آسمان در این ماه ـ تیر 1405
آسمان در این ماه
معرفی مهمترین رویدادهای رصدی ماه جاری به صورت هفتگی
صورتهای فلکی ماه
صورتهای فلکی که تا قبل از ساعت 10 شب در تیر میتوان دید عبارتند از: دباکبر، دوشیزه (سنبله)، گاوران (عوّا)، اژدها (تنّین)، اکلیل شمالی، جاثی، مارافسای و ترازو (میزان). هماختران شیر و جام و فقط در ساعت ابتدایی شب دیده میشوند. دیدن هماختران کمنوری چون: تازیها، شجاع (مار باریک)، مار و کلاغ نیازمند آسمانی پرستاره است، به دور از آلودگی نوری شهرهای بزرگ و کوچک. به ساعت 10 شب که برسیم، صورتهای معروف تابستانی: کژدم (عقرب)، کماندار (قوس) و اجزای مثلث تابستانی (هماختران شلیاق، دجاجه و عقاب) به همراه صورتهای کوچک و کمنور بین آنها هم به ارتفاع بالایی رسیدهاند.
یادآوری همیشگی: در هر ماه فهرستی از صورتهای فلکی که ارائه میشود یا آنچه در نقشه ماهانه آسمان میآید؛ آنهایی است که در ساعتهای بین 9 تا 11 شب در آسمان به راحتی دیده میشوند. وگرنه دیگر صورتهای فلکی در انتهای شب یا نیمهشب به آسمان اضافه خواهند شد.
راحتترین راه برای پیدا کردن صورتهای فلکی، برنامکهای قابل نصب روی گوشیهای تلفن است. با توجه به نوع گوشی خود میتوانید این برنامکها را یافته و استفاده کنید. روش پایه و به عبارتی کلاسیک برای یافتن آنها استفاده از نقشههای ماهانهی آسمان شب است.
همانطور که در بالای نقشهی زیر بیان شده، وضعیت صورتهای فلکی (هماختران) را در میانهی تیر به ساعت 22 نشان میدهد. در ابتدای ماه یک ساعت دیرتر و در انتهای ماه یک ساعت زودتر این نقشه با آسمان مطابقت خواهد داشت.
روی نقشه زیر کلیک (لمس) کنید تا بتوانید آنرا بزرگنمایی کنید:
اگر نحوهی کاربرد نقشههای آسمان شب را نمیدانید به مقالهی «راهنمای یافتن صورتهای فلکی» مراجعه کنید و فیلم آموزشی مربوطه را مشاهده کنید.
ستارههای ویژه برای رصد
این چند ستاره هر کدام داستان ویژهای برای خود دارند. برخی در جریان پژوهش و اکتشاف، جایگاه خاصی دارند و برخی از نظر ویژگیهای اخترفیزیکی و رصدی. بعضی مربوط به آسمان زمستاناند ولی همچنان قابل دیدن هستند. تعدادی را میتوان با چشم غیرمسلح دید و تعدادی دیگر نیاز به دوربین دوچشمی یا تلسکوپی کوچک دارد:
عناق و سُها: در شکستگی دستهی آبگردان. سها چسبیده به عناق دیده میشود و همدمی دارد که با تلسکوپهای کوچک قابل دیدن است. این همدم در واقع به دور عناق در گردش است. این ستاره را میتوان به عنوان اولین دوگانهای که در تاریخ با تلسکوپ کشف شده نامگذاری کرد: به سال 1650م توسط جیووانی ریتچولی. از طرفی عناق نخستین دوتایی است که از آن عکسبرداری شده: در سال 1867 توسط جورج باند در هاروارد. و باز هم عناق اولین دوتایی است که از راه طیفسنجی دوتایی بودنش به اثبات رسیده: به سال 1889 توسط ادوارد پیکرینگ در هاروارد. سها ارتباط گرانشی با عناق ندارد. اما جالب اینکه خود سها یک دوتایی طیفنمایی است.
70 حوّا (70 مارافسای): یک دوگانه جالب است که از دید زمین میتوان دور و نزدیک شدن آندو را با تلسکوپهای کوچک و متوسط در طی چند سال پیدرپی متوجه شد. دوره تناوب آنها 88 است. در سال 2025 به بیشترین زاویه از هم میرسند و دوباره شروع میکنند به هم نزدیک شوند. پیشنهاد این است که از امسال تا ده سال دیگر هر ساله آنرا با تلسکوپ خود رصد کنیم. تفکیک شدن یا نشدن آنها نشانهی دور و نزدیک شدنشان از هم است.
