آسمان در این ماه ـ بهمن 1404

با عرض معذرت از مخاطبین گرامی، چون این روزها سوگوار ملت عزیز ایران هستیم،‌ توان روحی لازم برای گردآوری اطلاعات جدیدتر نداشته و به سوژه‌ها و اجرامی که از ماه پیش همچنان قابل مشاهده هستند، اکتفا کرده‌ام.

صورت‌های فلکی ماه

در میانه‌ی زمستان هستیم و برای رصد صورت‌های فلکی شاخص این فصل برنامه‌ریزی می‌کنیم: شکارچی (جبار)، دوپیکر (جوزا)، ثور (گاو)، ارابه‌ران (ممسک‌العنان)، اسب بالدار، آندرومدا (زن به زنجیر)، برساوش، آبریز،  قیفاووس، ذات‌الکرسی، حمل (بره)، ماهی (حوت)، و جَدی (بزماهی). در لابه‌لای آن‌ها هم هم‌اختران کم‌نور مثلث، زرافه، چلپاسه (سوسمار)، سیاهگوش و تکشاخ هستند که دیدنشان نیازمند آسمانی پرستاره است، به دور از آلودگی نوری شهرهای بزرگ و کوچک.

هم‌اختران خرچنگ، شیر و دب‌اکبر هم از سمت شرق آسمان در حال پدیدار شدن هستند و از ساعت 9 شب به بعد موقعیت خوبی برای رصد پیدا می‌کنند.

یادآوری همیشگی: در هر ماه فهرستی از صورت‌های فلکی که ارائه می‌شود یا آن‌چه در نقشه ماهانه آسمان می‌آید؛ آن‌هایی است که در ساعت‌های بین 9 تا 11 شب در آسمان به راحتی دیده می‌شوند. وگرنه دیگر صورت‌های فلکی در انتهای شب یا نیمه‌شب به آسمان اضافه خواهند شد.

راحت‌ترین راه برای پیدا کردن صورت‌های فلکی، برنامک‌های قابل نصب روی گوشی‌های تلفن است. با توجه به نوع گوشی خود می‌توانید این برنامک‌ها را یافته و استفاده کنید. روش پایه و به عبارتی کلاسیک برای یافتن آن‌ها استفاده از نقشه‌های ماهانه‌ی آسمان شب است.

همانطور که در بالای نقشه‌ی زیر بیان شده، وضعیت صورت‌های فلکی (هم‌اختران) را در میانه‌ی بهمن به ساعت 21 نشان می‌دهد. در ابتدای ماه‌ یک ساعت دیرتر و در انتهای ماه یک ساعت زودتر این نقشه با آسمان مطابقت خواهد داشت. موقعیت سیاره‌ها با رنگ سبز مشخص شده است.

روی نقشه زیر کلیک (لمس) کنید تا بتوانید آن‌را بزرگنمایی کنید:

اگر نحوه‌ی کاربرد نقشه‌های آسمان شب را نمی‌دانید به مقاله‌ی «راهنمای یافتن صورت‌های فلکی» مراجعه کنید و فیلم آموزشی مربوطه را مشاهده کنید.

---

ستاره‌های ویژه برای رصد

این چند ستاره هر کدام داستان ویژه‌ای برای خود دارند. برخی در جریان پژوهش و اکتشاف، جایگاه خاصی دارند و برخی از نظر ویژگی‌های اخترفیزیکی و رصدی. بعضی مربوط به آسمان پاییزاند ولی همچنان قابل دیدن هستند. تعدادی را می‌توان با چشم غیرمسلح دید و تعدادی دیگر نیاز به دوربین دوچشمی یا تلسکوپی کوچک دارد:

گامای آندرومدا: یک دوگانه‌ی زیبای نارنجی و آبی است که همچون منقار دجاجه با یک تلسکوپ کوچک می‌توان آن دو را تفکیک کرد. اما همدم آبی، خودش دوگانه‌ای ظریفتر است که تفکیک آن نیازمند تلسکوپ بزرگتر از 10 اینچ است.

یوپسیلون آندرومدا: ستاره‌ای دوگانه است و اولین سامانه‌ی سیاره‌ای فراخورشیدی که در یک ستاره‌ی چندگانه کشف شده متعلق به این ستاره است.

ستاره لعل: یک ابرغول قرمز که رنگ قرمز آن با هر ستاره‌ی قرمز رنگ دیگر متفاوت است. ابرغولی است که یک سر و گردن از ابط‌الجوزا بزرگتر است. این ستاره مو (حرف یونانی) قیفاووس است.

