی هم به هردو صورت آن را می‌چرخانند. این دو اثر به طور مستقل جهت‌های ماه را تغییر می‌دهند و شما باید با توجه به تلسکوپ خود و چشمی‌های آن بدانید که کدام حالت را ایجاد می‌کند؛ و بتوانید هر دو اثر را جداگانه برطرف کنید.

۳•  تلسکوپ من چگونه تصویر را می‌چرخاند؟

برای این‌که وضعیت تلسکوپ خود را بسنجید، کافی است هنگام روز آن را به یک سوژه زمینی نشانه روید و نوع تغییر جهت تصویر را در آن مشخص کنید. ترجیحا اگر این کار را با یک تابلوی تبلیغاتی که شامل متن مشخص باشد، انجام دهید راحت‌تر می‌توانید آن را تشخیص دهید. سپس هنگام رصد از پشت چشمی، می‌دانید که با توجه به نقشه‌هایی که از ماه در دست دارید، چگونه آن را در دست‌تان بچرخانید تا با آن‌چه مشاهده می‌کنید تطابق داشته باشد. یا در بعضی موارد باید بتوانید یک تصویر ذهنی درست برای خود تصور کنید تا عوارض سطح ماه را صحیح ودرست شناسایی کنید. توصیه می‌شود ضمن این‌که هر شب و در فازهای مختلف، به دنبال دهانه‌ها و عوارض کوچک هستید، شناسایی دریاها را تمرین و یادآوری کنید تا در مدت دو هفته، طرح کلی ماه کاملا برای‌تان آشنا شود.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی : حالت‌های مختلف ماه در ابزار

حالت‌های مختلف دیدن ماه با ابزار

 

 

نویسنده:

محمد همایونی

 

 

سوپرمون یا ابرماه

ابرماه! Super Moon

اَبَرماه حالتی است که ماه در بزرگترین حالت خود دیده شود. ابرماه موقعی اتفاق می‌افتد که ماه در حضیض مداری‌اش باشد و همزمان آن را به صورت بدر (ماه کامل) مشاهده کنیم. بنابراین هرگاه ماهِ بدر در کمترین فاصله‌اش از زمین باشد، آن را در بزرگترین حالتش مشاهده می‌کنیم. البته در این حالت قرص ماه نهایتا ۱۴% بزرگتر از کوچکترین حالتش یعنی دز زمان اوجِ مداری‌اش دیده خواهد شد، وگرنه ابرماه هم چندان بزرگ نیست که با ماه‌های معمولی تفاوت بسیار زیادی داشته باشد.

نکته‌ای که هست این‌که هرگاه این ابرماه هنگام طلوع یا غروب ماه رخ دهد، به علت اثرات جوّ و خطای بصری‌ای که باعث بزرگتر دیدن ماه و خورشید هنگام طلوع و غروب می‌شود؛ احساس می‌کنیم که ابرماه واقعا بسیار بزرگ است. وگرنه در همه‌ی شب‌هایی که ماه بدر در حال طلوع است، می‌شود آن را بسیار بزرگ و جذاب مشاهده کرد. کافیه قرص ماه رو هنگام ابرماه ببینیم و با ماه بدر در ماه بعدش هم مقایسه کنیم.

نکته‌ی دیگری هم که مثلا در ابرماه آبان ماه ۹۵ گفته نشده است:
نزدیکترین فاصله‌ی ماه ساعت ۱۷:۲۲ نیست بلکه ۷ ساعت بعد یعنی ۱۲ نیمه شب ماه ۳۰۰۰ کیلومتر دیگر به زمین نزدیک می‌شود و قاعدتا باید بزرگتر از سر شب به نظر بیاد، ولی چون دیگر نزدیک افق نیست و آن خطاهای بصری و تأثیرات جو نیستند، چه بسا با دیدنش تصور کنیم که کوچکتر از سر شب هم شده است.
به هر حال به همه توصیه می‌کنم که وقت بذارند و طلوع این ماه زیبا رو ببینند و از هیجان اون لذت ببرند.