اپسیلون شلیاق: شاید زیباترین و معروفترین دوگانهای که میتوان با تلسکوپهای کوچک دید. هرکدام از مولفههای اپسیلون شلیاق، خودشان دوگانه هستند. تفکیک آندو در تلسکوپهای با دهانه 100 میلیمتر و بزرگتر مشاهده میشود.
آلفای روباهک: نه خودش بلکه ستارهای در جنوب آن که در سال 1967 م به عنوان اولین تپاختر کشف شد. این تپاختر با تلسکوپهای آماتوری قابل دیدن نیست.
اجرام غیرستارهای
با یک تلسکوپ متوسط آماتوری (دهانهای بین 4.5 تا 10 اینچ) میتوان تعداد زیادی از اجرام غیرستارهای شامل کهکشان، خوشه ستارهای و سحابی را دید. طبیعی است هرچه تلسکوپ بزرگتر باشد، میتوان تعداد اجرام بیشتر و کمنورتر را دید. برخی اجسام هم در تلسکوپهای کوچکتر دیده نخواهند شد.
سنبله هنوز در موقعیت خوبی است و میتوان کهکشانهای این منطقه را رصد کرد. برخی از کهکشانهای موجود در سنبله اجرام مسیه به شمارههای 87 و 49 و 60 و 84 و 86 و 104 هستند. اولی و آخری از همه معروفترند. M87 بزرگترین کهکشان این مجموعه و خوشه سنبله است و همانی است که نخستین عکس سیاهچاله از مرکز این کهکشان گرفته شد. M104 هم کهکشان معروف به کلاهمکزیکی است.
کهکشانهای دباکبر هم هنوز در موقعیت خوب رصد قرار دارند: اجرام مسیه به شمارههای 51 و 81 و 82 و 101 . کهکشان گرداب M51 در مرز تازیها قرار دارد. M81 و M82 را میتوان با دوربین دوچشمی قدرتمند هم پیدا کرد.
خوشه کروی جاثی (M13) را از ابتدا تا انتهای شب میتوان به خوبی رصد کرد. با یک تلسکوپ بزرگتر از 8 اینچ و در آسمانی تاریک میتوان ستارههای بخش خارجی آنرا چون جواهر تشخیص داد. خوشه کروی M92 هم در همین صورت فلکی جاثی است و دیدن آن فراموش نشود. در هماختر مارافسای (حوّا) هم چند خوشه کروی قابل رصد هستند: اجرام مسیه به شمارههای 10 و 12 و 62. به آنها خوشه باز IC4665 را هم باید افزود، هرچند کمفروغ است.
دو سحابی سیارهنمای معروف: M57 در شلیاق و M27 معروف به سحابی دمبل در روباهک را میتوان با تلسکوپهای متوسط آماتوری رصد کرد. در تلسکوپهای حدود 8 اینچ همچون قرص محو سیارهها دیده میشوند.
با ارتفاع گرفتن هماختران معروف عقرب و قوس میتوان در میان انبوهی از اجرام غیرستارهای در این بخش آسمان که در امتداد مرکز راهشیری هم هستند، به رصدهای جذاب پرداخت. به آنها باید اجرام موجود در دجاجه را هم افزود.
بارش شهابی
در این ماه بارش شهابی نداریم. در عوض منتظر بارش معروف برساوشی در مرداد باشیم.
ماهوارهها
یکی از پدیدههایی که در دوره حاضر در آسمان دیده میشود، حرکت ماهوارهها در آسمان شب است. به ویژه اینکه در سالهای اخیر تعداد آنها به شدت افزایش یافته، به طوری که در هر لحظه که به آسمان بالای سرمان نگاه کنیم میتوانیم چندتایی ماهواره در گوشه کنار آسمان بیابیم. ماهوارهها همچون ستارههای متحرک دیده میشوند (هواپیماها دارای چراغ چشمکزن هستند). ماهوارهها در روشناییهای مختلف دیده میشوند و به آرامی در بین ستارگان آسمان حرکت میکنند. بسته به مدارشان، ممکن است در میانهی مسیرشان ناپدید شوند، چون وارد سایه زمین میشوند. هرچه آسمان ما پرستارهتر باشد، تعداد بیشتری از آنها دیده میشوند.
برای دریافت اطلاعات دقیق از زمان و مسیر حرکت ماهوارهها در مکان خود، مراجعه به سایت heavens-above.com سودمند است. میتوان از برنامک آن یا مشابه آن بر گوشی خود استفاده کرد.
پرنورترین آنها ایستگاه فضایی بینالمللی (ISS) است که روشنایی آن در مرتبهی سیاره مشتری یا بیشتر است.
مطلب مرتبط: یک قطار ستاره
قطار ماهوارههای استارلینک را در مطلب بالا بخوانید.