گامای قیفاووس: اولین سیاره‌ی فراخورشیدی به گرد این ستاره در 1988 کشف شد، اما تأیید آن تا 2002 طول کشید.

دلتای قیفاووس: سرسلسله‌ی متغیرهای تپنده در آسمان است. به راحتی در یکی از گوشه‌های چهارگوش قیفاووس یافت می‌شود. می‌توان برای رصد تغییرات نور آن برنامه رصدی مشخصی تدارک دید.

رأس‌الغول: یا بتای برساووش که نماینده‌ی دسته‌ی بزرگ متغیرهای گرفتی است. تغییرات نور این ستاره را هم می‌توان همزمان با رصد دلتای قیفاووس انجام داد.

تتا و سیگمای ثور: دوتا از دوگانه‌های آشکار در این هم‌اختر.

نیرالثریا یا اتای ثور: درخشان‌ترین ستاره در خوشه پروین. یک غول آبی.

پلیون در خوشه پروین: ستاره‌ی BU ثور که یک متغیر لایه‌دار است. با سرعت بسیار زیاد به دور خود می‌چرخد و درخشندگی بسیار متغیری دارد.

ابط‌الجوزا: یک ابرغول سرخ که بیشترین پژوهش‌های اخترشناسان در دنیای این ابرغول‌ها روی آن انجام شده است.

ستاره‌های ذوزنقه: ستاره‌ی تتا1 شکارچی. همان که سحابی جبار آن‌را احاطه کرده و با یک تلسکوپ کوچک آماتوری می‌توان ترکیب ذوزنقه‌ای از چهار ستاره‌ی آن‌را تماشا کرد. ستاره‌هایی از رده‌ی O هستند که زمان کوتاهی از تولدشان گذشته است.

---

اجرام غیرستاره‌ای

با یک تلسکوپ متوسط آماتوری (دهانه‌ای بین 4.5 تا 10 اینچ) می‌توان تعداد زیادی از اجرام غیرستاره‌ای شامل کهکشان، خوشه ستاره‌ای و سحابی را دید. طبیعی است هرچه تلسکوپ بزرگتر باشد، می‌توان تعداد اجرام بیشتر و کم‌نورتر را دید. برخی اجسام هم در تلسکوپ‌های کوچکتر دیده نخواهند شد.

سحابی شکارچی (M42) بارزترین و معروف‌ترین جرم غیرستاره‌ای در آسمان زمستان است. زادگاهی از ستارگان به بیشترین پژوهش‌های اخترفیزیکدانان روی آن انجام شده و می‌شود. سحابی گل‌رز (NGC2244) در تکشاخ بسیار دیدنی است اما به علت فاصله‌ی زیادی که دارد، بسیار کم‌نورتر از سحابی جبار دیده می‌شود.

خوشه‌های باز M41 در سگ بزرگ و کندوی عسل (M44) در خرچنگ از آسان‌یاب‌ترین خوشه‌های زمستان‌اند. خوشه‌ی درخت کریسمس (NGC2264) به همراه سحابی دوک در تکشاخ. خوشه‌ی باز M35 در دوپیکر.

خوشه‌های M52 و M103 و NGC663 و NGC559 و NGC7790 را می‌توان در ذات‌الکرسی مشاهده کرد. خوشه NGC752 در آندرومدا و خوشه‌های M15 در اسب بالدار قابل توجه هستند. گفته شده می‌توان سحابی سیاره‌نمای NGC7662 در آندرومدا را توسط تلسکوپ‌های متوسط هم دید. خوشه‌های دوقلو در مرز ذات‌الکرسی و برساوش به راحتی دیده می‌شوند.

خوشه‌ی باز M34‌ که به نام خوشه مارپیچی هم شناخته می‌شود در مرز بین برساوش و آندرومدا دیده می‌شود. خوشه‌های پروین و قلائص که بسیار ساده و آسان قابل رصد هستند. با تلسکوپ می‌توان جزئیات زیادی از آن‌ها را رصد کرد. کهکشان‌های آندرومدا (M31) و مثلث (M33) از معروف‌ترین و برجسته‌ترین سوژه‌هایی است که در آسمان پاییز می‌توان مشاهده کرد. کهکشان مثلث از آندرومدا کم‌نورتر است و ممکن است پیدا کردنش کمی سخت باشد. دو کهکشان M32 و M110 که چسبیده به کهکشان آندرومدا هستند، با تلسکوپ‌های آماتوری همچون ستاره‌هایی مه‌آلود دیده می‌شوند.

