آسمان در این ماه ـ شهریور 1405

آسمان در این ماه
معرفی مهم‌ترین رویدادهای رصدی ماه جاری به صورت هفتگی

صورت‌های فلکی ماه

صورت‌های فلکی شاخص در آخرین ماه تابستان عبارتند از: جاثی (برزانو نشسته)، اکلیل (تاج)، شلیاق، دجاجه (قو ـ ماکیان)، عقاب، قیفاووس، ذات‌الکرسی، مارافسای (حوا)، قوس (کماندار)، اسب بالدار و جَدی (بزماهی). این‌ها هم‌اخترانی هستند که در بخش مرکزی نقشه صورت‌های فلکی این ماه دیده می‌شوند. هم‌اختران دب‌اکبر، عقرب و عوا در ابتدای شب وضعیت خوبی دارند و سپس رو به غروب می‌روند. صورت‌های کم‌نورتری همچون اژدها، مار آبی، روباهک، سهم، دلفین، چلپاسه و پاره‌اسب هم در بین آن‌ها دیده خواهند شد، اما به سختی.

هم‌اختران (صورت‌های فلکی) دجاجه، قیفاووس و ذات‌الکرسی را در این ماه به خوبی می‌توان رصد کرد. پیشنهاد می‌شود به جزئیات این هم‌اختران بیشتر پرداخته شود.

صورت‌های فلکی درخشان زمستانی در سحرگاه طلوع کرده و آسمان آن موقع را درخشان کرده‌اند.

یادآوری همیشگی: در هر ماه فهرستی از صورت‌های فلکی که ارائه می‌شود یا آن‌چه در نقشه ماهانه آسمان می‌آید؛ آن‌هایی است که در ساعت‌های بین 9 تا 11 شب در آسمان به راحتی دیده می‌شوند. وگرنه دیگر صورت‌های فلکی در انتهای شب یا نیمه‌شب به آسمان اضافه خواهند شد.

راحت‌ترین راه برای پیدا کردن صورت‌های فلکی، برنامک‌های قابل نصب روی گوشی‌های تلفن است. با توجه به نوع گوشی خود می‌توانید این برنامک‌ها را یافته و استفاده کنید. روش پایه و به عبارتی کلاسیک برای یافتن آن‌ها استفاده از نقشه‌های ماهانه‌ی آسمان شب است.

همانطور که در بالای نقشه‌ی زیر بیان شده، وضعیت صورت‌های فلکی (هم‌اختران) را در میانه‌ی شهریور به ساعت 21 نشان می‌دهد. در ابتدای ماه‌ یک ساعت دیرتر و در انتهای ماه یک ساعت زودتر این نقشه با آسمان مطابقت خواهد داشت. سیاره‌ها در این عکس نیستند، زیرا حدود ساعت یازده شب تازه نپتون به عنوان اولین سیاره طلوع می‌کند.

روی نقشه زیر کلیک (لمس) کنید تا بتوانید آن‌را بزرگنمایی کنید:

اگر نحوه‌ی کاربرد نقشه‌های آسمان شب را نمی‌دانید به مقاله‌ی «راهنمای یافتن صورت‌های فلکی» مراجعه کنید و فیلم آموزشی مربوطه را مشاهده کنید.

---

ستاره‌های ویژه برای رصد

این چند ستاره هر کدام داستان ویژه‌ای برای خود دارند. برخی در جریان پژوهش و اکتشاف، جایگاه خاصی دارند و برخی از نظر ویژگی‌های اخترفیزیکی و رصدی. تعدادی را می‌توان با چشم غیرمسلح دید و تعدادی دیگر نیاز به دوربین دوچشمی یا تلسکوپی کوچک دارد:

61 دجاجه: نخستین ستاره‌ای که فاصله‌اش اندازه‌گیری شد. این اندازه‌گیری در سال 1838م توسل فردریش بِسِل (منجم آلمانی) با استفاده از روش هندسی اختلاف منظر انجام شد. این ستاره از قدر 5 است و در آسمان تاریک و شفاف با چشم دیده خواهد شد. اما با کمک یک دوربین دوچشمی یا تلسکوپ کوچک هم از آسمان‌های شهری می‌توان شکارش کرد. بسل آن زمان فاصله‌اش را حدود 10.3 سال نوری حساب کرد که نسبت به اندازه‌گیری کنونی (11.4 سال نوری) دقت خیلی خوبی داشته است.

