نوشته‌ها

عکس جدید هابل از مشتری در سال 98

تابلوی رویایی از مشتری

عکس جدید هابل از مشتری

مشتری از دید هابل ـ امتیاز عکس از: Hubble

مشتری که بزرگترین سیاره در منظومه خورشیدی است، همواره در آسمان شب جلوه‌ای خاص دارد. در واقع در نبود سیاره ناهید، یکه تاز آسمان پرستاره است. روز پنجشنبه ۱۷ مرداد ۱۳۹۸ تلسکوپ فضایی هابل عکس جدیدی از آن منتشر کرد که نمی‌توان به سادگی از کنار آن گذشت.

 

مشتری: بزرگترین سیاره

او یکی از اولین اجرام آسمانی است که لوله تلسکوپ هر علاقه‌مند به آسمان را به سوی خودش جذب می‌کند. این جلب توجه از ۴۰۰ سال قبل که گالیله اولین نگاه تلسکوپی را به آسمان کرد، بوده و همچنان هم در بین علاقه‌مندان نجوم ادامه دارد.

در این ۴ قرن همواره توسعه و پیشرفت تلسکوپ‌ها و ابزارِ ثبت تصویر اجسام نجومی ادامه داشته و باعث شده که دید ما هم از این غول سیاره‌ها دقیق‌تر و موشکافانه‌تر شود. (البته فعلا کاوش‌های فضایی را کنار می‌گذاریم)

در بین همه‌ی تلسکوپ‌های موجود که اکنون به پیشرفته‌ترین فن‌آوری‌ها مجهز هستند، اما؛ دستاوردهای تلسکوپ فضایی هابل چیز دیگری است. تلسکوپی که هر از گاهی با عکس‌هایی خیره ‌کننده از مشتری، نظر و تحسین همگان را برمی‌انگیزد.

عکس جدید مشتری توسط هابل

سیاره مشتری در تیرماه امسال (۱۳۹۸) در وضعیت مقابله قرار گرفت و به عبارتی در نزدیک‌ترین فاصله‌اش از زمین، در طول امسال قرار داشت. هابل در روز پنج‌شنبه ۶ تیر ۱۳۹۸ به سوی این سیاره زیبا تغییر جهت داد و تصویری دقیق و سرشار از زیبایی را از آن ثبت کرد. این عکس که توسط دوربین میدان دید باز۳ (WFC3) ثبت شده، جزئیات شگفتی از ابرهای مشتری برای ما آشکار کرده که علاوه بر اطلاعات ارزشمندی که برای دانشمندان علوم سیاره‌ای به ارمغان آورده، تابلویی است رنگارنگ و زیبا که روح و روان هر بیننده‌ای را نوازش می‌دهد.

در زمان مشاهده مشتری توسط هابل، فاصله آن از زمین ۶۴۴ میلیون کیلومتر بوده و همانطور که می‌دانیم در امتداد صورت فلکی مارافسای قرار داشت. در این عکس می‌توان علامت مخصوص مشتری یعنی لکه قرمز بزرگ مشتری (یا همان چشم مشتری) را به همراه مجموعه‌ای از ابرهای رنگارنگ آن مشاهده کرد. ابرهایی که در اتمسفر پرتلاطم این سیاره، آن چنان درهم پیچیده‌اند که سیمای منحصر به فردی از آن را ایجاد کرده‌اند.

لکه بزرگ مشتری در حال کوچک شدن

رصدهایی که در سال‌ها و ماه‌های اخیر توسط تلسکوپ‌های زمینی انجام شده بودند، نشان از کوچکتر شدن لکه قرمز مشتری داشته‌اند. این عکسِ دقیق هابل هم تأییدی است بر این که این طوفان بزرگ سطح مشتری در حال کوچک شدن است.

این طوفان بزرگ از ۳ قرن قبل مشاهده شده است و حداقل در ۱۵۰ سال گذشته به طور مداوم زیر نظر دقیق اخترشناسان بوده است.

به یاد دارم در زمان نوجوانی (حدود ۳۰ سال قبل) در کتاب‌ها می‌خواندم که قطر این لکه، ۳ برابر زمین است و حداقل ۳ کره زمین در آن جای می‌گیرند. اما اکنون قطر آن به حدود ۲ برابر زمین کاهش یافته است. رصدهای دقیق در این چند سال نشان داده‌اند که قطر آن با آهنگ ۱۰۰۰ کیلومتر در هر سال در حال کوچک شدن است.

البته نمی‌دانیم در آینده چه سرانجامی برای آن رقم خواهد خورد، چه بسا که در این اتمسفر پرتلاطم مشتری، عواملی دست به دست هم دهند و باعث شوند تا قطر آن افزایش یابد؛ شاید هم این روندِ کوچک شدن همچنان ادامه یابد.

هرگاه در این عکس زیبا که همچون تابلویی نقاشی از مشتری است، غوطه ور می‌شوم، پرده‌ای دیگر از جلوه‌های زیبای آفرینش را تماشا می‌کنم که تحسین و هیجانم را برمی‌انگیزاند. و این‌جاست که باز تأکید می‌کنم:

یک ستاره شناس این جهان را مکانی زیباتر برای زندگی می‌بیند.

 

نویسنده: محمد همایونی

نیمه پنهان ماه

نیمه پنهان ماه !

از آن سوی ماه چه خبر؟

آن سوی ماه مخفی است

این سوی ماه هنگام طلوع ماه

میهمان درخشان آسمان شب‌های زمین، ماهِ تابان است که سیمای خود را در صورت‌های مختلف به ما نشان می‌دهد. این صورت‌های مختلف که شامل وضعیت‌های هلالیِ باریک و ضخیم و شکل‌های قرصِ ناقص و کامل می‌شوند را فازهای ماه یا اهلّه ماه می‌نامند. ولی با دقتی بیشتر متوجه می‌شویم که همیشه در حال دیدن یک روی ماه هستیم و آن سوی دیگر ماه را هیچ وقت نمی‌بینیم!

همیشه یک روی ماه را می‌بینیم

توصیه می‌کنم که برای شب‌های مختلف ماه را زیرنظر داشته باشید تا چگونگی تغییر این حالت‌های (شکل‌های) ماه را بهتر متوجه شوید. اگر ضمن انجام این رصد ساده، دقت بیشتری در آن‌چه بر سطح ماه می‌بینید، داشته باشید؛ متوجه می‌شوید که نقش‌هایی را که بر سطح روشنِ ماه می‌بینید در طول شب‌های مختلف یکسان است و تغییری نمی‌کنند. منظور از این نقش‌های سطح ماه، قسمت‌های تیره و روشنِ آن است. البته اگر از یک دوربین دوچشمی (شکاری) یا تلسکوپ برای دیدن ماه استفاده کنید، جزئیاتِ بیشتر و دقیق‌تری نظیر دهانه‌های برخوردی و رشته کوه‌ها را می‌بینید و کاملا تصدیق می‌کنید که این طرح و نقش‌ها بدون تغییرند و فقط آن وضعیت هلالی ماه است که دچار تغییر منظمی می‌شود.عوارض سطحی ماه به همراه هلال

همین مشاهده ساده اما دقیق، نشان می‌دهد که ظاهرا در شب‌های مختلف، همواره یک روی کره ماه به سمت ما زمینی‌یان است و ممکن است در نگاه اول بگوییم ماه حرکتی به دور خودش (چرخش) ندارد. در حقیقت ما از هرکجای کره زمین که به سطح ماه نگاه کنیم، همین وضعیت بالا را تجربه خواهیم کرد و با قدرت و اطمینان ادعا می‌کنیم که همیشه یک سمتِ کره ماه به سوی ما ساکنان زمین قرار دارد؛ موضوعی جالب و پدیده‌ای قابل تأمّل!