---

بارش شهابی

این ماه بارش شهابی قابل توجهی ندارد.

---

ماهواره‌ها

یکی از پدیده‌هایی که در دوره حاضر در آسمان دیده می‌شود، حرکت ماهواره‌ها در آسمان شب است. به ویژه این‌که در سال‌های اخیر تعداد آن‌ها به شدت افزایش یافته، به طوری که در هر لحظه که به آسمان بالای سرمان نگاه کنیم می‌توانیم چندتایی ماهواره در گوشه کنار آسمان بیابیم. ماهواره‌ها همچون ستاره‌های متحرک دیده می‌شوند (هواپیماها دارای چراغ چشمک‌زن هستند). ماهواره‌ها در روشنایی‌های مختلف دیده می‌شوند و به آرامی در بین ستارگان آسمان حرکت می‌کنند. بسته به مدارشان، ممکن است در میانه‌ی مسیرشان ناپدید شوند، چون وارد سایه زمین می‌شوند. هرچه آسمان ما پرستاره‌تر باشد، تعداد بیشتری از آن‌ها دیده می‌شوند.

برای دریافت اطلاعات دقیق از زمان و مسیر حرکت ماهواره‌ها در مکان خود، مراجعه به سایت heavens-above.com سودمند است. می‌توان از برنامک آن یا مشابه آن بر گوشی خود استفاده کرد. پرنورترین آن‌ها ایستگاه فضایی بین‌المللی (ISS) است که روشنایی آن در مرتبه‌ی سیاره مشتری یا بیشتر است.

مطلب مرتبط: یک قطار ستاره

قطار ماهواره‌های استارلینک را در مطلب بالا بخوانید.

---

هفته چهارم بهمن

از شنبه 25 بهمن تا جمعه 1 اسفند

اعتراف می‌کنم که هنوز باوجود این سوگواری ملی، برایم نوشتن این مطالب سخت است. با عرض معذرت و تقدیم تسلیت به همه‌ی خانواده‌های داغدار.

هفته‌ای جذاب برای رصد: دو هلال صبحگاهی و شامگاهی جذاب از ماه به همراه همنشینی هلال ماه با سیاره‌های تیر و ناهید و کیوان. علاوه بر این‌ها،‌ سیاره تیر هم در انتهای هفته به بیشترین زاویه از خورشید و بالاترین ارتفاع از افق می‌رسد تا در بهترین شرایط رصدی قرار گیرد.

سه‌شنبه یک خورشیدگرفت حلقوی رخ می‌دهد اما تقریبا به کار انسانی نخواهد بود. زیرا مکان آن در قطب جنوب است. کمی از ساکنین استرالیا و جنوب آمریکای جنوبی هم می‌توانند بخش‌هایی از این گرفت را رصد کنند.

زمین:

طول روزها بلندتر و بلندتر می‌شود. زمین (یا به عبارتی خورشید) به اعتدال بهاری نزدیکتر می‌شود.

ماه (مانگ):

روزهای پایانی ماه قمری (شعبان 1447 ه.ق) است. سه روز اول هفته می‌توان هلال صبحگاهی را پیش از طلوع خورشید مشاهده کرد. آخرین هلال صحبگاهی در صبح دوشنبه دیده خواهد شد. رصد آن ساده نیست،‌ هرچند فاز هلال حدود 2% است. زیرا فاصله زمانی بین طلوع ماه تا طلوع خورشید حدود 30 دقیقه است و ماه ارتفاع کمی از افق خواهد گرفت.

سه‌شنبه ماه به مقارنه با خورشید می‌رود و در غروب چهارشنبه 29 بهمن، می‌توانیم هلال بسیار زیبای ماه رمضان را کمی پس از غروب خورشید شکار کنیم. دیدن این هلال هم به سادگی امکان‌پذیر نیست. برای هر دو هلال نیازمند آسمانی صاف و تمیز به همراه افق‌های شرقی و غربی باز و بدون مانع هستیم. اما هر دو هلال بسیار زیبا و جذاب هستند. براساس معیارهای رؤیت‌پذیری هلال، هر دو هلال را می‌توان از ایران با چشم غیرمسلح رصد کرد، ولی همان شرط‌ها که گفته شد باید باشند. استفاده از یک دوربین دوچشمی مناسب کمک بسیار زیادی است تا بتوانیم هلال‌ها را پیدا کنیم. پس از یافتن هلال با دوربین، تلاش می‌کنیم تا با چشم غیرمسلح هم آن‌را مشاهده کنیم.

