آسمان در این ماه ـ فروردین 1405
برای دیدن رویدادهای رصدی ماه کنونی دکمهی زیر را لمس (کلیک) کنید:
صورتهای فلکی ماه
تا انتهای فروردین میتوان برخی هماختران معروف زمستانی چون شکارچی، دوپیکر، ارابهران، سگ بزرگ و کوچک و گاو را در ساعت ابتدایی شب رصد کرد. اما به مرور با این صورتهای فلکی باید خداحافظی کنیم. در عوض آسمان شب برای مشاهده و رصد هماختران بهاری آماده میشود. بنابراین اگر قصد رصد ستارگان و اجرامی که در هماختران زمستانی را داریم باید در همان ساعتهای آغازین شب برایش برنامهریزی کنیم.
صورتهای فلکی شاخص فروردین عبارتند از: شیر (اسد)، دباکبر، دوشیزه (سنبله)، خرچنگ (سرطان)، گاوران (عوّا)، اژدها (تنّین) و هماختران کمنوری چون: سیاهگوش، شیرکوچک، تازیها، شجاع (مار باریک)، جام و کلاغ هستند. دیدن این صورتهای کمنور نیازمند آسمانی پرستاره است، به دور از آلودگی نوری شهرهای بزرگ و کوچک.
یادآوری همیشگی: در هر ماه فهرستی از صورتهای فلکی که ارائه میشود یا آنچه در نقشه ماهانه آسمان میآید؛ آنهایی است که در ساعتهای بین 9 تا 11 شب در آسمان به راحتی دیده میشوند. وگرنه دیگر صورتهای فلکی در انتهای شب یا نیمهشب به آسمان اضافه خواهند شد.
راحتترین راه برای پیدا کردن صورتهای فلکی، برنامکهای قابل نصب روی گوشیهای تلفن است. با توجه به نوع گوشی خود میتوانید این برنامکها را یافته و استفاده کنید. روش پایه و به عبارتی کلاسیک برای یافتن آنها استفاده از نقشههای ماهانهی آسمان شب است.
همانطور که در بالای نقشهی زیر بیان شده، وضعیت صورتهای فلکی (هماختران) را در میانهی فروردین به ساعت 21 (22 تابستانی) نشان میدهد. در ابتدای ماه یک ساعت دیرتر و در انتهای ماه یک ساعت زودتر این نقشه با آسمان مطابقت خواهد داشت. موقعیت سیارهها با رنگ سبز مشخص شده است. روی نقشه زیر کلیک (لمس) کنید تا بتوانید آنرا بزرگنمایی کنید:
اگر نحوهی کاربرد نقشههای آسمان شب را نمیدانید به مقالهی «راهنمای یافتن صورتهای فلکی» مراجعه کنید و فیلم آموزشی مربوطه را مشاهده کنید.
ستارههای ویژه برای رصد
این چند ستاره هر کدام داستان ویژهای برای خود دارند. برخی در جریان پژوهش و اکتشاف، جایگاه خاصی دارند و برخی از نظر ویژگیهای اخترفیزیکی و رصدی. بعضی مربوط به آسمان پاییزاند ولی همچنان قابل دیدن هستند. تعدادی را میتوان با چشم غیرمسلح دید و تعدادی دیگر نیاز به دوربین دوچشمی یا تلسکوپی کوچک دارد:
عناق و سُها: در شکستگی دستهی آبگردان. سها چسبیده به عناق دیده میشود و همدمی دارد که با تلسکوپهای کوچک قابل دیدن است. این همدم در واقع به دور عناق در گردش است. این ستاره را میتوان به عنوان اولین دوگانهای که در تاریخ با تلسکوپ کشف شده نامگذاری کرد: به سال 1650م توسط جیووانی ریتچولی. از طرفی عناق نخستین دوتایی است که از آن عکسبرداری شده: در سال 1867 توسط جورج باند در هاروارد. و باز هم عناق اولین دوتایی است که از راه طیفسنجی دوتایی بودنش به اثبات رسیده: به سال 1889 توسط ادوارد پیکرینگ در هاروارد. سها ارتباط گرانشی با عناق ندارد. اما جالب اینکه خود سها یک دوتایی طیفنمایی است.
رأسالغول: یا بتای برساووش که نمایندهی دستهی بزرگ متغیرهای گرفتی است. تغییرات نور این ستاره را هم میتوان همزمان با رصد دلتای قیفاووس انجام داد.
تتا و سیگمای ثور: دوتا از دوگانههای آشکار در این هماختر.
نیرالثریا یا اتای ثور: درخشانترین ستاره در خوشه پروین. یک غول آبی.
پلیون در خوشه پروین: ستارهی BU ثور که یک متغیر لایهدار است. با سرعت بسیار زیاد به دور خود میچرخد و درخشندگی بسیار متغیری دارد.