حتما این سوال ایجاد می‌شود که چرا چنین است و چرا آن سوی ماه را نمی‌توانیم ببینیم؟

چرا فقط یک روی ماه را می‌بینیم؟

اگر ماه به دور خودش نمی‌چرخید، در مدت یک دور گردشش به دورِ زمین و جابه‌جایی آن در اطراف زمین، بالاخره می‌توانستیم آرام آرام بخش‌های آن طرف ماه را هم ببینیم. پس علت این پدیده، نبودنِ چرخش ماه به دورِ خودش نیست. بهتر است کمی دقیق‌تر با حرکت‌های ماه آشنا شویم:

  1. گردش ماه به دورِ زمین (انتقالی): کره ماه در مدت ۲۷٫۳۲ روز (تقریبا ۲۷ و یک سوم روز) یک دور کامل را به گرد زمین در فضا می‌گردد.
  2. چرخش ماه به دور خودش (وضعی): در مدت ۲۷٫۳۲ روز یک بار به دورِ خودش می‌چرخد!
  3. جهت هر دو حرکت بالا با هم یکی است.

یعنی در همان مدتی که ماه به دور خودش می‌چرخد، یک دور کامل هم به گِرد زمین و در همان جهت می‌گردد. اگر با کمی دقت بتوانیم این دو حرکت را تجسم کنیم، متوجه می‌شویم که هنگامی که ماه مقداری در مسیرش به دور زمین جابه‌جا می‌شود (از نظر زاویه نه مسافت) درست به مقدار همان زاویه هم به دور خودش چرخیده است. نتیجه این دو حرکتِ هماهنگ این است که از منظر زمین، چرخش ماه به دور خودش خنثی می‌شود و همواره یک روی ماه به سوی زمین خواهد بود.

در ویدئوی کوتاه زیر که قسمتی است از جلسه چهارمِ دوره آنلاین منظومه شمسی؛ این موضوع توضیح داده شده است:

آموزش نجوم

در دوره‌های آنلاین آموزش نجوم، شما از هر کجای ایران و حتی کشورهای دیگر، به راحتی می‌توانید دوره‌های آموزش نجوم را طی کنید.

برای این‌که این موضوع را بهتر درک کنیم، باید تصور کنیم که اگر جهت چرخش ماه به دور خودش در خلاف جهت گردش آن به گِرد زمین بود، آن وقت دیگر چنین وضعیتی اتفاق نمی‌افتاد و ما به سرعت می‌توانستیم قسمت‌های پشتی ماه را هم ببینیم.

بنابراین خیلی ساده و راحت می‌توان بیان کرد که علتِ دیده شدنِ فقط یک طرف کره ماه، همزمانیِ مدت گردش آن به دور زمین با مدت چرخش آن به دور خودش است. به این پدیده «قفل شدگی مداری» هم گفته می‌شود.

سه نکته در این مورد

اغلب دانشجویان دوره‌های آموزشی نجوم در تجسم این وضعیت دچار مشکل می‌شوند. برای فهم راحت‌تر آن به نکات زیر دقت کنیم و سعی کنیم آن‌ها را در ذهن‌مان نقش ببندیم:

نکته ۱: معیار چرخش ماه به دور خودش را یک نقطه ثابت در فضا باید تصور کرد، نه خودِ زمین. این نقطه ثابت مثلا می‌تواند خود فضا یا ستارگان (ثوابت) باشند.

نکته ۲: چرخش ماه به دور خودش بسیار کند است و فاصله زمانی از یک طلوع خورشید تا طلوع بعدیِ خورشید برای هر نقطه از سرزمین‌های ماه ۲۷ و یک سومِ روز طول می‌کشد.

نکته ۳: در مدتی که ماه یک بار به دور خودش می‌چرخد تا یک شبانه روزِ خودش را تجربه کند، ما در روی زمین ۲۷ شبانه روزِ خودمان را از سر گذرانده‌ایم!

 

مشاهده آن سوی ماه

فقط از طریق مسافرت به آن سوی ماه است که می‌توان نیمه دوردست آن را دید. این کار برای اولین بار در ۱۵ مهر ۱۳۳۸ (۷ اکتبر ۱۹۵۹) توسط کاوشگر «لونا۳» که متعلق به روسیه (شوروی سابق) بود انجام شد. از آن زمان به بعد فضاپیماهای زیادی که به کاوش ماه پرداخته‌اند، تصاویر و فیلم‌های بسیاری از آن سوی ماه برای ما به ارمغان آورده‌اند.

نخستین تصویر از آن طرف ماه

اولین تصویر از نیمه پنهان ماه

هم اکنون (سال ۱۳۹۷) کاوشگری به نام «مدارگرد شناسایی ماه» (LRO) متعلق به ناسا در حال گردش و کاوش در اطراف این تنها قمر زمین است و تصاویر فوق العاده زیبا و منحصر به فردی را برای ما ارسال می‌کند.

از طرف دیگر تنها انسان‌هایی هم که توانسته‌اند به طور مستقیم نیمه پنهان ماه را مشاهده کنند، فضانوردانی بودند که در مجموعه مأموریت‌های آپولو در دهه ۱۳۴۰ شمسی به ماه سفر کردند.

شباهت‌ها و تفاوت‌ها

وقتی به ماه نگاه می‌کنیم، سطح آن را به صورت بخش‌هایی روشن و تیره می‌بینیم. قسمت‌های تیره، نواحیِ دشت مانندی هستند که در ارتفاع کم‌تری قرار گرفته و پوشیده شده‌اند از مواد مذابِ سرد شده‌ای که سطح تعداد بسیاری از دهانه‌های قدیمی را پوشانده‌اند. (در واقع علت تیرگی آن‌ها هم همین مواد مذابِ سرد شده است).

 از قرن‌های گذشته نام این منطقه‌ها را «دریا» گذاشته‌اند و هرچند که ثابت شده هیچ آب و دریایی بر سطح ماه نیست، ولی این اصطلاح از آن دوران به یادگار مانده است.

عکس‌های مقایسه دو طرف ماه

مقایسه دو طرف ماه

از طرفی با کمک دوربین‌های دوچشمی و به خصوص تلسکوپ، تعداد بسیار زیادی دهانه‌ها و حفره‌های دایره‌ای کوچک و بزرگ را هم می‌توانیم بر سطح ماه مشاهده کنیم. به این‌ها دهانه‌های برخوردی گفته می‌شوند که ناشی از برخوردهای سنگ‌های سرگردانِ کوچک و بزرگی هستند که در دوران‌های اولیه تشکیل منظومه شمسی به مقدار زیاد در منظومه شمسی وجود داشته‌اند.

در آن سوی ماه هم وضعیت تقریبا به همین صورت است فقط با این تفاوت که اثر چندانی از دریاها، یعنی جریان موادِ مذاب سرد شده، نیست. در عوض دهانه‌های برخوردی به تعداد بسیار بیشتری در آن طرف ماه مشاهده می‌شوند.

