آسمان در این ماه ـ مرداد 1405

آسمان در این ماه
معیرفی مهم‌ترین رویدادهای رصدی ماه جاری به صورت هفتگی

امیدوارم رصدهای خوبی در آسمان مرداد داشته باشید. به‌ویژه معروف‌ترین شهاب‌باران سال: بارش برساوشی.

صورت‌های فلکی ماه

صورت‌های فلکی شاخص در ماه میانی تابستان عبارتند از: گاوران (عوا)، جاثی (برزانو نشسته)، اکلیل (تاج)، شلیاق، دجاجه (قو ـ ماکیان)، عقاب، قیفاووس، مارافسای (حوا)، عقرب (کژدم) و قوس (کماندار). این‌ها هم‌اخترانی هستند که در بخش مرکزی نقشه صورت‌های فلکی این ماه دیده می‌شوند. هم‌اختران دب‌اکبر، سنبله و میزان در ابتدای شب وضعیت خوبی دارند و سپس رو به غروب می‌روند. صورت‌های کم‌نورتری همچون اژدها، مار آبی، روباهک، سهم و دلفین هم در بین آن‌ها دیده خواهند شد، اما به سختی.

صورت فلکی دجاجه در این ماه موقعیت خوبی دارد. از  حدود 10 شب در میانه آسمان است و فرصت خوبی است تا بسیاری از اجرام دیدن آن‌را رصد کرد. یکی‌شان که خیلی هم گسترده است بخش تاریک و روشن راه‌شیری است. به همین صورت است که در این ماه به حدود ساعت 10 شب که می‌رسیم نوار راه‌شیری هم تقریبا به میانه‌ی آسمان رسیده و زمان بسیار خوبی را برای رصد آن به ما می‌دهد.

یادآوری همیشگی: در هر ماه فهرستی از صورت‌های فلکی که ارائه می‌شود یا آن‌چه در نقشه ماهانه آسمان می‌آید؛ آن‌هایی است که در ساعت‌های بین 9 تا 11 شب در آسمان به راحتی دیده می‌شوند. وگرنه دیگر صورت‌های فلکی در انتهای شب یا نیمه‌شب به آسمان اضافه خواهند شد.

راحت‌ترین راه برای پیدا کردن صورت‌های فلکی، برنامک‌های قابل نصب روی گوشی‌های تلفن است. با توجه به نوع گوشی خود می‌توانید این برنامک‌ها را یافته و استفاده کنید. روش پایه و به عبارتی کلاسیک برای یافتن آن‌ها استفاده از نقشه‌های ماهانه‌ی آسمان شب است.

همانطور که در بالای نقشه‌ی زیر بیان شده، وضعیت صورت‌های فلکی (هم‌اختران) را در میانه‌ی مرداد به ساعت 22 نشان می‌دهد. در ابتدای ماه‌ یک ساعت دیرتر و در انتهای ماه یک ساعت زودتر این نقشه با آسمان مطابقت خواهد داشت. سیاره‌ها در این عکس نیستند، زیرا حدود ساعت یازده شب تازه نپتون به عنوان اولین سیاره طلوع می‌کند.

روی نقشه زیر کلیک (لمس) کنید تا بتوانید آن‌را بزرگنمایی کنید:

اگر نحوه‌ی کاربرد نقشه‌های آسمان شب را نمی‌دانید به مقاله‌ی «راهنمای یافتن صورت‌های فلکی» مراجعه کنید و فیلم آموزشی مربوطه را مشاهده کنید.