در همین چهارشنبه هلال ماه نو در میان سیاره‌های تیر و ناهید قرار می‌گیرد. یک اجتماع جذاب و زیبا را این سه‌تا رقم می‌زنند. کمی بیشتر دقت کنیم می‌توانیم سیاره کیوان را هم بالاتر از همه ببینیم.

ماه در روز پنجشنبه از دید مردم نیوزلند و مکزیک جلوی سیاره‌ی تیر را خواهد گرفت. و البته بخش بزرگی از اقیانوس آرام مرکزی.

مشخصات ماه در این هفته:

چون ماه نیمه‌شب طلوع می‌کند، موقعیت‌های زیر برای سحرگاه همان روز است.

شنبه 25 بهمن: در کماندار (قوس) ـ فاز: 11%

یکشنبه 26 بهمن: در کماندار (قوس) ـ فاز: 6%

دوشنبه 27 بهمن: در بزماهی (جدی) ـ آخرین هلال صبحگاهی ـ فاز: 2%.

سه‌شنبه 28 بهمن: در آبریز (دلو) ـ ماه‌نو ـ فاز: 0%

چهارشنبه 29 بهمن: در آبریز (دلو) ـ هلال ماه‌نو ماه رمضان ـ همنشین با تیر و ناهید ـ فاز: 1.3%

پنجشنبه 30 بهمن: در ماهی (حوت) ـ همنشین با کیوان ـ فاز: 5%

جمعه 1 اسفند: در ماهی (حوت) ـ فاز: 11%

سیاره‌ها:

تیر در آسمان شامگاهی دیده می‌شود. این هفته وضعیت رصدی خوبی دارد. کمی پس از غروب خورشید می‌توان تیر را بالاسر محل غروب خورشید مشاهده کرد. در هم‌اختر آبریز است. بالاتر از ناهید قرار دارد. در انتهای این هفته به بیشترین کشیدگی شرقی و بالاترین ارتفاع از افق می‌رسد.

ناهید با قدر 3.9- در هم‌اختر آبریز است. آرام آرام وضعیت رصدی بهتری به‌دست می‌آورد. برای دیدن ناهید و تیر باید افق غربی بسیار باز و بدون مانع داشته باشیم، با آسمانی صاف و بدون غبار و ابر. هلال ماه نو در غروب چهارشنبه به جمع تیر و ناهید می‌رسد. هلال به ناهید نزدیکتر دیده می‌شود.

مریخ از قدر 1.05 در بزماهی است. کمی پیش از خورشید طلوع می‌کند، اما هنوز نمی‌توان آن‌را در روشنایی زیاد آسمان مشاهده کرد.

مشتری با قدر 2.5- در هم‌اختر دوپیکر (صورت فلکی جوزا) است. درخشان‌ترین جرم آسمانی است که از همان ابتدای غروب آفتاب به راحتی در سمت شرق آسمان خودنمایی می‌کند. با یک تلسکوپ کوچک می‌توان به راحتی جابه‌جایی قمرهای گالیله‌ای آن‌را رصد کرد. مشتری در حرکت بازگشتی قرار دارد.

کیوان با قدر حدود 1 در هم‌اختر ماهی است. فرصت دیدن آن رو به پایان است. به هنگام غروب خورشید، ارتفاع کمی از افق غربی دارد و دو ساعت و نیم پس از خورشید غروب می‌کند. حلقه‌ها از لبه دیده می‌شوند و قمرهای تیتان و رئا را می‌توان با تلسکوپ‌های کوچک مشاهده کرد. چهارشنبه می‌توان عبور تیتان از جنوب کیوان را مشاهده کرد.

اورانوس از قدر 5.7 در هم‌اختر گاو است. سمت راست و کمی پایین‌دست خوشه پروین قرار دارد. با یک دوربین دوچشمی می‌توان آن‌را یافت.

نپتون از قدر 7.8 در هم‌اختر ماهی است. کمی بالاتر از کیوان قرار دارد. دیدن آن نیازمند تلسکوپ است و در شرایطی که دارد به افق غربی نزدیکتر می‌شود، دیدنش سخت‌تر می‌شود.

---

هفته سوم بهمن

از شنبه 18 بهمن تا جمعه 24 بهمن

زمین:

زمین در حال حرکت به سوی اعتدال بهاری است. طول روز به طور قابل توجهی افزایش یافته است. دمای هوا رو به بالارفتن است.

همچنان به پیشنهادی رصدی که در ماه‌های گذشته در همین بخش زمین اشاره شده، تأکید می‌شود.