 

نیمه تاریک ماه یا نیمه پنهان آن؟!

واژه‌ای که ممکن است در ذهن خیلی از مردم نقش ببندد «نیمه تاریک ماه» است. عبارتی که با کمی هراس و حسّ اسرارآمیز بودن هم همراه است. نیمه‌ای از ماه که در تاریکی است و ممکن است محل حضور یا زندگی موجوداتی اسرار آمیز و تخیلی هم باشد.

باید دقت کرد! مسأله بسیار ساده است. کره ماه هم مانند هر کره‌ای که از خورشید نور دریافت می‌کند، همواره نیمه‌ای روشن (رو به خورشید) و نیمه‌ای تاریک (دور از خورشید) دارد. و البته با چرخش وضعی‌اش این تاریکی و روشنی بر تمام قسمت‌های سطح ماه حرکت می‌کنند و هر نقطه از سطح آن، هم روشنایی (روز) و هم تاریکی (شب) را تجربه می‌کند. درست همانند زمین، فقط با این تفاوت که این فرآیند طلوع و غروب و تغییر روز و شب بر سطح ماه، نسبت به زمین خیلی کند و آرام و در مدت ۲۷ روز و اندی انجامی می‌شود.

در واقع چیزی به نام «نیمه تاریک ماه» که همیشه در تاریکیِ رمزآلودی باشد، نداریم. فقط می‌توانیم بگوییم «نیمه پنهان ماه» آن هم پنهان از دید ساکنان زمین که علتش هم همان هماهنگی چرخش و گردش ماه است. اکنون که به کمک فضاپیماها و کاوشگران فضایی، اطلاعات بسیاری از آن سوی ماه (نیمه پنهان ماه) به دست آورده‌ایم؛ خیال‌مان راحت است که هیچ چیز خارق العاده یا اسرارآمیزی در آن سوی ماه پنهان نشده است.

اما دو مطلب جالب و پایانی:

اول: اگر در طرف دیگر ماه قرار داشته باشیم، هیچ‌گاه کره زمین را مشاهده نخواهیم کرد. به عبارت دیگر اگر موجوداتی فرضی در آن سوی کره ماه ساکن بودند، از حضور زمین و این‌که در حال گردش به دور کره‌ای بزرگتر هستند، خبر دار نمی‌شدند.

تصویر ترکیبی از ماه و زمین

تصویر ترکیبی از ماه و زمین

دوم: اگر بر روی سطح نزدیک ماه قرار بگیریم، همیشه کره زمین را در آسمان خود مشاهده می‌کردیم؛ تفاوتی هم نمی‌کرد که شب باشد یا روز، همواره زمین را در قسمتِ ثابت و مشخصی از آسمانِ‌مان می‌دیدیم. البته چرخش زمین را هم در طول هر ۲۴ ساعت زمینی احساس می‌کردیم! البته قرصِ زمین را حدود چهار برابر بزرگتر از قرص ماه می‌دیدیم!

نویسنده: محمد همایونی

 

خسوف یا ماه گرفتگی

طولانی ترین ماه گرفتگی قرن ۲۱

طولانی ترین ماه گرفتگی یا خسوف قرن ۲۱

خسوف یا ماه گرفتگی

طولانی ترین خسوف یا ماه گرفتگی قرن

آسمانِ شب و پدیده‌های آن همواره برای ما انسان‌ها و خصوصا آن‌ها که کنجکاوی زیادی دارند، صحنه خلق پدیده‌های شگرف و زیبا بوده است. در بین همه پدیده‌های نجومی، گرفت‌ها را می‌توان از جمله زیباترین‌شان برشمرد. ماه گرفتگی یا خسوف هرچند که در رتبه دوم از لحاظ جذابیت و هیجان قرار می‌گیرد، اما همواره می‌تواند چشمانِ مشتاق و کنجاو انسان‌ها را به سوی خود جلب کند.

شامگاه جمعه ۵ مرداد ۱۳۹۷ شاهد ماه گرفتگی کاملی هستیم که طبق اطلاعات بیان شده، طولانی‌ترین خسوف قرن ۲۱ میلادی هم هست. خوشبختانه این ماه گرفتگی با شرایطی اتفاق می‌افتد که می‌توان تمام مراحل آن را از ایران و کشورهای اطرافش مشاهده کرد؛ و نکته مهمش این‌که پس از آن‌که ماه مراحل گرفت را طی می‌کند تا کاملا در سایه زمین قرار بگیرد، به مدت ۱۰۳ دقیقه در سایه زمین خواهد ماند. همین ۱۰۳ دقیقه آن را طولانی‌ترین خسوف قرن قرار داده است.

ماه گرفتگی چگونه اتفاق می‌افتد؟

خسوف یا ماه گرفتگی هنگامی اتفاق می‌افتد که زمین بین ماه و خورشید قرار بگیرد و از قضا موقعیت مداریِ ماه هم طوری باشد که بتواند وارد سایه زمین شود و آرام آرام رُخ در نقاب سایه تیره زمین، پنهان کند. از آن جهت که زمین باید بین خورشید و ماه باشد، بنابراین همیشه ماه گرفتگی‌ها هنگام ماهِ بدر یا ماه کامل اتفاق می‌افتند.

البته سوال مهمی ممکن است در ذهن ما ایجاد شود که پس چرا در وسط هر ماه قمری که ماه به صورت کامل است، شاهد ماه گرفتگی نیستیم؟ علت آن خیلی ساده است، در بیشتر زمان‌ها ماه از بالا یا پایین سایه زمین عبور می‌کند و وارد سایه نخواهد شد. دلیلش هم این است که مدار ماه به گِرد زمین یک زاویه حدود ۵ درجه‌ای با صفحه مداری زمین می‌سازد و همین زاویه باعث می‌شود در بیشتر مواقع ماه از سایه زمین فرار کند.

زمان بندی مراحل مختلف گرفتِ ماه در شامگاه ۵ مرداد ۱۳۹۷ در ایران:

مراحل ماه گرفتگی کامل مرداد 1397

امتیاز تصویر: ستاره شناس

انواع ماه گرفتگی

ماه گرفتگی‌ها را در سه نوع می‌توان دسته بندی کرد:

  • خسوف نیم‌سایه‌ای
  • خسوف جزئی
  • خسوف کلی

هرگاه ماه وارد نیم‌سایه زمین شود، به آن خسوف نیم‌سایه‌ای گفته می‌شود که در این حالت، فقط می‌توان شاهد کاهش بسیار جزئی در نورانیت ماه بود. (سایه و نیم‌سایه در ویدئوی موجود در این صفحه توضیح داده شده است.) ماه گرفتگی جزئی حالتی است که قسمتی از سطح ماه وارد سایه زمین شده است و در خسوف کلّی هم همه سطح آن داخل سایه زمین شده و نوری به صورت مستقیم از خورشید به آن نمی‌تابد.

هرگاه یک ماه گرفتگی کلی اتفاق بیافتد، دو نوع دیگر را هم در مراحل خودش دارد، ولی دو نوع اول می‌توانند به صورت مجزا هم اتفاق بیافتند. اتفاقا در هر نقطه از کره زمین تعداد خسوف‌های جزئی و نیم‌سایه‌ای را بیش از نوع کلّی می‌توان مشاهده کرد.