P دجاجه: یک متغیر فورانی است. ستاره‌ای سنگین است که نمی‌تواند پایدار بماند و در دوره‌های زمانی نامنظم با یک فوران گازی پوست‌اندازی می‌کند. در قرن هفدهم دو بار درخشان شد و قدر آن به 3 رسیده است. قدر کنونی آن نزدیک به 5 است.

عناق و سُها: در شکستگی دسته‌ی آبگردان. سها چسبیده به عناق دیده می‌شود و همدمی دارد که با تلسکوپ‌های کوچک قابل دیدن است. این همدم در واقع به دور عناق در گردش است. این ستاره را می‌توان به عنوان اولین دوگانه‌ای که در تاریخ با تلسکوپ کشف شده نامگذاری کرد: به سال 1650م توسط جیووانی ریتچولی. از طرفی عناق نخستین دوتایی است که از آن عکسبرداری شده: در سال 1867 توسط جورج باند در هاروارد. و باز هم عناق اولین دوتایی است که از راه طیف‌سنجی دوتایی بودنش به اثبات رسیده: به سال 1889 توسط ادوارد پیکرینگ در هاروارد. سها ارتباط گرانشی با عناق ندارد. اما جالب این‌که خود سها یک دوتایی طیف‌نمایی است.

70 حوّا (70 مارافسای): یک دوگانه جالب است که از دید زمین می‌توان دور و نزدیک شدن آن‌دو را با تلسکوپ‌های کوچک و متوسط در طی چند سال پی‌درپی متوجه شد. دوره تناوب آن‌ها 88 است. در سال 2025 به بیشترین زاویه از هم می‌رسند و دوباره شروع می‌کنند به هم نزدیک شوند. پیشنهاد این است که از امسال تا ده سال دیگر هر ساله آن‌را با تلسکوپ خود رصد کنیم. تفکیک شدن یا نشدن آن‌ها نشانه‌ی دور و نزدیک شدن‌شان از هم است.

اپسیلون شلیاق: شاید زیباترین و معروف‌ترین دوگانه‌ای که می‌توان با تلسکوپ‌های کوچک دید. هرکدام از مولفه‌های اپسیلون شلیاق، خودشان دوگانه هستند. تفکیک آن‌دو در تلسکوپ‌های با دهانه 100 میلی‌متر و بزرگتر مشاهده می‌شود.

آلفای روباهک: نه خودش بلکه ستاره‌ای در جنوب آن که در سال 1967 م به عنوان اولین تپ‌اختر کشف شد. این تپ‌اختر با تلسکوپ‌های آماتوری قابل دیدن نیست.

---

اجرام غیرستاره‌ای

با یک تلسکوپ متوسط آماتوری (دهانه‌ای بین 4.5 تا 10 اینچ) می‌توان تعداد زیادی از اجرام غیرستاره‌ای شامل کهکشان، خوشه ستاره‌ای و سحابی را دید. طبیعی است هرچه تلسکوپ بزرگتر باشد، می‌توان تعداد اجرام بیشتر و کم‌نورتر را دید. برخی اجسام هم در تلسکوپ‌های کوچکتر دیده نخواهند شد.

در ماه پیش با سنبله خداحافظی کردیم و این ماه هم با عقرب و دب‌اکبر. اما هنوز می‌توان در قوس و دجاجه تعداد زیادی از اجرام غیرستاره‌ای را رصد کرد.

اما برای دیدن کهکشان‌های دب‌اکبر هنوز فرصت کافی داریم: اجرام مسیه به شماره‌های 51 و 81 و 82 و 101 . کهکشان گرداب M51‌ در مرز تازی‌ها قرار دارد. M81 و M82  را می‌توان با دوربین دوچشمی قدرتمند هم پیدا کرد.