ماه (مانگ):

قرص ماه کاهنده است و دوشنبه‌ی این هفته به تربیع آخر خواهد رسید. طلوع آن از شنبه به بعد پس از 12 شب است. بنابراین باید در نیمه‌شب و سحرگاه به دنبال ماه باشیم. در انتهای این هفته به هلال صبحگاهی نزدیک می‌شویم ولی آخرین هلال صبحگاهی در هفته‌ی بعد دیده خواهد شد.

مطلب مرتبط: ماه‌گردی‌های شبانه

مشخصات ماه در این هفته:

به علت طلوع در نیمه‌شب از این به بعد موقعیت ماه در بامداد و سحرگاه آن روز داده می‌شود.

شنبه 18 بهمن: در دوشیزه (سنبله) ـ فاز: 73%

یکشنبه 19 بهمن: در دوشیزه (سنبله) ـ فاز: 64%

دوشنبه 20 بهمن: در ترازو (میزان) ـ تربیع آخر ـ فاز: 55%.

سه‌شنبه 21 بهمن: در ترازو (میزان) ـ فاز: 45%

چهارشنبه 22 بهمن: در کژدم (عقرب) ـ نزدیک قلب‌العقرب ـ فاز: 36%

پنجشنبه 23 بهمن: در مارافسای (عوا) ـ فاز: 27%

جمعه 24 بهمن: در کماندار (قوس) ـ فاز: 18%

سیاره‌ها:

به‌جز ناهید و مریخ بقیه‌ی سیاره‌ها را می‌توان در آسمان مشاهده کرد. مریخ وارد آسمان صبحگاهی شده و ناهید هم به آسمان شامگاهی منتقل شده‌. اما هنوز زاویه‌های کمی با خورشید دارند. شاید بتوان ناهید را به علت درخشش زیادش کمی پس از غروب خورشید دید، اما دیدن مریخ در هفته‌های آینده خواهد بود.

تیر با قدر حدود 1- در هم‌اختر آبریز است. می‌توان آن‌را کمی پس از غروب خورشید در بالاسر محل غروب خورشید پیدا کرد. کمی مشکل است زیرا ارتفاعش از افق خیلی کم است. دیدن آن نیازمند یک افق باز و آسمانی تمیز و شفاف است. تا پایان هفته ارتفاع بیشتری از افق می‌گیرد و شرایط رصدی‌اش کمی بهتر می‌شود.

ناهید با قدر 3.9- همپای تیر در آبریز است. کمی پایین‌تر از سیاره‌ی تیر است. شاید بتوان آن‌را مشاهده کرد.

مریخ از قدر 1.1 در بزماهی است و در جهت عکس ناهید به آسمان صبحگاهی وارد شده است. دیده نمی‌شود و باید منتظر هفته‌های بعد بود تا بتوان قبل از طلوع خورشید آن‌را شکار کنیم.

مشتری با قدر 2.5- در دوپیکر است و به‌هنگام غروب خورشید، ارتفاع قابل توجهی از افق شرقی دارد. در همه‌ی شب تا سحرگاه پرنورترین ستاره‌ای است که در آسمان دیده می‌شود. در حرکت بازگشتی است. تماشای قمرهای گالیله‌ای و دنبال‌کردن آن‌ها در طول شب و در طول هفته برای کسانی که تلسکوپ کوچک دارند بسیار جذاب و آموزنده است.

کیوان با قدر 1 در مرز هم‌اختر ماهی است. با تاریک شدن آسمان، کیوان در نزدیکی افق غرب دیده می‌شود. ارتفاع کمی دارد و در این هفته تاحدود ساعت 8 شب فرصت رصد آن‌را داریم. حلقه‌ها از لبه دیده می‌شوند و قمرهای تیتان و رئا را می‌توان با تلسکوپ‌های کوچک مشاهده کرد. تیتان در طول این هفته از سمت چپ کیوان به سمت راست آن جابه‌جا می‌شود.

اورانوس از قدر 5.7 در هم‌اختر گاو است. پایین‌دست خوشه پروین قرار دارد و می‌توان با یک دوربین دوچشمی آن‌را یافت.

نپتون از قدر 7.8 در هم‌اختر ماهی است. کمی بالاتر از کیوان قرار دارد. دیدن آن نیازمند تلسکوپ است و باتوجه به ارتفاع کمی که از افق دارد، دیدن آن دیگر ساده نیست.

---

هفته دوم بهمن

از شنبه 11 بهمن تا جمعه 17 بهمن

---

هفته اول بهمن

از شنبه 4 بهمن تا جمعه 10 بهمن

نویسنده: محمد همایونی