در ویدئوی زیر برنامه زمان‌بندی مراحل ماه گرفتگی ۵ مرداد ۱۳۹۷ توضیح داده شده است:

 

رنگ ماه در گرفت کلّی

یکی از ویژگی‌های بارزی که در ماه گرفتگی‌های کلی می‌توان دید، رنگ ماه است هنگامی که به صورت کامل وارد سایه زمین می‌شود. برخلاف تصور عمومی که انتظار می‌رود ماهِ در سایه کاملا تاریک و سیاه شده باشد، ولی با روشنایی خفیف و به رنگ‌هایی نزدیک قرمز تیره یا نارنجی تیره یا مسّی مشاهده می‌شود.

علت این‌که چرا ماه کاملا تاریک و مخفی نمی‌شود شکست و پراکندگی نور خورشید در جوّ زمین است. زیرا این شکست و پراکندگی باعث می‌شود که برخی از پرتوهای نور خورشید ضمن عبور از جوّ اطراف زمین، تغییر مسیر داده و به داخل سایه تاریک زمین نفوذ کرده ونهایتا به سطح ماه برسند تا موجب روشنایی خفیف آن شوند.

اما علت رنگ قرمزِ تیره آن، این است که میزان پراکندگی نور در جوّ زمین برای طول موج‌های آبی و سفیدِ موجود در نور خورشید بسیار بیشتر از مقدار آن برای رنگ‌های قرمز و نارنجی است؛ لذا این رنگ‌ها توسط جوّ زمین از نور خورشید جدا شده و فقط ته‌مانده قرمز نور خورشید هست که از جوّ خارج شده و مقداری از آن‌ها به سطح ماه می‌رسند.

مطلب مهم این‌که تجربیات نشان داده که میزان ذراتِ موجود در لایه‌های بالایی جوّ زمین تأثیر بسیار زیادی در رنگ ماه و میزان تیرگی آن دارند. که هرچه این ذرات بیشتر باشند، ماه در سایه زمین تیره‌تر هم دیده خواهد شد. و نکته جالب این‌که میزان این ذرات در لایه‌های بالایی جوّ زمین وابستگی زیادی به فعالیت‌های آتشفشانی در ماه‌های قبل از خسوف دارند.

البته از طرفی هرچه هم نفوذ ماه به مرکز سایه زمین بیشتر باشد، میزان تیرگی آن هم بیشتر خواهد بود.

اما چرا طولانی‌ترین ماه گرفتگی قرن؟

همانگونه که در تصویر زمان بندی مراحل مختلف خسوف جمعه ۵ مرداد ۱۳۹۷ مشاهده می‌شود، ماه تقریبا از مرکز سایه زمین عبور خواهد کرد. این موضوع یعنی زمان نسبتا زیادی را در سایه زمین به صورت گرفتّ کامل تجربه خواهد کرد. این زمان برای این خسوف برابر ۱۰۳ دقیقه است که واقعا زمان زیادی است. از طرفی براساس محاسبات و پیش بینی‌های انجام شده، تا ۸۷ سال دیگر ماه گرفتگی کاملی اتفاق نمی‌افتد که زمان گرفت کاملِ آن بیش از ۱۰۰ دقیقه باشد. همین موضوع تمایز خسوف جمعه ۵ مرداد ۱۳۹۷ را بسیار برجسته می‌کند.

به امید آن‌که همه دوستداران زیبایی‌ها طبیعت و عظمت‌های آفرینش، این خسوف زیبا را مشاهده و رصد کنند و با دیدن یکی دیگر از آیات الهی، تصدیق کنند که این جهان مکان زیباتری برای زندگی است!

 

نویسنده: محمد همایونی

 

نخستین تصویر از تشکیل سیاره

نخستین تصویر سیاره جوان در اطراف ستاره اش

نخستین تصویر سیاره جوان در اطراف ستاره اش

نخستین تصویر از سیاره تازه متولد شده

نخستین تصویر از سیاره جوان در قرص اطراف ستاره

در امتداد صورت فلکی قُنطورس در نیمکره جنوبی آسمان و در فاصله ۳۷۰ سال نوری از ما ستاره‌ای جوان که کوتوله‌ای نارنجی رنگ است، در حال سوسوزدن است. نام این ستاره PDS 70 است و به قدری جوان است که هنوز گاز و غبارهای قرص برافزایشی اطراف آن وجود دارد، به نحوی که توسط تلسکوپ‌های بسیار بزرگ زمین قابل دیدن هستند.

اما هیجان دیدنِ این ستاره نوپا هنگامی دوچندان می‌شود که بدانیم سیاره‌ای جوان که از دلِ این گاز و غبارهای اطراف ستاره تشکیل شده است هم قابل مشاهده است. این سیاره جوان، توسط ابزار دقیق نصب شده بر روی یکی از تلسکوپ‌های ۸٫۲ متری رصدخانه جنوبی اروپا (VLT) شکار شده است.

خبر این آشکارسازی و تصویر تأییده شده آن که به عنوان نخستین تصویر تأییدشده از یک سیاره جوان در قرص برافزایشی در اطراف یک ستاره جوان است، در ۱۱ تیرماه ۱۳۹۷ توسط رصدخانه جنوبی اروپا منتشر شد.

این تصویر که در آن می‌توان سیاره جوان را در بین قرص گاز و غبارهای اطراف ستاره به راحتی تشخیص داد توسط ابزار قدرتمندی به نام SPHERE که بر روی یکی از تلسکوپ‌های VLT نصب است، تهیه شده است. نور شدید ستاره به کمک روش تاج‌نگاری حذف شده (قرص سیاه مرکز تصویر) تا روشنایی خفیف سیاره و گاز و غبارهای اطراف آن قابل آشکارسازی باشد.

ویدئوی زیر توسط رصدخانه جنوبی اروپا ESO منتشر شده و ویژگی‌های عمومی این سیاره خاص را بیان می‌کند:

موقعیت ستاره PDS 70 در آسمان و جزئیاتی که سیاره جوانِ آن دارد.

عکس زیر موقعیت این ستاره کوتوله نارنجی رنگ را در میان جمعیت بسیار زیاد ستاره‌های راه شیری نشان می‌دهد. برای دانلود تصویر در اندازه اصلی و جزئیات بالا بر دکمه پایین عکس کلیک کنید:

نخستین سیاره جوان در قرص اطراف ستاره

مکان ستاره جوان و سیاره جوان آن

 

منبع: رصدخانه جنوبی اروپا ESO.org

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

 

پایان ماه رمضان 1397

وضعیت رویت هلال ماه شوال ۱۴۳۹

وضعیت رویت پذیری هلال ماه شوال ۱۴۳۹

بررسی وضعیت رویت هلال شوال

 

 

این هلال علیرغم این که در پهنه ایران قابلیت رویت و مشاهده با چشم غیرمسلح را دارد ولی دیده شدن آن هم چندان ساده نیست. رویت هلال ماه شوال ۱۴۳۹ که در پایان ماه رمضان فعلی (۱۳۹۷  شمسی) انجام می‌شود کمی مشکل خواهد بود. با توجه به مختصات این هلال و مقایسه آن با رصدهای موفق و ناموفقی که در زمان‌های قبل انجام شده است؛ و بر اساس معیارهای رویت پذیری هلال، باید بتوان در نواحی جنوبی ایران آن را با چشم غیر مسلح دید. نواحی شمالی ایران هم برای دیدنش به ابزار مناسب نیاز دارند.