ابطالجوزا: یک ابرغول سرخ که بیشترین پژوهشهای اخترشناسان در دنیای این ابرغولها روی آن انجام شده است.ستارههای ذوزنقه: ستارهی تتا1 شکارچی. همان که سحابی جبار آنرا احاطه کرده و با یک تلسکوپ کوچک آماتوری میتوان ترکیب ذوزنقهای از چهار ستارهی آنرا تماشا کرد. ستارههایی از ردهی O هستند که زمان کوتاهی از تولدشان گذشته است.
اجرام غیرستارهای
با یک تلسکوپ متوسط آماتوری (دهانهای بین 4.5 تا 10 اینچ) میتوان تعداد زیادی از اجرام غیرستارهای شامل کهکشان، خوشه ستارهای و سحابی را دید. طبیعی است هرچه تلسکوپ بزرگتر باشد، میتوان تعداد اجرام بیشتر و کمنورتر را دید. برخی اجسام هم در تلسکوپهای کوچکتر دیده نخواهند شد.
آنچه در هماختران شکارچی و سگ بزرگ و ثور و دوپیکر دیده میشود را در مطلب مربوط به ماه گذشته بخوانید.
صورتهای فلکی (هماختران) اسد و سنبله به موقعیت خوبی در آسمان میرسند. این دو مرکز تجمع تعداد زیادی از کهکشانهایی هستند که با تلسکوپهای آماتوری میتوان آنها را رصد کرد. اجرام مسیه به شمارههای 65 و 66 و 95 و 96 و 105 همگی در بخش مرکزی اسد بین ستارههای آلفا و بتای این صورت فلکی قرار گرفتهاند.
برخی از کهکشانهای موجود در سنبله هم اجرام مسیه به شمارههای 87 و 49 و 60 و 84 و 86 و 104 هستند. اولی و آخری از همه معروفترند. M87 بزرگترین کهکشان این مجموعه و خوشه سنبله است و همانی است که نخستین عکس سیاهچاله از مرکز این کهکشان گرفته شد. M104 هم کهکشان معروف به کلاهمکزیکی است.
اما از کهکشانهای دباکبر نباید غافل شد: اجرام مسیه به شمارههای 51 و 81 و 82 و 101 . کهکشان گرداب M51 در مرز تازیها قرار دارد. M81 و M82 را میتوان با دوربین دوچشمی قدرتمند هم پیدا کرد.
بارش شهابی
در فروردین شهابباران نداریم. بارش شلیاقی از اواخر فروردین شروع میشود ولی اوج آن در اردیبهشت است. و البته خیلی کمتعداد است.
ماهوارهها
یکی از پدیدههایی که در دوره حاضر در آسمان دیده میشود، حرکت ماهوارهها در آسمان شب است. به ویژه اینکه در سالهای اخیر تعداد آنها به شدت افزایش یافته، به طوری که در هر لحظه که به آسمان بالای سرمان نگاه کنیم میتوانیم چندتایی ماهواره در گوشه کنار آسمان بیابیم. ماهوارهها همچون ستارههای متحرک دیده میشوند (هواپیماها دارای چراغ چشمکزن هستند). ماهوارهها در روشناییهای مختلف دیده میشوند و به آرامی در بین ستارگان آسمان حرکت میکنند. بسته به مدارشان، ممکن است در میانهی مسیرشان ناپدید شوند، چون وارد سایه زمین میشوند. هرچه آسمان ما پرستارهتر باشد، تعداد بیشتری از آنها دیده میشوند.
برای دریافت اطلاعات دقیق از زمان و مسیر حرکت ماهوارهها در مکان خود، مراجعه به سایت heavens-above.com سودمند است. میتوان از برنامک آن یا مشابه آن بر گوشی خود استفاده کرد.
پرنورترین آنها ایستگاه فضایی بینالمللی (ISS) است که روشنایی آن در مرتبهی سیاره مشتری یا بیشتر است.
مطلب مرتبط: یک قطار ستاره
قطار ماهوارههای استارلینک را در مطلب بالا بخوانید.
هفته چهارم فروردین
از شنبه 22 فروردین تا جمعه 28 فروردین
آخرین هفته از فروردین با آخرین هفته از ماه قمری شوال است. بنابراین ماه را در سحرگاه میتوانیم ببینیم. دو سیارهی تیر و مریخ در آسمان صبحگاهی هستند و کیوان هم در انتهای هفته به آنها میپیوندد. بقیه سیارهها در ابتدای شب دیده میشوند.
زمین:
زمین در حال دور شدن از اعتدال بهاری و نزدیک شدن به انقلاب تابستانی است. خورشید در حال زاویه گرفتن از دایرةالبروج است. بنابراین مکان طلوع و غروب آن روی دایرهی افق در حال جابهجا شدن به سوی شمال است.