---

ستاره‌های ویژه برای رصد

این چند ستاره هر کدام داستان ویژه‌ای برای خود دارند. برخی در جریان پژوهش و اکتشاف، جایگاه خاصی دارند و برخی از نظر ویژگی‌های اخترفیزیکی و رصدی. تعدادی را می‌توان با چشم غیرمسلح دید و تعدادی دیگر نیاز به دوربین دوچشمی یا تلسکوپی کوچک دارد:

61 دجاجه: نخستین ستاره‌ای که فاصله‌اش اندازه‌گیری شد. این اندازه‌گیری در سال 1838م توسل فردریش بِسِل (منجم آلمانی) با استفاده از روش هندسی اختلاف منظر انجام شد. این ستاره از قدر 5 است و در آسمان تاریک و شفاف با چشم دیده خواهد شد. اما با کمک یک دوربین دوچشمی یا تلسکوپ کوچک هم از آسمان‌های شهری می‌توان شکارش کرد. بسل آن زمان فاصله‌اش را حدود 10.3 سال نوری حساب کرد که نسبت به اندازه‌گیری کنونی (11.4 سال نوری) دقت خیلی خوبی داشته است.

P دجاجه: یک متغیر فورانی است. ستاره‌ای سنگین است که نمی‌تواند پایدار بماند و در دوره‌های زمانی نامنظم با یک فوران گازی پوست‌اندازی می‌کند. در قرن هفدهم دو بار درخشان شد و قدر آن به 3 رسیده است. قدر کنونی آن نزدیک به 5 است.

عناق و سُها: در شکستگی دسته‌ی آبگردان. سها چسبیده به عناق دیده می‌شود و همدمی دارد که با تلسکوپ‌های کوچک قابل دیدن است. این همدم در واقع به دور عناق در گردش است. این ستاره را می‌توان به عنوان اولین دوگانه‌ای که در تاریخ با تلسکوپ کشف شده نامگذاری کرد: به سال 1650م توسط جیووانی ریتچولی. از طرفی عناق نخستین دوتایی است که از آن عکسبرداری شده: در سال 1867 توسط جورج باند در هاروارد. و باز هم عناق اولین دوتایی است که از راه طیف‌سنجی دوتایی بودنش به اثبات رسیده: به سال 1889 توسط ادوارد پیکرینگ در هاروارد. سها ارتباط گرانشی با عناق ندارد. اما جالب این‌که خود سها یک دوتایی طیف‌نمایی است.

70 حوّا (70 مارافسای): یک دوگانه جالب است که از دید زمین می‌توان دور و نزدیک شدن آن‌دو را با تلسکوپ‌های کوچک و متوسط در طی چند سال پی‌درپی متوجه شد. دوره تناوب آن‌ها 88 است. در سال 2025 به بیشترین زاویه از هم می‌رسند و دوباره شروع می‌کنند به هم نزدیک شوند. پیشنهاد این است که از امسال تا ده سال دیگر هر ساله آن‌را با تلسکوپ خود رصد کنیم. تفکیک شدن یا نشدن آن‌ها نشانه‌ی دور و نزدیک شدن‌شان از هم است.

اپسیلون شلیاق: شاید زیباترین و معروف‌ترین دوگانه‌ای که می‌توان با تلسکوپ‌های کوچک دید. هرکدام از مولفه‌های اپسیلون شلیاق، خودشان دوگانه هستند. تفکیک آن‌دو در تلسکوپ‌های با دهانه 100 میلی‌متر و بزرگتر مشاهده می‌شود.

آلفای روباهک: نه خودش بلکه ستاره‌ای در جنوب آن که در سال 1967 م به عنوان اولین تپ‌اختر کشف شد. این تپ‌اختر با تلسکوپ‌های آماتوری قابل دیدن نیست.

---

اجرام غیرستاره‌ای

با یک تلسکوپ متوسط آماتوری (دهانه‌ای بین 4.5 تا 10 اینچ) می‌توان تعداد زیادی از اجرام غیرستاره‌ای شامل کهکشان، خوشه ستاره‌ای و سحابی را دید. طبیعی است هرچه تلسکوپ بزرگتر باشد، می‌توان تعداد اجرام بیشتر و کم‌نورتر را دید. برخی اجسام هم در تلسکوپ‌های کوچکتر دیده نخواهند شد.

