آسمان در این ماه ـ مهر 1405

آسمان در این ماه
معرفی مهم‌ترین رویدادهای رصدی ماه جاری به صورت هفتگی

صورت‌های فلکی ماه

دب‌اکبر، عوّا (گاوران)، تاج شمالی، میزان و عقرب فقط در ابتدای شب دیده می‌شوند. به هفته سوم مهر که برسیم دیگر خبری از میزان و عقرب نخواهد بود. دب‌اصغر، اژدها، جاثی و کلاغ را که کم‌نورتر هستند می‌توان تا حدود ساعت 10 شب مشاهده کرد.

صورت‌های فلکی برجسته‌ای که در ماه مهر می‌توان دید عبارتند از: شلیاق، عقاب و دجاجه (که مثلث تابستانه را می‌سازند)، قیفاووس، ذات‌الکرسی و جَدی (بزماهی). در لابه‌لای آن‌ها هم هم‌اختران کوچک و کم‌نور سهم (پیکان)، دلفین، روباهک، پاره‌اسب و چلپاسه هستند که دیدنشان نیازمند آسمانی پرستاره است، به دور از آلودگی نوری شهرهای بزرگ و کوچک.

هم‌اختران پاییزی همچون اسب بالدار و برساوش و زن به زنجیر (آندرومدا) و آبریز (دَلو) موقعیت دارند و همانطور که در نقشه دیده می‌شود در میانه‌ی آسمان هستند. به نیمه‌شب که برسیم صورت‌های فلکی درخشان زمستانی به‌ترتیب طلوع کرده و آسمان سحرگاه را درخشان می‌کنند.

یادآوری همیشگی: در هر ماه فهرستی از صورت‌های فلکی که ارائه می‌شود یا آن‌چه در نقشه ماهانه آسمان می‌آید؛ آن‌هایی است که در ساعت‌های بین 9 تا 11 شب در آسمان به راحتی دیده می‌شوند. وگرنه دیگر صورت‌های فلکی در انتهای شب یا نیمه‌شب به آسمان اضافه خواهند شد.

راحت‌ترین راه برای پیدا کردن صورت‌های فلکی، برنامک‌های قابل نصب روی گوشی‌های تلفن است. با توجه به نوع گوشی خود می‌توانید این برنامک‌ها را یافته و استفاده کنید. روش پایه و به عبارتی کلاسیک برای یافتن آن‌ها استفاده از نقشه‌های ماهانه‌ی آسمان شب است.

همانطور که در بالای نقشه‌ی زیر بیان شده، وضعیت صورت‌های فلکی (هم‌اختران) را در میانه‌ی مهر به ساعت 21 نشان می‌دهد. در ابتدای ماه‌ یک ساعت دیرتر و در انتهای ماه یک ساعت زودتر این نقشه با آسمان مطابقت خواهد داشت. در نقشه مهر 1405 فقط سیاره‌های نپتون و کیوان دیده می‌شوند.

روی نقشه زیر کلیک (لمس) کنید تا بتوانید آن‌را بزرگنمایی کنید:

اگر نحوه‌ی کاربرد نقشه‌های آسمان شب را نمی‌دانید به مقاله‌ی «راهنمای یافتن صورت‌های فلکی» مراجعه کنید و فیلم آموزشی مربوطه را مشاهده کنید.

ستاره‌های ویژه برای رصد

این چند ستاره هر کدام داستان ویژه‌ای برای خود دارند. برخی در جریان پژوهش و اکتشاف، جایگاه خاصی دارند و برخی از نظر ویژگی‌های اخترفیزیکی و رصدی. تعدادی را می‌توان با چشم غیرمسلح دید و تعدادی دیگر نیاز به دوربین دوچشمی یا تلسکوپی کوچک دارد:

61 دجاجه: نخستین ستاره‌ای که فاصله‌اش اندازه‌گیری شد. این اندازه‌گیری در سال 1838م توسل فردریش بِسِل (منجم آلمانی) با استفاده از روش هندسی اختلاف منظر انجام شد. این ستاره از قدر 5 است و در آسمان تاریک و شفاف با چشم دیده خواهد شد. اما با کمک یک دوربین دوچشمی یا تلسکوپ کوچک هم از آسمان‌های شهری می‌توان شکارش کرد. بسل آن زمان فاصله‌اش را حدود 10.3 سال نوری حساب کرد که نسبت به اندازه‌گیری کنونی (11.4 سال نوری) دقت خیلی خوبی داشته است.

P دجاجه: یک متغیر فورانی است. ستاره‌ای سنگین است که نمی‌تواند پایدار بماند و در دوره‌های زمانی نامنظم با یک فوران گازی پوست‌اندازی می‌کند. در قرن هفدهم دو بار درخشان شد و قدر آن به 3 رسیده است. قدر کنونی آن نزدیک به 5 است.