توضیح کاملتر را در ویدئوی زیر ملاحظه کنید:

 

رویت هلال ماه

وضعیت رویت پذیری هلال شوال ۱۴۳۹ در پهنه ایران

 

نتیجه رصدهای انجام شده:

بر اساس گزارش‌هایی که به دست آمده این هلال با چشم مسلح در ارتفاعات بجنورد، دامغان، تهران، ارتفاعات قم، سمیرم و سی‌سخت و … دیده شده است. اما با چشم عادی در ایران گزارش موثقی به دست نیامده است.

البته در منطقه احساء و قطیف (در عربستان) هلال با چشم عادی و به نحو موثق رؤیت و مشاهده شده است.

(زمان درج این خبر: ۲ بامداد جمعه ۲۵ خرداد ۱۳۹۷)

نویسنده: محمد همایونی

 

راهنمای رصد سیارات با تلسکوپ

راهنمای رصد سیاره ها با تلسکوپ

حتی یک تلسکوپ کوچک هم، دنیاهای دیگر منظومه شمسی را به ما نشان خواهد داد، دنیاهایی که از دیدن آن‌ها شگفت زده خواهید شد. رصد سیارات یک بخش مهم از برنامه‌های رصدی هر رصدگر و علاقه‌مند به رصد آسمان است و این مقاله به راهنمای رصد سیارات با تلسکوپ‌های متوسط آماتوری می‌پردازد.

تلسکوپ 10 اینچ دابسونی

تلسکوپ ۱۰ اینچ دابسونی

 

سیاراتِ دیگر در منظومه شمسی فقط هدف فضاپیماها نیستند، بلکه سرزمین‌هایی هستند که شما هم می‌توانید آن‌ها را کاوش کنید. حتی تلسکوپ‌های کوچک هم می‌توانند جزئیات خوبی را از سیارات غول‌پیکر منظومه آشکار کنند. به کمک یک تلسکوپ متوسط (با قطر دهانه حدود ۸ اینچ) می‌توانید تغییرات شبانه‌ای راکه روی زهره، مریخ، مشتری و زحل اتفاق می‌افتند مشاهده کنید. این همه در حالی است که برای رصد سیارات نیازی به آسمان کاملا تاریکِ خارج از شهرها نیست؛ بلکه از دلِ شهرهای بزرگ با آلودگی‌های نوری متداول هم می‌توانید دگرگونی سیارات را رصد کنید.

 

رصد عُطارِد

از داخل یک تلسکوپ، می‌توان فازها (اَهَلّه) سیاره عطارد را آشکار کرد، اما جزئیات آن ضعیف هستند. بهترین زمان برای به دام انداختن این گریزپای منظومه شمسی هنگامی است که در یکی از بیشترین کشیدگی‌های خودش باشد. کشیدگی شرقی هنگامی است که پس از غروب خورشید، آن را در بیشترین جدایی زاویه‌ای از خورشید در سمت غرب آسمان مشاهده می‌کنیم. کشیدگی غربی هم هنگامی است که در آسمان صبحگاهی قبل از طلوع خورشید، آن را در بیشترین فاصله زاویه‌ای با خورشید در افق شرقی مشاهده کنیم.

البته بهترین نمای عطارد توسط تلسکوپ هنگامی مشاهده می‌شود که به بالاترین ارتفاع خود از افق، در میانه روز برسد. فقط باید مطمئن شوید که تلسکوپ به سوی خورشید نشانه نرفته باشد. اگر هنگام روز و در چنین موقعیتی توانستید عطارد را در دام تلسکوپ بیندازید، از فیلترهای زرد یا نارنجی در چشمی تلسکوپ استفاده کنید تا آن را در زمینه‌ی بسیار روشن آسمان روزگاهی، واضح‌تر و برجسته‌تر ببینید.

 

 

مقارنه و کشیدگی سیارات داخلی

وضعیت سیارات داخلی

مدار عطارد و ناهید در داخل مدار زمین قرار دارد؛ از این رو هنگامی که در بیشترین کشیدگی‌های خود هستند، بیشترین فاصله زاویه‌ای را از خورشید می‌گیرند.

رصد ناهید

سیاره ناهید (زهره) راحت‌تر از عطارد مشاهده و رصد می‌شود. اخترشناسان به طور معمول و خیلی راحت‌تر از عطارد، تغییرات فاز آن را به همراه تغییر در اندازه قرصش را ثبت می‌کنند.

با وجود این‌که به نظر می‌رسد یک سیاره دورنی هنگامی که بین زمین و خورشید است، ۲ مرتبه بزرگ‌تر از زمانی است که در آن سوی خورشید قرار دارد، زهره را می‌توان حدود ۶ مرتبه بزرگ‌تر دید. رصد روزگاهی ناهید هم به مراتب از عطارد راحت‌تر است چون هم درخشان‌تر از آن است و هم فاصله زاویه‌ای بیشتری را تا خورشید پیدا می‌کند.

عوارضی که بر جوّ زهره می‌توان یافت در محدوده‌ای از سایه‌ها و تیرگی‌های گرد و غباری تا لکه‌های روشن را شامل می‌شود. اگر از فیلترهایی استفاده کنید که شدت نور زیاد سیاره را کاهش دهند می‌توانید این آثار جوّی ناهید را مشاهده کنید. در صورتی که از تلسکوپ‌های بزرگ‌تر از ۸ اینچ استفاده کنید احتمالا قادر خواهید بود ساختارهای C و Y مانند وسیعی را که در حوالی استوای سیاره هستند  تشخیص دهید.

رصد مریخ

زمین و مریخ هر ۲۶ ماه یک بار به نزدیک‌ترین فاصله‌شان می‌رسند، ولی نیازی نیست شروع رصد سیاره سرخ را تا زمانی که آن را در بزرگ‌ترین حالت مشاهده کنید به تعویق بیندازید. تا زمانی که جوّ مریخ شفاف است می‌توانید به مدت چند ماه قبل و بعد از مقابله‌ی سیاره، جزئیاتی را برروی آن ببینید. (مقابله زمانی است که سیارات بیرونی هنگام غروب خورشید، از سمت شرق طلوع می‌کنند و در همین زمان هم نزدیک‌ترین فاصله را با زمین دارند.)

تا قبل از آن‌که ناپایداری‌های جوّ آن شروع شود، از بزرگ‌نمایی‌های بالا برای رصد سیاره سرخ استفاده کنید. سعی کنید که بر منطقه‌ای کوچک یا عارضه‌ای واحد متمرکز شوید و از مشاهده کل قرص سیاره یا جابه‌جایی امتداد دیدِ خودتان بر سطح آن خودداری کنید تا این جزئیات خفیف را تشخیص دهید.

پدیده‌های جوّی مریخ شامل چند نوع ابر است. فصل‌های نوعی در آن به علت گرم و سرد شدن سطح سیاره اتفاق می‌افتد. ابرهای گسسته در آن به صورت موضعی ایجاد می‌شوند که به همراه چرخش سیاره، در میان جوّ آن جابه‌جا می‌شوند.