آرام آرام باید با آن‌چه در سنبله است خداحافظی کنیم، زیرا با تاریک شدن هوا، ارتفاع کمی از افق دارد. در ماه‌های قبل اجرام آن معرفی شده است.

اما برای دیدن کهکشان‌های دب‌اکبر هنوز فرصت کافی داریم: اجرام مسیه به شماره‌های 51 و 81 و 82 و 101 . کهکشان گرداب M51‌ در مرز تازی‌ها قرار دارد. M81 و M82  را می‌توان با دوربین دوچشمی قدرتمند هم پیدا کرد.

خوشه کروی جاثی (M13) را از ابتدا تا انتهای شب می‌توان به خوبی رصد کرد. با یک تلسکوپ 8 اینچ و بزرگتر از آن و در آسمانی تاریک می‌توان ستاره‌های بخش خارجی آن‌را چون جواهر تشخیص داد. خوشه کروی M92 هم در همین صورت فلکی جاثی است و دیدن آن فراموش نشود. در هم‌اختر مارافسای (حوّا) هم چند خوشه کروی قابل رصد هستند: اجرام مسیه به شماره‌های 10 و 12 و 62. به آن‌ها خوشه باز IC4665 را هم باید افزود، هرچند کم‌فروغ است.

دو سحابی سیاره‌نمای معروف: M57‌ در شلیاق و M27‌ معروف به سحابی دمبل در روباهک را می‌توان با تلسکوپ‌های متوسط آماتوری رصد کرد. در تلسکوپ‌های حدود 8 اینچ همچون قرص محو سیاره‌ها دیده می‌شوند.

در سه صورت فلکی عقرب، قوس و دجاجه فهرست بلندی از اجرام غیرستاره‌ای شامل خوشه‌های ستاره‌ای و سحابی و ستارگان دوگانه وجود دارد که ساعت‌ها می‌تواند رصدگران کنجکاو و صبور را به خود مشغول کند.

در عقرب: اجرام مسیه (M) به شماره‌های 4 و 6 و 7 و 80 و از فهرست عمومی (NGC): 6124 و 6231 و 6383 و 6416

در قوس: پانزده‌تا از فهرست مسیه اینجاست! معروف‌ترین‌ها:  8 (سحابی مرداب) و 17 (سحابی امگا) و 20 (سحابی سه‌تکه) و 22 و 23 هستند. از فهرست عمومی هم: 6822 و 6618 به همراه تعداد زیاد دیگر.

در دجاجه: M39 یک خوشه باز. سحابی آمریکای شمالی (NGC7000) و خوشه باز NGC6871 به همراه سحابی پرده (NGC6960) که این آخری با تلسکوپ‌های آماتوری دیده نمی‌شود.

---

بارش شهابی

معروف‌ترین شهاب‌باران سال در این ماه است: بارش شهابی برساوشی. ذرات این شهاب‌باران متعلق به دنباله‌دار سویفت ـ تاتل است و زمین از حدود دو هفته پیش از اوج بارش با آن مواجه می‌شود و تا حدود ده روز پس از اوج بارش از آن خارج می‌شود. زمان اوج بارش برساوشی روزهای 21 و 22 مرداد است که زمان دقیقش برای هر سال بین این دو شبانه‌روز جابه‌جا می‌شود. اما برای انجام یا برگزاری یک رصد موفق در هر دو تاریخ گفته شده می‌توان برنامه رصدی ترتیب داد و شهاب‌های زیادی را مشاهده کرد. معمولا در این بارش می‌توان در هر دقیقه یک شهاب شکار کرد. هرچه آسمان تاریک‌تر و شفاف‌تر باشد شهاب‌های بیشتری را خواهیم دید.

اوج بارش امسال در سحرگاه پنجشنبه 22 مرداد 1405 است. بنابراین بهترین شب رصدی از شامگاه چهارشنبه تا صبح پنجشبه است. خوشبختانه ماه در مقارنه با خورشید است و نور مزاحمی ایجاد نمی‌کند. بنابراین می‌توان یک برنامه رصدی خوب و دلچسب برایش تدارک دید.