گامای آندرومدا: یک دوگانه‌ی زیبای نارنجی و آبی است که همچون منقار دجاجه با یک تلسکوپ کوچک می‌توان آن دو را تفکیک کرد. اما همدم آبی، خودش دوگانه‌ای ظریفتر است که تفکیک آن نیازمند تلسکوپ بزرگتر از 10 اینچ است.

70 حوّا (70 مارافسای): یک دوگانه جالب است که از دید زمین می‌توان دور و نزدیک شدن آن‌دو را با تلسکوپ‌های کوچک و متوسط در طی چند سال پی‌درپی متوجه شد. دوره تناوب آن‌ها 88 است. در سال 2025 به بیشترین زاویه از هم می‌رسند و دوباره شروع می‌کنند به هم نزدیک شوند. پیشنهاد این است که از امسال تا ده سال دیگر هر ساله آن‌را با تلسکوپ خود رصد کنیم. تفکیک شدن یا نشدن آن‌ها نشانه‌ی دور و نزدیک شدن‌شان از هم است.

اپسیلون شلیاق: شاید زیباترین و معروف‌ترین دوگانه‌ای که می‌توان با تلسکوپ‌های کوچک دید. هرکدام از مولفه‌های اپسیلون شلیاق، خودشان دوگانه هستند. تفکیک آن‌دو در تلسکوپ‌های با دهانه 100 میلی‌متر و بزرگتر مشاهده می‌شود.

ستاره لعل: یک ابرغول قرمز که رنگ قرمز آن با هر ستاره‌ی قرمز رنگ دیگر متفاوت است. ابرغولی است که یک سر و گردن از ابط‌الجوزا بزرگتر است. این ستاره مو (حرف یونانی) قیفاووس است.

دلتای قیفاووس: سرسلسله‌ی متغیرهای تپنده در آسمان است. به راحتی در یکی از گوشه‌های چهارگوش قیفاووس یافت می‌شود. می‌توان برای رصد تغییرات نور آن برنامه رصدی مشخصی تدارک دید.

رأس‌الغول: یا بتای برساووش که نماینده‌ی دسته‌ی بزرگ متغیرهای گرفتی است. تغییرات نور این ستاره را هم می‌توان همزمان با رصد دلتای قیفاووس انجام داد.

گامای قیفاووس: اولین سیاره‌ی فراخورشیدی به گرد این ستاره در 1988 کشف شد، اما تأیید آن تا 2002 طول کشید.

51ـ اسب بالدار: ستاره‌ای همچون خورشید است که به عنوان اولین ستاره‌ی خورشیدمانند که سیاره‌ای به دور خود دارد معرفی می‌شود.

یوپسیلون آندرومدا: ستاره‌ای دوگانه است و اولین سامانه‌ی سیاره‌ای فراخورشیدی که در یک ستاره‌ی چندگانه کشف شده متعلق به این ستاره است.

اجرام غیرستاره‌ای

با یک تلسکوپ متوسط آماتوری (دهانه‌ای بین 4.5 تا 10 اینچ) می‌توان تعداد زیادی از اجرام غیرستاره‌ای شامل کهکشان، خوشه ستاره‌ای و سحابی را دید. طبیعی است هرچه تلسکوپ بزرگتر باشد، می‌توان تعداد اجرام بیشتر و کم‌نورتر را دید. برخی اجسام هم در تلسکوپ‌های کوچکتر دیده نخواهند شد.

در این ماه می‌توان قوس (کماندار) را در ساعت‌های ابتدایی شب دید. بنابراین آنچه که در ماه پیش از صورت فلکی نام بردیم را می‌توان در فهرست رصدهای سرشب قرار داد.

به همین صورت در ابتدای شب هم فرصت اندکی برای دیدن معروف‌ترین خوشه کروی، یعنی خوشه جاثی یا M13‌ در اختیار داریم. اما در عوض فرصت کافی برای دیدن آنچه در مثلث تابستانی است، داریم.

دو سحابی سیاره‌نمای معروف: M57‌ در شلیاق و M27‌ معروف به سحابی دمبل در روباهک را می‌توان با تلسکوپ‌های متوسط آماتوری رصد کرد. در تلسکوپ‌های حدود 8 اینچ همچون قرص محو سیاره‌ها دیده می‌شوند.

در دجاجه: صورت فلکی دجاجه (هم‌اختر قو یا صلیب شمالی) سرشار از اجرامی است که می‌تواند یک منجم آماتور علاقه‌مند را با یک ابزار کوچک مدت‌ها مشغول کند. سه ستاره‌ی دوگانه‌ی معروف که به زیبایی در تلسکوپ‌های کوچک دیده می‌شوند: منقار (بتای دجاجه) و اومیکرون1 و 61 دجاجه. این آخری اهمیت تاریخی بالای هم دارد زیرا نخستین ستاره‌ای است که فاصله‌اش با روش اختلاف منظر اندازه‌گیری شده است.