ابرهای اوروگرافی در جوّ مریخ ایجاد می‌شوند که ناشی از تجمع ذرات آبی است که بادهای مریخی برفراز کوه‌ها و آتش‌فشان‌های مریخ تشکیل می‌دهند. برای مشاهده این ابرها از فیلترهای آبی و بنفش استفاده کنید، البته برای نواحی نزدیک به استوای مریخ فیلتر سبز بهتر است.

همچنین می‌توانید ابرهای صبحگاهی و عصرگاهیِ مریخ را هم مشاهده کنید. این‌ها ابرهایی روشن و منفرد هستند که از مِه سطحی مریخ هنگام طلوع و غروب خورشید بر سطح آن ایجاد می‌شوند. ابرهای عصرگاهی عموما بزرگ‌تر و فراوان‌تر هستند. برای مشاهده بهتر آن‌ها فیلتر آبی یا بنفش توصیه می‌شود.

رصد مشتری

پس از خورشید و ماه، جسمی که بیشترین جزئیان قابل رصد را داراست مشتری است. حتی تلسکوپ‌های کوچک هم می‌توانند ظاهر راه‌راه آن را تشان دهند؛ کمربندهایی که در شمال و جنوب استوای آن ایجاد شده و حالت طبقه‌بندی به مشتری داده‌اند. تماشای شبانه مشتری می‌تواند لذت بخش باشد. علاوه بر جابه‌جایی چهار قمر بزرگ آن در اطراف مشتری، چرخش سیاره به دور خودش را هم می‌توان در طول یک شب مشاهده کرد. مطمئن شوید که لکه قرمز آن را هم در لیست رصدی خود آورده‌اید.

فیلتر آبی تیره می‌تواند منطقه‌های مشتری را بهتر آشکار کند. فیلترهای آبی هم در برجسته شدن ابرهای روشن موثر هستند. در عوض فیلتر قرمز جزئیات استوایی آن را آشکار می‌کند و کنتراست بیشتری را در کمربندهای اصلی سیاره ایجاد می‌کند.

عوارض مختلف در جوّ مشتری

نوارهای سطح مشتری

جابه‌جایی قمرهای مشتری:

چهار پدیده در مورد قمرهای گالیله‌ای مشتری و جابه‌جایی آن‌ها اتفاق می‌افتد که می‌توانید آن‌ها را به لیست رصدهای‌تان اضافه کنید:

  • گرفت قمر، هنگامی که یک قمر وارد سایه مشتری می‌شود.
  • اختفای قمر در پشت قرص مشتری
  • عبور قمر از مقابل قرص سیاره؛ بهترین عبورها هنگامی هستند که قمر از مقابل کمربندهای تاریک و بزرگ عبور می‌کند.
  • عبور سایه قمر از روی سیاره. سایه قمر به صورت یک لکه سیاه رنگ بر سطح قرص سیاره مشاهده می‌شود.

رصد زحل

هنگام رصد زحل حتما به شکاف کاسینی که به صورت یک فضای تاریک بین دو حلقه روشن‌تر آن دیده می‌شود، نگاه کنید. در رصد با تلسکوپ‌های ۸ اینچ به روشنایی حلقه‌ها، تفاوت رنگ‌ها و طرح‌های آن‌ها توجه و دقت کنید.

علامت‌گذاری روی سطح زحل، ظریف و نامحسوس است. توجه داشته باشید که لکه‌ها یا نقاط تاریک یا روشن، نسبت به مناطق یا کمربندهایی که پذیرای آن‌ها هستند، قابل توجه هستند. موقعیت این عوارض ممکن است شب به شب تغییر کنند.

مناطق مختلف زحل و حلقه‌هایش

قسمت‌های مختلف زحل و حلقه‌هایش

منطقه‌های زحل ظاهری سفید ـ خاکستری یا خاکستری یا زرد رنگ دارند. در عوض کمربندهای آن به رنگ‌های آبی مایل خاکستری، قهوه‌ای و قرمز دیده می‌شوند. این ویژگی‌ها با کمک فیلترهای قرمز، نارنجی یا زرد به خوبی دیده می‌شوند. فیلتر سبز در نشان دادن قسمت‌های روشن، مناسب هستند. استفاده از فیلترهای سبز و آبی خفیف هم در برجسته کردن حلقه‌های زحل موثرند.

رصد اورانوس

اتمسفر اورانوس معمولا فاقد هر عارضه قابل ملاحظه‌ای است. رصدگران در سال ۱۸۷۰ اولین مشاهده عوارضی بر سطح آن را گزارش دادند. از آن زمان به بعد رصدگران مشاهداتی از نشانه‌ها و کمربندهای سطح اورانوس را گزارش کرده‌اند. اورانوس با رنگ سبز مایل به آبی و به صورت قرص کوچکی همچون سحابی‌های سیاره‌نما دیده می‌شود. این سیاره به قدری کند در آسمان حرکت می‌کند که حدود ۴۴ روز طول می‌کشد تا به اندازه قرص ماه کامل جابه‌جا شود.

رصد نپتون

برای منجمان آماتوری که تلسکوپ یا حتی دوربین دوچشمی دارند، یافتن نپتون چندان مشکل نیست. این سیاره هنگام مقابله همانند یک قرص کوچک آبی رنگ از قدر ۷٫۷ می‌درخشد. اما حتی با تلسکوپ‌های بزرگ هم نمی‌توان جزئیاتی را از سطح نپتون مشاهده کرد، با این حال خواهید توانست بزرگ‌ترین قمر آن یعنی تریتون را از قدر ظاهری ۱۳٫۵ مشاهده کنید.

هیجان رصد نپتون هنگامی است که شما برای اولین بار بتوانید آن را همچون نقطه‌ای از میان تلسکوپ‌تان مشاهده کنید. به علت فاصله بسیار زیادی که این سیاره از خورشید دارد، حتی از اورانوس هم کندتر در زمینه ستارگان حرکت می‌کند. حدودا ۸۵ روز زمان می‌برد تا در آسمان به اندازه قطر قرص ماه کامل جابه‌جا شود.

استفاده از فیلترهای رنگی:

از فیلترهای رنگی بیشتر برای مشاهده سیارات استفاده می‌شود. اما دقت کنید که آن‌ها رنگی را اضافه نمی‌کنند؛ بلکه فقط تفاوت‌های روشنایی در رنگ‌های مختلف را افزایش می‌دهند و همین باعث می‌شود جزئیات بیشتری را در تصویر مشاهده کنید. بنابراین هرگاه از فیلتر رنگی استفاده می‌کنید به جای تمرکز بر تغییر رنگ‌ها، بر تفاوتِ روشنایی قسمت‌های مختلف متمرکز شوید تا جزئیات بیشتر را ببینید.

فیلترها در واقع شیشه‌های رنگی متفاوتی هستند که با درجات مختلفِ کدری تهیه می‌شوند. آن‌ها را بر چشمی تلسکوپ‌ها نصب و استفاده می‌کنند. یک نکته این‌که هر چه تلسکوپ شما بزرگ‌تر باشد، اثری که از فیلتر مشاهده می‌کنید بهتر و نمایان‌تر خواهد بود.