یادمان باشد که شهاب‌ها را در مکانی با آسمان تمیز و تاریک می‌توان دید. از درون شهرها تقریبا شهابی دیده نخواهد شد.

---

ماهواره‌ها

یکی از پدیده‌هایی که در دوره حاضر در آسمان دیده می‌شود، حرکت ماهواره‌ها در آسمان شب است. به ویژه این‌که در سال‌های اخیر تعداد آن‌ها به شدت افزایش یافته، به طوری که در هر لحظه که به آسمان بالای سرمان نگاه کنیم می‌توانیم چندتایی ماهواره در گوشه کنار آسمان بیابیم. ماهواره‌ها همچون ستاره‌های متحرک دیده می‌شوند (هواپیماها دارای چراغ چشمک‌زن هستند). ماهواره‌ها در روشنایی‌های مختلف دیده می‌شوند و به آرامی در بین ستارگان آسمان حرکت می‌کنند. بسته به مدارشان، ممکن است در میانه‌ی مسیرشان ناپدید شوند، چون وارد سایه زمین می‌شوند. هرچه آسمان ما پرستاره‌تر باشد، تعداد بیشتری از آن‌ها دیده می‌شوند.

برای دریافت اطلاعات دقیق از زمان و مسیر حرکت ماهواره‌ها در مکان خود، مراجعه به سایت heavens-above.com سودمند است. می‌توان از برنامک آن یا مشابه آن بر گوشی خود استفاده کرد.

پرنورترین آن‌ها ایستگاه فضایی بین‌المللی (ISS) است که روشنایی آن در مرتبه‌ی سیاره مشتری یا بیشتر است. پرنورترین آن‌ها ایستگاه فضایی بین‌المللی (ISS) است که روشنایی آن در مرتبه‌ی سیاره مشتری یا بیشتر است. در روزهای شنبه تا سه‌شنبه از هفته اول مرداد حدود ساعت 8 شب عبورهایی از فراز بخش‌های از ایران دارد. اما خیلی ارتفاع بالا نمی‌گیرد. سه‌شنبه 6 مرداد بیشترین مسیر را خواهد رفت.

مطلب مرتبط: یک قطار ستاره

قطار ماهواره‌های استارلینک را در مطلب بالا بخوانید.

---

پلوتون

پلوتون که قبلا عنوان نهمین سیاره را داشت ولی اکنون بیست سال است که به دسته‌ی سیاره‌های کوتوله وارد شده است با تلسکوپ‌های آماتوری دیده نمی‌شود. پلوتون در دوشنبه 5 مرداد امسال به حالت مقابله با خورشید می‌رسد. در این حالت به نزدیکترین فاصله از زمین و درخشان‌ترین حالتش در طول سال می‌رسد. با این حال در همین وضعیت قدر ظاهری آن 14.5 خواهد بود! بنابراین با تلسکوپ‌های کوچکتر از 14 یا 16 اینچ نمی‌توان انتظار دیدنش را داشت. اما اگر تلسکوپ بزرگی در اختیار داشته باشید می‌توانید آن‌را در صورت فلکی جدی رصد کنید.

---

هفته اول مرداد

از شنبه 3 مرداد تا جمعه 9 مرداد

زمین:

بیش از یک ماه است که زمین (یا خورشید) از انقلاب تابستانه گذر کرده است. به عبارتی خورشید در مسیر حرکت ظاهری خودش در آسمان، در برگشت به سمت جنوب است. هم محل طلوع و غروب خورشید به سوی جنوب جابه‌جا می‌شود و هم بیشترین ارتفاعش به هنگام ظهر در حال پایین آمدن است.

پیشنهاد رصدی: رصدی که در ماه‌های پیشین بارها و بارها یادآوری شده است بسیار آموزنده است. ثبت محل طلوع و غروب خورشید به صورت روزانه یا حداقل هفتگی.