هفته اول تیر
از شنبه 30 خرداد تا جمعه 5 تیر
زمین:
زمین در انقلاب تابستانه است. یکشنبه آخرین روز از خرداد به ساعت 11:57 (به وقت ایران) خورشید به انقلاب تابستانه میرسد. در این هنگام خورشید در کرهی سماوی به بیشترین میل شمالی خود میرسد و سپس میل آن شروع به کاهش خواهد کرد. در این روز به هنگام ظهر، خورشید در بیشترین ارتفاع خود در طول یک سال خواهد رفت. به همین دلیل به هنگام ظهر، طول سایهها به کوچکترین مقدار ممکن رسیده و پس از آن شروع به افزایش (بازگشت) میکند. محل طلوع و غروب خورشید هم در این روز در شمالیترین نقطه روی دایره افق قرار خواهد گرفت. سپس با گذر از این روز این مکانها شروع به بازگشت به سمت جنوب خواهند کرد.
پیشنهاد رصدی: انقلاب تابستانه در پیشنهادی که برای رصد در ماههای گذشته داده شده یکی از کلیدیترین نقاط است. زیرا زمانی است که مکان طلوع و غروب خورشید تغییر جهت میدهد.
ماه (مانگ):
ماه در شب یکشنبه به تربیع اول میرسد. سهشنبه در نزدیکی سماک اعزل است.
مطلب مرتبط: ماهگردیهای شبانه
مشخصات ماه در این هفته:
شنبه 30 خرداد: در شیر (اسد) ـ فاز: 37%
یکشنبه 31 خرداد: در دوشیزه (سنبله) ـ تربیع اول ـ فاز: 48%
دوشنبه 1 تیر: در دوشیزه (سنبله) ـ فاز: 58%.
سهشنبه 2 تیر: در دوشیزه (سنبله) ـ نزدیک سماک اعزل ـ فاز: 68%
چهارشنبه 3 تیر: در دوشیزه (سنبله) ـ فاز: 77%
پنجشنبه 4 تیر: در ترازو (میزان) ـ فاز: 84%
جمعه 5 تیر: در مرز میزان و عقرب ـ فاز: 91%
سیارهها:
سه سیاره در ابتدای شب: تیر، مشتری و ناهید. چهار سیاره در آسمان سحرگاه: نپتون، کیوان، مریخ و اورانوس. دیدن تیر و اورانوس مشکل است. نپتون به تلسکوپ نیاز دارد. و باقی را به راحتی در زمانهای گفته شده میتوان دید.
تیر با قدر حدود 1 در صورت فلکی جوزا (دوپیکر) است. دو هفتهای است که در آسمان شامگاهی قرار دارد. اما به آخر این هفته که نزدیک شویم آرام آرام به افق غربی نزدیکتر میشود و شرایط دیدارش مشکل خواهد شد. در این هفته به کمترین فاصله با مشتری میرسد.
ناهید با قدر 4- در خرچنگ است. آسمان شامگاهی را زینتبخش است. مشتری از آن زاویه گرفته و باعث شده بیشتر خودش را نشان دهد.
مریخ از قدر 1.4 در گاو (ثور) است. در آسمان صبحگاهی دیده میشود. فرصت قابل توجهی برای رصد آن پیش از روشن شدن آسمان در اختیار است.
مشتری با قدر 1.8- وارد خرچنگ شده است. با یک تلسکوپ کوچک میتوان به راحتی جابهجایی قمرهای گالیلهای آنرا رصد کرد. به افق غربی نزدیکتر شده و مهلت دیدار کمی به ما میدهد. به آخرین روزهای رصد آن نزدیک میشویم.
کیوان با قدر 0.8 در هماختر ماهی است. نیمهشب طلوع میکند و به هنگام طلوع خورشید ارتفاع زیادی گرفته است. فرصت رصد آن خوب است. حلقهها کمی از پهلو دیده میشوند و دیده شدن آنها راحتتر شده است.
اورانوس از قدر 5.8 در هماختر گاو است. حدود دو ساعت پیش از خورشید طلوع میکند و به هنگام روشن شدن آسمان در ارتفاع قابل قبولی برای رصد قرار گرفته است.
نپتون از قدر 7.8 در هماختر ماهی است. فاصله زیادی از کیوان گرفته است.
هفته دوم تیر
متأسفم.