 

منبع: Astronomy.com

ترجمه و تنظیم:
محمد همایونی

 

سیاره های کوتوله در منظومه شمسی

سیارات کوتوله در منظومه شمسی

در سال ۲۰۰۶ اتحادیه بین المللی نجوم که سازمان مسئول در طبقه بندی اجرام نجومی است، به این نتیجه رسید که طبقه بندی جدیدی برای برخی اجرام منظومه شمسی نیاز است. این کلاس جدید سیارات کوتوله نام گرفت و پلوتون که سیاره نهم و بلاتکلیف منظومه شمسی بود به همراه چهار عضو جدید دیگر به این دسته پیوستند. همه پنج عضو این طبقه از کره ماه کوچک‌ترند و به غیر از سِرِس، همگی در ورای مدار نپتون قرار دارند. برخی از ستاره شناسان انتظار دارند که در منظومه شمسی به تعداد ۵۰ سیاره کوتوله وجود داشته باشد.

سیاره های کوتوله در منظومه شمسی

سیارات کوتوله فعلی عبارتند از:

پلوتون:

بزرگ‌ترین سیاره کوتوله در سال ۱۹۳۰کشف شد و بیش از ۷۰ سال آن را نهمین سیاره قلمداد می‌کردیم. پلوتون به طور متوسط ۴۰ برابر زمین از خورشید فاصله دارد. کره‌ای است با قطر ۲،۳۷۶ کیلومتر که هر ۲۴۸ سال یک بار به دور خورشید می‌گردد؛ البته هر شبانه روز آن ۶٫۳۹ برابر شبانه روز زمینی است. پلوتون دارای پنج قمر شناخته شده است: چارُون (کارُون یا شارُون)، نیکس، هیدرا، سِربِروس و استوکس؛ که چهار قمر آخر در سال‌های بعد از ۲۰۰۵ کشف شده‌اند. ملاقاتی که کاوشگر افق‌های نو در سال ۲۰۱۵ با آن داشت، دید و دانش ما را از آن دگرگون کرده است.

 

اِریس:

در سال ۲۰۰۳ کشف شد و پس از پلوتون، با قطر ۲،۳۲۶ کیلومتر در رتبه دوم قرار دارد. اریس در فاصله میانگین ۶۸ واحد نجومی (یعنی ۶۸ برابر فاصله زمین تا خورشید) مدت۵۵۸ سال زمینی نیاز دارد تا یک دور کامل به گرد خورشید بگردد. مدار اریس در بین سیارات کوتوله، دارای بیشترین زاویه انحراف مداری (۴۴ درجه) با صفحه مداری سیارات است. یک شبانه روز در اریس ۲۵٫۹ ساعت طول می‌کشد و یک قمر به نام دیسنومیا به دنبال خود دارد.

 

هائومیا:

در سال ۲۰۰۴ کشف شد. این سیاره کوتوله شکلی تخم مرغ مانند دارد که درازترین طول آن در حدود ۲۳۲۲ کیلومتر است. هائومیا به سرعت در حال چرخش است و کوتاه ترین روز را در تمام سیاره های کوتوله دارد، تنها ۳٫۹ ساعت. شعاع مداری آن به طور میانگین ۴۳٫۱   واحد نجومی است که برای تکمیل یک دور در مدار خودش نزدیک به ۲۸۴ سال زمینی به زمان نیاز دارد. این سیاره کوتوله دارای دو قمر، به نام‌های هایاکا و ناماکا است.

 

ماکی ماکی:

در سال ۲۰۰۵کشف شده و تنها قمرش (Mk 2) در سال ۲۰۱۵ توسط تلسکوپ فضایی هابل کشف شد که هنوز اسم خاصی هم ندارد! ماکی ماکی در فاصله ۴۵٫۷ واحد نجومی از خورشید قرار دارد و برای تکمیل یک دور مداری‌اش به گرد خورشید بیش از ۳۰۹ سال زمان نیاز دارد. شبانه روز آن ۷٫۷ ساعت، و میانگین قطر آن ۱،۴۳۰ کیلومتر است.

 

سِرِس:

اولین بار توسط ستاره شناسان در سال ۱۸۰۱ کشف شد و در دسته سیارک‌ها قرار گرفت و با قطر ۹۴۶ کیلومتر به عنوان بزرگ‌ترین سیارک شناخته می‌شد. اما طبق تعریف اتحادیه بین المللی نجوم در سال ۲۰۰۶ در دسته سیاره‌های کوتوله قرار گرفت. سرس کوچک‌ترین و از طرفی نزدیکترین سیاره کوتوله به زمین است چرا که در حوالی کمربند سیارکی قرار گرفته و فاصله آن تا خورشید ۲٫۸ برابر فاصله زمین تا خورشید است. سرس مدارش را در مدت ۴٫۶ سال می‌گردد و هر ۹٫۱ ساعت هم یک بار به دور خودش می‌چرخد. این سیاره کوتوله، هیچ ماه شناخته شده‌ای ندارد. اما به خاطر یافتن آثاری از آب و متان بر سطح آن در سال ۲۰۱۷ هدف پژوهش‌های جدید دانشمندان قرار گرفته است.

جدول زیر بر اساس اطلاعات موجود تا دی‌ماه ۱۳۹۶ تنظیم شده است:

سیاره های کوتوله ـ سیارات کوتوله در مقایسه با ماه

جدول اطلاعات سیارات کوتوله

 

 

تهیه و تنظیم:

محمد همایونی

اقتباس از: space.com با اضافات و تصحیحات جدید

 

 

ابرماه از نوع گرفته

ابرماه از نوعِ گرفته!

ابرماه چیست؟

همه می‌دانیم که در وسط ماه‌های قمری، ماه را به صورت کامل یا بدر مشاهده می‌کنیم. همان که معروف است به ماه شب چهارده! البته با کمی تقریب می‌توان قرص ماهِ کامل را در شب‌های 13 و 14 و 15 ماه‌های قمری مشاهده کرد.

از طرفی هم می‌دانیم که مدار ماه به دور زمین یک بیضی نزدیک به دایره است که باعث می‌شود فاصله ماه تا زمین در زمان‌های مختلف، متفاوت باشد. این فاصله می‌تواند از کمترین فاصله ممکن 356400 کیلومتر تا بیشترین مقدار ممکن 406700 کیلومتر باشد. کمترین فاصله تا زمین را نقطه حضیض مداری و دورترین فاصله تا زمین را نقطه اوج مداری ماه می‌گویند.

براساس تجربه ساده‌ای که همه داریم و آن، این‌که جسمِ نزدیک‌تر به ما بزرگ‌تر از جسم دورتر دیده می‌شود، همین اتفاق برای ماه هم می‌افتد. یعنی هنگامی که ماه در حضیض مداری‌اش مشاهده شود، کمی بزرگ‌تر از سایر مواقع دیده خواهد شد. البته این تفاوت چندان زیاد نیست که بتوان به راحتی آن را تشخیص داد. حداکثر این اختلاف به قدری است که باعث می‌شود اندازه قطر ماه 14% بزرگ‌تر و روشنایی آن 30% بیشتر مشاهده شود.

به چنین ماه‌های بدری که در حضیض مداری قرار دارند، به اصطلاح «اَبَرماه Super Moon» گفته می‌شود. اگر شما تجربه دیدن و دقت کردن در اندازه قرص ماه معمولی و روشنایی آن را در شب‌های بدر داشته باشید، می‌توانید این تفاوت را هنگام ابرماه‌ها احساس کنید. البته بهترین زمان مشاهده ابرماه، هنگام طلوع یا غروب آن است که قرص ماه به علت نزدیکی با عوارض زمینی، بزرگ‌تر از حدّ معمول هم دیده می‌شود.