ماه (مانگ):
روزهای پایانی ماه قمری (ماه شوال 1447 ه.ق) است. ماه از تربیع دوم گذشته و رو به هلال پایانی ماه دارد. برای دیدن ماه باید سحرگاه یعنی دو سه ساعت پیش از طلوع خورشید آنرا در آسمان جست. به انتهای هفته که برسیم، زمان طلوع ماه به طلوع خورشید نزدیکتر میشود. آخرین هلال صبحگاهی را در صبح پنجشنبه خواهیم دید. چهارشنبه و پنجشنبه هلال ماه با سیارههای تیر (عطارد) و بهرام (مریخ) همنشین خواهد شد. البته دیده شدن مریخ ساده نیست.
مشخصات ماه در این هفته:
چون ماه پس از نیمهشب طلوع میکند، موقعیتهای زیر برای سحرگاه همان روز است.
شنبه 22 فروردین: در بزماهی (جدی) ـ فاز: 42%
یکشنبه 23 فروردین: در بزماهی (جَدی) ـ فاز: 32%
دوشنبه 24 فروردین: در مرز جدی و دلو ـ فاز: 23%.
سهشنبه 25 فروردین: در آبریز (دلو) ـ فاز: 14%
چهارشنبه 26 فروردین: در ماهی (حوت) ـ فاز: 8%
پنجشنبه 27 فروردین: در ماهی (حوت) ـ همنشین با تیر و بهرام ـ هلال صبحگاهی ـ فاز: 2.7%
جمعه 28 فروردین: در ماهی (حوت) ـ دیده نمیشود ـ فاز: 0.3%
سیارهها:
دو سیارهی تیر و بهرام پیش از طلوع خورشید بر لبهی افق شرقی دیده میشوند. فاصلهشان در حال کم شدن است و در انتهای هفته کیوان و نپتون به آن دو نزدیک میشوند. تا در هفتهی بعد به جمع آنها بپیوندند. دیدن این جمع سیارهای در روشنای آسمان صبحگاهی مشکل است، بهویژه بهرام و کیوان که کمنور هستند. هلال صبحگاهی ماه هم در چهارشنبه و پنجشنبه به این جمع سیارهای میرسد.
سیارهی ناهید در حال تسخیر آسمان شامگاهی است. اورانوس رو به افول است و مشتری همچنان با درخشش در آسمان شبانگاهی میدرخشد.
تیر با قدر حدود صفر در آبریز است و در طول هفته وارد ماهی میشود. این هفته همچنان کمی پیش از طلوع خورشید بر لبهی افق شرقی قرار دارد. اگر افق باز و آسمان خوبی داشته باشیم میتوان آنرا دید. مریخ هم کمی پایینتر از آن است.
ناهید با قدر 3.9- در هماختر بره (قوچ) است. ارتفاع خوبی از افق غربی گرفته و در قرمزی شفق، چون جواهری بر بالای افق غربی میدرخشد.
مریخ از قدر 1.3 در ماهی است. کمی پیش از خورشید طلوع میکند، سیارهی تیر کمی بالاتر از آن است. مریخ به سختی دیده خواهد شد. شاید هم نتوان آنرا یافت.
مشتری با قدر 2.1- در هماختر دوپیکر (صورت فلکی جوزا) است. همچو ناهید به خوبی در آسمان میدرخشد. با یک تلسکوپ کوچک میتوان به راحتی جابهجایی قمرهای گالیلهای آنرا رصد کرد. ترکیبهای جالب این قمرها پیرامون مشتری دیدنی هستند.
کیوان با قدر 0.9 در هماختر ماهی است. وارد آسمان صبحگاهی شده است اما در این هفته دیده نخواهد شد. در هفتهی بعد که ارتفاع بیشتری بگیرد و به نزدیکی مریخ و تیر برسد، شاید بتوان آنرا دید.
اورانوس از قدر 5.8 در هماختر گاو است. سمت چپ و کمی پاییندست خوشه پروین قرار دارد. با یک دوربین دوچشمی میتوان آنرا یافت.
نپتون از قدر 7.8 در هماختر ماهی و نزدیک کیوان و بهرام و تیر است. اما دیده نمیشود.
هفته سوم فروردین
بهزودی …
هفته دوم فروردین
بهزودی …
هفته اول فروردین
از شنبه 1 فروردین تا جمعه 7 فروردین
اولین هفته از ماه قمری است. از عصر میتوان ماه را در آسمان به زیبایی دید و با غروب خورشید سیارههای درخشان ناهید و مشتری خودنمایی میکنند. در این هفته ماه یک مقارنه با خوشه پروین و مشتری دارد. صورتهای فلکی بهاری و اجرام غیرستارهای آنها منتظر رصدگران هستند.