هفته سوم تیر
از شنبه 13 تیر تا جمعه 20 تیر
همنشینی مریخ و اورانوس:
جذابترین پدیدهی رصدی این هفته همنشینی سیارههای مریخ و اورانوس در سحرگاه شنبه باشد. این همنشینی بسیار نزدیک است به قدری که دو سیاره کمتر از نیم درجه از هم فاصله خواهند داشت. یعنی کمتر از قرص ماه. چون اورانوس کمنور است نیاز به تلسکوپ یا دوربین دوچشمی برای رصد آن است. و چون زاویهشان خیلی کم است در میدان دید تلسکوپ میتوان هر دو را همزمان مشاهده کرد.
زمین:
دوشنبه زمین به نقطه اوج مداری خودش میرسد، یعنی در بیشترین فاصله از خورشید در طول یک سال. پس از آن فاصلهاش تا خورشید رو به کاهش خواهد شد. یادآوری این نکته خوب است که: نقاط اوج و حضیض مداری زمین با زمان انقلابهای تابستانی و زمستانی منطبق نیست. بلکه حدود دو هفته فاصله دارند.
ماه (مانگ):
نیمه دوم ماه قمری است و ماه در اواسط شب طلوع میکند. به آخر هفته که برسیم پس از ساعت 12 طلوع خواهد کرد. دوشنبه ماه نزدیک نپتون است و سهشنبه از نزدیکیهای زحل میگذرد. تربیع آخر ماه سهشنبه اتفاق میافتد.
مطلب مرتبط: ماهگردیهای شبانه
مشخصات ماه در این هفته:
سه روز آخر هفته ماه در نیمهشب طلوع میکند.
شنبه 13 تیر: در آبریز (دلو) ـ فاز: 79%
یکشنبه 14 تیر: در ماهی (حوت) ـ فاز: 70%
دوشنبه 15 تیر: در ماهی (حوت) ـ فاز: 60%.
سهشنبه 16 تیر: در ماهی (حوت) ـ تربیع آخر ـ فاز: 49%
چهارشنبه 17 تیر: در ماهی (حوت) ــ فاز: 38%
پنجشنبه 18 تیر: در بره (حمل، قوچ) ـ فاز: 27%
جمعه 19 تیر: در گاو (ثور) ـ مقابل خوشه پروین ـ فاز: 16%
سیارهها:
نپتون و کیوان در انتهای شب طلوع میکنند و تا نیمهشب در ارتفاع خوبی از افق قرار میگیرند. مریخ و اورانوس نیمهشب طلوع میکنند و به هنگام سحرگاه، ارتفاع قابل قبولی برای رصد خواهند داشت. تیر، مشتری و ناهید پس از خورشید غروب خواهند کرد و در سمت غرب آسمان هستند. ناهید که سلطان آسمان شامگاهی است، اما تیر دیده نمیشود و مشتری هم به سختی دیده خواهد شد.
تیر (عُطارِد) با قدر حدود 3 در دوپیکر است. پس از غروب خورشید بر لبه افق غربی قرار دارد. دیدن آن دیگر ممکن نیست.
ناهید (زهره) با قدر 4.1- در شیر (اسد) است و هنگام غروب خورشید ارتفاع زیادی در غرب آسمان یافته است. حاکم آسمان شامگاهی است.
مریخ (بهرام) از قدر 1.3 در صورت فلکی ثور است و حدود سه ساعت پیش از طلوع خورشید طلوع میکند. به اورانوس نزدیک شده و سحرگاه شنبه به نزدیکترین فاصله از هم خواهند رسید. یک مقارنهی منحصربهفرد.
مشتری (هرمز) با قدر 1.8- در خرچنگ (سرطان) است و بههنگام غروب خورشید، ارتفاع کمی از افق غربی دارد. بنابراین دیگر نمیتوان آنرا به راحتی هفتههای قبل دید. هم فرصت کمی داریم و هم نیاز به افق غربی باز است تا بتوان آنرا مشاهده کرد.
کیوان (زحل) با قدر 0.8 در هماختر ماهی (حوت) است. در انتهای شب میکند و تا سحرگاه ارتفاع قابل توجهی از افق گرفته است. فرصت برای رصد حلقهها و قمرهایش در سحرگاه فراهم است.
اورانوس از قدر 5.8 در هماختر گاو است. نزدیک سه ساعت پیش از خورشید طلوع میکند. همانطور که گفته شد صبح شنبه در نزدیکترین زاویه با مریخ قرار میگیرد تا یک همنشینی بسیار نزدیک از این دو سیاره ببینیم. استفاده از یک تلسکوپ برای رصد همزمان آنها بسیار خاطرهانگیز است.
نپتون از قدر 7.8 در هماختر ماهی است. حدود چهار درجه بالاتر از زحل قرار دارد. زودتر از زحل طلوع میکند.
هفته چهارم تیر
بهزودی …
نویسنده: محمد همایونی