اگر یک دوربین دوچشمی داشته باشیم می‌توان با آن تعداد زیادی صحنه‌های چشمگیر و زیبا و پرستاره در دجاجه مشاهده کرد. همین تعداد زیاد ستاره را دیدن واقعا هیجان‌انگیز است. حتا می‌توان شکاف راه‌شیری که در دجاجه دیده می شود را تشخیص داد.

دیگر اجرام دجاجه: M39 یک خوشه باز. سحابی آمریکای شمالی (NGC7000) و خوشه باز NGC6871 به همراه سحابی پرده (NGC6960) که این آخری با تلسکوپ‌های آماتوری دیده نمی‌شود.

در ذات‌الکرسی: خوشه‌های M52 و M103 و NGC663 و NGC559 و NGC7790 را می‌توان در ذات‌الکرسی مشاهده کرد.

و در آندرومدا: خوشه NGC752 و گفته شده می‌توان سحابی سیاره‌نمای NGC7662 را توسط تلسکوپ‌های متوسط هم دید.

کهکشان‌های آندرومدا (M31) که شاخص‌ترین جرم غیرستاره‌ای آندرومدا است. باید به آن کهکشان مثلث (M33) را هم افزود که در صورت‌فلکی مثلث است. کهکشان مثلث از آندرومدا کم‌نورتر است و ممکن است پیدا کردنش کمی سخت باشد. دو کهکشان M32 و M110 که چسبیده به کهکشان آندرومدا هستند، با تلسکوپ‌های آماتوری همچون ستاره‌هایی مه‌آلود دیده می‌شوند.

خوشه M15 در اسب بالدار هم از قلم نیفتد.

بارش شهابی

بارش شهابی جبّاری که چندان در کانون توجه نیست حدود 29 مهر به اوج خود می‌رسد. شهاب‌های این بارش که ذرات باقی‌مانده از دنباله‌دار هالی است، از یک هفته قبل آن تا یک هفته بعدش دیده می‌شوند. معمولا در اوج بارش، می‌توان 25 شهاب در یک ساعت در شرایط رصدی خیلی خوب مشاهده کرد. کانون آن در مرز هم‌اختران (صورت‌های فلکی) شکارچی و دوپیکر است.

شهاب‌های این بارش کم‌نور هستند، ولی در عوض رد خاکستر بیشتری نسبت به بارش‌های دیگر به‌جای می‌گذارند. چون شهاب‌های کم‌نوری دارد، برای رصد آن‌ها باید در مکانی به دور از هر آلودگی نوری قرار بگیریم. کانون بارش در نیمه‌شب طلوع می‌کند، پس بهتر است در ساعت پایانی شب برنامه‌ی رصد خود را شروع کنیم و امیدوار باشیم تا سحرگاه، بتوان شهاب‌های خوبی را شکار کرد.

ماه در این روز در فاز شب نهم و دهم است بنابراین از انتهای شب تا سحرگاه که انتظار دیدن شهاب‌های جباری را داریم، در آسمان نیست و مزاحمت ایجاد نمی‌کند.

ماهواره‌ها

یکی از پدیده‌هایی که در دوره حاضر در آسمان دیده می‌شود، حرکت ماهواره‌ها در آسمان شب است. به ویژه این‌که در سال‌های اخیر تعداد آن‌ها به شدت افزایش یافته، به طوری که در هر لحظه که به آسمان بالای سرمان نگاه کنیم می‌توانیم چندتایی ماهواره در گوشه کنار آسمان بیابیم. ماهواره‌ها همچون ستاره‌های متحرک دیده می‌شوند (هواپیماها دارای چراغ چشمک‌زن هستند). ماهواره‌ها در روشنایی‌های مختلف دیده می‌شوند و به آرامی در بین ستارگان آسمان حرکت می‌کنند. بسته به مدارشان، ممکن است در میانه‌ی مسیرشان ناپدید شوند، چون وارد سایه زمین می‌شوند. هرچه آسمان ما پرستاره‌تر باشد، تعداد بیشتری از آن‌ها دیده می‌شوند.

برای دریافت اطلاعات دقیق از زمان و مسیر حرکت ماهواره‌ها در مکان خود، مراجعه به سایت heavens-above.com سودمند است. می‌توان از برنامک آن یا مشابه آن بر گوشی خود استفاده کرد.

پرنورترین آن‌ها ایستگاه فضایی بین‌المللی (ISS) است که روشنایی آن در مرتبه‌ی سیاره مشتری یا بیشتر است. سه‌شنبه 8 مهر ساعت 7شب و چهارشنبه 9 مهر 6:13 عصر دو عبور درخشان و دیدنی از فراز ایران دارد.

هفته اول مهر

به‌زودی …

هفته دوم مهر

به‌زودی …

هفته سوم مهر

به‌زودی …

هفته چهارم مهر

به‌زودی …

نویسنده: محمد همایونی