ماه (مانگ):

چهارشنبه ماه کامل می‌شود. بنابراین شب‌های این هفته مهتابی است و روشن. همنشینی خاصی برای ماه نیست.

مطلب مرتبط: ماه‌گردی‌های شبانه

مشخصات ماه در این هفته:

شنبه 3 مرداد: در مارافسای ـ فاز: 87%

یکشنبه 4 مرداد: در کماندار (قوس) ـ فاز: 92%

دوشنبه 5 مرداد: در کماندار (قوس) ـ فاز: 97%.

سه‌شنبه 6 مرداد: در کماندار (قوس) ـ فاز: 99.2%

چهارشنبه 7 مرداد: در بزماهی (جَدی) ـ ماه کامل ـ فاز: 99.9%

پنجشنبه 8 مرداد: در بزماهی (جدی) ـ فاز: 98%

جمعه 9 مرداد: در آبریز (دَلو) ـ فاز: 95%

سیاره‌ها:

در ابتدای شب ناهید درخشان در غرب آسمان دیده می‌شود. به آخر شب که نزدیک شویم ابتدا نپتون و کمی بعد کیوان طلوع می‌کنند. به نیمه‌شب که برسیم ابتدا اورانوس و سپس مریخ طلوع خواهند کرد. تیر هم یک ساعت پیش از خورشید سر از افق برمی‌دارد. مشتری دیده نمی‌شود زیرا در مقارنه با خورشید است.

تیر با قدر حدود 1 در صورت فلکی جوزا (دوپیکر) است. این هفته می‌توان آن‌را در آسمان صبحگاهی پیش از طلوع خورشید مشاهده کرد. حدود یک ساعت قبل از خورشید طلوع می‌کند. البته دیدن آن هنوز ساده نیست.

ناهید با قدر 4.3- در شیر است. درخشان‌ترین ستاره در ابتدای شب است. بیش از دو ساعت پس از غروب خورشید در آسمان است و می‌توان از همه‌جا چه در دل طبیعت و چه در حصار شلوغی‌های شهر آن‌را دید. اگر با تلسکوپ آن‌را ببینیم، به صورت تربیع (نیم‌دایره) دیده می‌شود.

مریخ از قدر 1.4 در گاو (ثور) است. نزدیک ساعت 2 نیمه‌شب طلوع می‌کند و به هنگام سحر در ارتفاع قابل توجهی قرار گرفته است. چون در نزدیکی دبران است (البته در حال دور شدن از آن) و هر دو تقریبا هم‌نور و هم‌رنگ هستند جلوه‌ای جدید به صورت فلکی ثور داده است.

مشتری با قدر 1.8- در خرچنگ است. چهارشنبه این هفته به مقارنه با خورشید می‌رسد و پس از آن وارد آسمان صبحگاهی می‌شود. اما تا بتوان آن‌را در آسمان صبحگاهی مشاهده کرد باید چند هفته منتظر ماند.

کیوان با قدر 0.7 در هم‌اختر ماهی است و از روز یکشنبه وارد حرکت بازگشتی خود می‌شود. بنابراین در هفته‌های آینده انتظار داریم که به روشن‌ترین حالت خود در طول امسال برسد. بین ساعت 10 تا 11 شب طلوع می‌کند و فرصت رصد آن خوب است. حلقه‌ها کمی از پهلو دیده می‌شوند و دیده شدن آن‌ها راحتتر شده است.

اورانوس از قدر 5.8 در هم‌اختر گاو است. کمی پیش از ساعت یک نیمه‌شب طلوع می‌کند و به هنگام روشن شدن آسمان در ارتفاع قابل قبولی برای رصد قرار گرفته است.

نپتون از قدر 7.7 در هم‌اختر ماهی است. نپتون هم در حرکت بازگشتی خود است. حدود 10 درجه با کیوان فاصله دارد.

---

هفته دوم مرداد

به‌زودی …

---

هفته سوم مرداد

به‌زودی …

---

هفته چهارم مرداد

به‌زودی …

نو