زمین:
زمین به نقطهی اعتدال بهاری در مدراش رسیده و خورشید در غروب جمعه 29 اسفند از اعتدال بهاری آسمان گذشته است. بهار است و برای ما ساکنین عرضهای میانی شمالی باطراوتترین روزهای سال رقم میخورد. طلوع خورشید در صبح شنبه اول فروردین نشانگر نقطهی شرق روی افق هر منطقه است. و غروب روز قبل هم نشانگر نقطهی غرب آن منطقه است.
پیشنهاد رصدی: رصد و ثبت محل طلوع و غروب خورشید در هر روز از یک مکان ثابت. اگر این کار هر روز انجام شود، بسیار دقیق خواهد بود. اما میتوان هفتهای دو یا سه روز هم انجام داد تا به نتیجهی مطلوب رسید. نکتهی مهم این است که همهی رصدها باید دقیقا از یک مکان انجام شوند.
ماه (مانگ):
هفتهی اول از ماه قمری (شوال 1447) است. هلال ماه روز به روز بزرگتر شده و در طول این هفته از نزدیکی سیارههای ناهید، اورانوس و مشتری میگذرد. دوشنبه نزدیک به خوشه پروین است و پنجشنبه همنشین با مشتری است. غروب جمعه هم در کنار خوشه کندوی عسل خواهد بود. برای کسانی که با تلسکوپ رصد میکنند یادآوری این نکته جالب است که در این هفته میتوان از عصر و قبل از تاریک شدن آسمان، ماه را به خوبی در آسمان دید. به ویژه زمانی که خورشید به افق نزدیک شده و آسمان کمنور شده، دیدن دهانهها و گودالهای ماه از پشت تلسکوپ جذابیت خاص خود دارد.
مطلب مرتبط: ماهگردیهای شبانه
مشخصات ماه در این هفته:
شنبه 1 فروردین: در بره (حَمل) ـ فاز: 8%
یکشنبه 2 فروردین: در بره (حَمَل) ـ فاز: 16%
دوشنبه 3 فروردین: در گاو (ثور) ـ فاز: 26%.
سهشنبه 4 فروردین: در گاو (ثور) ـ فاز: 37%
چهارشنبه 5 فروردین: در دوپیکر (جوزا) ـ تربیع اول ـ فاز: 48%
پنجشنبه 6 فروردین: در دوپیکر (جوزا) ـ همنشین با مشتری ـ فاز: 60%
جمعه 7 فروردین: در خرچنگ (سرطان) ـ فاز: 71%
سیارهها:
به جز کیوان و نپتون که در مقارنه با خورشید هستند، باقی سیارهها دیده میشوند. در آسمان صبحگاهی تیر و مریخ را میتوان دید. بر لبهی افق کمتر از یک ساعت پیش از طلوع خورشید باید به دنبال آنها بود. در آسمان شامگاهی ناهید، اورانوس و مشتری به ترتیب از افق غربی به سمت سرسو قرار گرفتهاند.
تیر با قدر حدود 0.5 در صورت فلکی دلو (آبریز) است. در آسمان صبحگاهی است. نسبت به هفته پیش ارتفاع بیشتری گرفته و تقریبا در این هفته بهترین وضعیت رصدی را در آسمان صبحگاهی خواهد داشت. برای رصد آن باید ساعتی پیش از طلوع خورشید، لبهی افق شرقی را کاوید. مریخ هم پاییندست آن است.
ناهید با قدر 3.9- در ماهی است. ارتفاع خوبی از افق غربی گرفته و دیدن آن راحت و آسان است. با غروب خورشید میتوان آنرا بر فراز محل غروب خورشید پیدا کرد.
مریخ از قدر 1.2 در آبریز است. در آسمان صبحگاهی دیده میشود. هنوز ارتفاع چشمگیری نگرفته و پیداکردن آن ساده نیست. پاییندست و سمت چپ تیر قرار دارد.
مشتری با قدر 2.2- در میانهی دوپیکر است. به حرکت مستقیم خود بازگشته و آرامآرام به سوی خرچنگ در حرکت است. پنجشنبه با ماه همنشین میشود. با یک تلسکوپ کوچک میتوان به راحتی جابهجایی قمرهای گالیلهای آنرا رصد کرد. این هفته ترکیبهای جذابی از قرارگیری قمرها در اطراف مشتری میتوان دید.
کیوان با قدر حدود 1 در هماختر ماهی است. به مقارنه با خورشید نزدیک میشود و آخر هفته از خورشید رد خواهد شد. بنابراین دیده نمیشود.
اورانوس از قدر 5.8 در هماختر گاو است. پاییندست خوشه پروین قرار دارد. با یک دوربین دوچشمی میتوان آنرا یافت.
نپتون از قدر 7.8 در هماختر ماهی است. او هم مثل کیوان به مقارنه با خورشید میرود و دیده نمیشود.
نویسنده: محمد همایونی