خوشه کروی جاثی (M13) را از ابتدا تا انتهای شب می‌توان به خوبی رصد کرد. با یک تلسکوپ 8 اینچ و بزرگتر از آن و در آسمانی تاریک می‌توان ستاره‌های بخش خارجی آن‌را چون جواهر تشخیص داد. خوشه کروی M92 هم در همین صورت فلکی جاثی است و دیدن آن فراموش نشود. در هم‌اختر مارافسای (حوّا) هم چند خوشه کروی قابل رصد هستند: اجرام مسیه به شماره‌های 10 و 12 و 62. به آن‌ها خوشه باز IC4665 را هم باید افزود، هرچند کم‌فروغ است.

دو سحابی سیاره‌نمای معروف: M57‌ در شلیاق و M27‌ معروف به سحابی دمبل در روباهک را می‌توان با تلسکوپ‌های متوسط آماتوری رصد کرد. در تلسکوپ‌های حدود 8 اینچ همچون قرص محو سیاره‌ها دیده می‌شوند.

در سه صورت فلکی عقرب، قوس و دجاجه فهرست بلندی از اجرام غیرستاره‌ای شامل خوشه‌های ستاره‌ای و سحابی و ستارگان دوگانه وجود دارد که ساعت‌ها می‌تواند رصدگران کنجکاو و صبور را به خود مشغول کند.

در عقرب: اجرام مسیه (M) به شماره‌های 4 و 6 و 7 و 80 و از فهرست عمومی (NGC): 6124 و 6231 و 6383 و 6416

در قوس: پانزده‌تا از فهرست مسیه اینجاست! معروف‌ترین‌ها:  8 (سحابی مرداب) و 17 (سحابی امگا) و 20 (سحابی سه‌تکه) و 22 و 23 هستند. از فهرست عمومی هم: 6822 و 6618 به همراه تعداد زیاد دیگر.

در دجاجه: M39 یک خوشه باز. سحابی آمریکای شمالی (NGC7000) و خوشه باز NGC6871 به همراه سحابی پرده (NGC6960) که این آخری با تلسکوپ‌های آماتوری دیده نمی‌شود.

---

بارش شهابی

در شهریور بارش شهابی نداریم.

---

ماهواره‌ها

یکی از پدیده‌هایی که در دوره حاضر در آسمان دیده می‌شود، حرکت ماهواره‌ها در آسمان شب است. به ویژه این‌که در سال‌های اخیر تعداد آن‌ها به شدت افزایش یافته، به طوری که در هر لحظه که به آسمان بالای سرمان نگاه کنیم می‌توانیم چندتایی ماهواره در گوشه کنار آسمان بیابیم. ماهواره‌ها همچون ستاره‌های متحرک دیده می‌شوند (هواپیماها دارای چراغ چشمک‌زن هستند). ماهواره‌ها در روشنایی‌های مختلف دیده می‌شوند و به آرامی در بین ستارگان آسمان حرکت می‌کنند. بسته به مدارشان، ممکن است در میانه‌ی مسیرشان ناپدید شوند، چون وارد سایه زمین می‌شوند. هرچه آسمان ما پرستاره‌تر باشد، تعداد بیشتری از آن‌ها دیده می‌شوند.

برای دریافت اطلاعات دقیق از زمان و مسیر حرکت ماهواره‌ها در مکان خود، مراجعه به سایت heavens-above.com سودمند است. می‌توان از برنامک آن یا مشابه آن بر گوشی خود استفاده کرد.

پرنورترین آن‌ها ایستگاه فضایی بین‌المللی (ISS) است که روشنایی آن در مرتبه‌ی سیاره مشتری یا بیشتر است. صبح پنجشنبه 12 شهریور حدود پنج و هفت دقیقه یک عبور از فراز ایران دارد.

مطلب مرتبط: یک قطار ستاره

قطار ماهواره‌های استارلینک را در مطلب بالا بخوانید.

---

هفته اول شهریور

متأسفانه فرصت آماده‌سازی این هفته نشد.