آیا هرماه، ابرماه داریم؟

چون این همزمانی ماه بدر و قرار گرفتن در حضیض مداری، هر ماهه اتفاق نمی‌افتد؛ نمی‌توان در هر ماه شاهد ابرماه بود. معمولا در طول یک سال بین یک تا سه ابرماه را می‌توان مشاهده کرد که باز بین آن‌ها هم درجه‌بندی وجود دارد و همه یکسان نیستند.

ولی حواسمان باشد عکس‌هایی که در رسانه‌ها از ابرماه منتشر می‌شوند، با لنزهای تله و بزرگنمایی گرفته شده‌اند و اندازه ظاهریِ قرص ماه را افزایش داده‌اند، با دیدن آن‌ها این‌گونه تصور نشود که ابرماه یعنی ماهی که چندبرابر ماهِ معمولی بزرگ شده است!

 

بزرگ‌ترین ماه قابل مشاهده در سال 2017 میلادی در یکشنبه سوم دسامبر مقارن با 12 آذرماه 1396 اتفاق افتاد، که برخی از تصاویر زیبای آن را در این مقاله ملاحظه می‌کنید و از دیدن‌شان لذت می‌برید.

نکته جالب دیگر این‌که هرگاه ماه گرفتگی (خسوف) در حضیض مداری ماه اتفاق بیافتد، یعنی یک ابرماه دچار گرفتگی شود، چون هنگام گرفتِ کلی مسافت بیشتری را در سایه زمین طی می‌کند، پس مدت گرفتِ کلی هم افزایش می‌یابد.

و یک خبر جذاب این‌که در غروب روز ۱۱  بهمن ۱۳۹۶  شاهد طلوع یک ابرماه گرفته هستیم! البته چون گرفتِ کلی قبل از طلوع ماه در ایران، شروع شده است، نمی‌توانیم کلّ زمان گرفت را مشاهده کنیم. ولی در هر حال باید خود را برای دیدن، رصد و ثبت این پدیده زیبا و هیجان انگیز آماده کنیم.

برای مشاهده اطلاعات کامل این ماه گرفتگی کلیک کنید.

سیاره زحل

۱۰ دانستنی ضروری از سیاره زحل

آموزش نجوم توسط محمد همایونی

زحل یا کیوان

سیاره زحل یا کیوان مطمئنا زیباترین سیاره منظومه شمسی است، همان که آن را ارباب حلقه‌های منظومه خوانده‌اند! در این مجال ۱۰ دانستنی کوتاه را که برای هر کسی دانستنش لازم است، فهرست کرده‌ایم:

۱۰ – قطر

اگر قطر خورشید را هم اندازه ارتفاع یک یخچال معمولی در نظر بگیریم، آن وقت زمین به اندازه یک سکه ۵ ریالی می‌شود و یک توپ بسکتبال هم به جای زحل قرار می‌گیرد. قطر میانگین زحل ۱۱۶٫۰۰۰ کیلومتر است.

۹ – مدار

ستاره ما خورشید است و زحل در جایگاه ششمین سیاره به دور آن می‌گردد. فاصله متوسط زحل از خورشید یا به عبارت دیگر، شعاع مدار آن ۱٫۴ میلیارد کیلومتر است. معادل ۹/۵ واحد نجومی. (فاصله متوسط زمین تا خورشید را واحد نجومی می‌گوییم که تقریبا ۱۵۰ میلیون کیلومتر است.)

۸ – روز

یک روزِ زحلی (مدت زمان یک چرخش کامل سیاره به دور خودش) فقط ۱۰/۷ ساعت طول می‌کشد! این یعنی سرعت دوران زحل به دور خودش بسیار زیادتر از زمین است. در عوض یک سال در زحل یعنی مدت زمان گردش یک دور کامل آن به دور خورشید، ۲۹ سال زمینی است. معادل ۱۰٫۷۵۶ روز زمینی!

۷ – جنس

زحل یکی از سیارات غول پیکر گازی است، بدین معنی که این سیاره سطح جامد و مشخصی ندارد. از گاز ساخته شده، آن هم بیشتر از هیدروژن و هلیوم.

۶ – جوّ

هر چند که کل سیاره از گاز تشکیل شده است ولی باز بخشی به نام جوّ هم دارد که بیشترین گاز تشکیل دهنده جوّ آن هم هیدروژن و هلیوم است.

۵ – قمرها

زحل دارای ۶۲ قمر کشف شده است. ۵۳ تا از این قمرها کاملا شناخته‌شده و تأیید شده هستند؛ و ۹ قمر دیگر در صف انتظار برای تأیید نهایی هستند. (البته تا زمان حاضر: ۱۸ بهمن‌ ۱۳۹۶)

۴ – حلقه‌ها

زحل دارای فریبنده‌ترین سیستم حلقه‌ای در بین سیارات غول‌پیکر است. این حلقه که تجمعی است از تکه‌ها و خرده‌های سنگ و یخ؛ از ۷ حلقه‌ای تشکیل شده که توسط تعدادی شکافِ بین آن‌ها قابل تشخیص هستند.

۳ – کاوش

فقط تعداد محدودی از کاوش‌های فضایی، توانسته‌اند زحل و مجموعه قمرهای آن را بررسی کنند: پایونیر ۱۱ ، ویجرهای ۱ و۲ و فضاپیمای کاسینی ـ هویگنس. از سال ۱۳۸۳ تا شهریور ۱۳۹۶ کاوشگر کاسینی در حال بررسی زحل به همراه قمرها و حلقه‌هایش بود.

۲ – حیات

سیاره زحل نمی‌تواند حیات را آن‌گونه که ما می‌شناسیم در خود داشته باشد. در عوض تعدادی از قمرهای آن (تیتان و انسلادوس) شرایطی دارند که امکان شکل‌گیری حیات را در آن‌ها ایجاد می‌کند.

۱ – گالیله

هنگامی که گالیله در سال ۹۷۹ شمسی (۱۶۰۰م)، تلسکوپش را به سوی زحل نشانه رفت، آن را به صورت یک قرص مرکزی به همراه دو زائده در طرفینش مشاهده کرد. و حتی اعلام کرد که این سیاره، یک سیستم سه تکه است؛ مدتی پس از آن هم اعلام کرد این سیاره دارای دسته یا دستگیره‌هایی در دو طرفش هست! بعدها بود که مشخص شد این دسته‌ها، حلقه‌های زحل بوده‌اند.

نکته: البته تلسکوپ ابتدایی گالیله آنقدر کیفیت نداشت که بتواند حلقه‌های زحل را به زیبایی تفکیک کند!

اگر علاقه‌مند به یادگیری نجوم هستید، با شرکت در دوره‌های آنلاین آموزش نجوم از هر نقطه‌ ایران و جهان؛ به سرعت خود را به جمع دانشجویان با انگیزه‌ نجوم برسانید:

بر روی عکس‌های زیر کلیک کنید تا آن‌ها را در اندازه بزرگ مشاهده کنید.

«یک ستاره شناس این جهان را مکانی زیباتر برای زندگی می‌بیند»

محمد همایونی