---

هفته دوم شهریور

از شنبه 7 شهریور تا جمعه 13 شهریور

زمین:

زمین به اعتدال پاییزی نزدیک شده است. انتهای شهریور، اعتدال پاییزی است. زمانی که خورشید روی دایرة‌البروج از نیمکره شمالی آسمان وارد نیمکره جنوبی آن می‌شود. در این هنگام طول روز و شب برابر است. در نیمکره شمالی وارد پاییز می‌شویم و در نیمکره جنوبی وارد بهار.

پیشنهاد رصدی: مشاهده و ثبت محل طلوع و غروب خورشید از یک مکان ثابت کمک می‌کند تا بهتر و دقیق‌تر به تفاوت‌های انقلاب‌ها و اعتدال‌ها پی‌ببریم. به هنگام اعتدال‌های بهاری و پاییزی، خورشید دقیقا از شرق طلوع و در غرب غروب می‌کند.

ماه (مانگ):

ماه کامل طی شده است که وارد این هفته می‌شویم. یکشنبه ماه به زحل نزدیک می‌شود و چهارشنبه به خوشه پروین. صبح جمعه هم به تربیع آخر این ماه می‌رسد.

مشخصات ماه در این هفته:

شنبه 7 شهریور: در ماهی (حوت) ـ فاز: 97%

یکشنبه 8 شهریور: در ماهی (حوت) ـ نزدیک کیوان ـ فاز:92%

دوشنبه 9 شهریور: در ماهی (حوت) ـ فاز: 85%.

سه‌شنبه 10 شهریور: در بره (حَمَل) ـ فاز: 77%

چهارشنبه 11 شهریور: در بره (حَمَل) ـ فاز: 67%

پنجشنبه 12 شهریور: در گاو (ثور) ـ کنار خوشه پروین ـ فاز: 55%

جمعه 13 شهریور: در گاو (ثور) ـ صبح جمعه در تربیع آخر ـ فاز: 44%

سیاره‌ها:

به جز عطارد (تیر) بقیه سیاره‌ها به راحتی دیده می‌شوند. ناهید با غروب خورشید در افق غربی خودنمایی می‌کند. نپتون و کیوان از ساعت 8 شب به بعد طلوع می‌کنند. اورانوس در انتهای شب و مریخ در نیمه‌شب برمی‌خیزند و مشتری هم سحرگاه.

تیر با قدر حدود 1- در صورت فلکی شیر (اسد) است. در آخرین ساعت‌های هفته قبل از کنار خورشید می‌گذرد و وارد آسمان شامگاهی می‌شود. در این هفته دیده نخواهد شد چون زاویه خیلی کمی با خورشید دارد.

ناهید با قدر 4.6- در سنبله است. دوشنبه و سه‌شنبه به نزدیک (همنشینی) سماک اعزل می‌رسد. فاز آن به کمتر از 40% رسیده است و شکل هلالی آن دارد به خوبی آشکار می‌شود.

مریخ از قدر 1.2 به میانه‌ی دوپیکر می‌رسد. نیمه‌شب طلوع می‌کند و با فرصت خوبی می‌توان آن‌را تا سپیده‌دم رصد کرد.

مشتری با قدر 1.8- حدود یک و نیم ساعت پیش از خورشید طلوع می‌کند. بنابراین در سحرگاه می‌توان آن‌را بر فراز افق شرقی دید. روز به روز شرایط رصدی آن بهتر می‌شود.

کیوان با قدر 0.5 در ماهی است. در حرکت بازگشتی خود است. شب‌ها حدود ساعت 8 طلوع می‌کند و تا صبح به خوبی می‌توان آن‌را رصد کرد. یکشنبه ماه در نزدیکی‌هایش دیده می‌شود. رصد حلقه‌ها و قمرهای روشن‌ترش با تلسکوپ توصیه می‌شود.

اورانوس از قدر 5.7 در هم اختر گاو است. قبل از ساعت یازده شب و کمی پس از خوشه پروین طلوع می‌کند.

نپتون از قدر 7.7 در هم‌اختر ماهی است. قبل از 8 شب طلوع می‌کند.

---

هفته سوم شهریور

به‌زودی …

---

هفته چهارم شهریور

به‌زودی …

نویسنده: محمد همایونی