نوشته‌ها

ماه بدر و شب چهاردهم

بدر و ماه شبِ چهارده

بدر و ماه شبِ چهاردهم

ماه کامل و شب چهاردهم

ماه کامل و شب چهارده

«سلام. ببخشید مزاحمتون شدم. من متوجه چیز عجیبی شدم. الان از نظر ماه قمری ۱۲ هست اما میتونم در آسمون ماه کامل ببینم. به نظرم الان باید شب ۱۳ ماه باشه و فردا شب ۱۴هم ماه یا شب مهتاب، می‌خواهم بدونم درسته حدسم؟»

«سلام. امشب مگه شبِ ششم ماه رمضان نیست؟ ماه هم به صورت یک نصف دایره هست. مگه نباید شب هفتم ماه به صورت نیمه باشه؟ به نظر میاد که اول ماه رو یک روز دیر اعلام کردند»

سوال‌های بالا نمونه‌ای از سوال‌هایی است که عموما در میانه ماه رمضان از ما پرسیده می‌شود.

خدا را شکر می‌کنم که وجود ماه رمضان باعث می‌شود افراد بیشتری به آسمان شب و حداقل ماه دقت کنند و پیوندی جدید با آن داشته باشند. و البته باعث سوال، ابهام و تناقض هم برای آن‌ها می‌شود.

در چند مرحله به پاسخ این سوال و ابهام‌های مشابه می‌پردازم:

مطلب اول:

ماه تنها قمر زمین است و در یک مدار بیضی شکل (نزدیک به دایره) در گردش به دور زمین است. بنابراین فاصله آن تا زمین همواره ثابت نیست و بین یک حداقل و حداکثر تغییر می‌کند. نقطه‌ای از مدار که کمترین فاصله را تا زمین دارد حضیض؛ و نقطه مقابلش که بیشترین فاصله را از زمین دارد، نقطه اوج مداریِ ماه می‌گویند.

مطلب دوم:

حرکت ماه هم در مدارش تابع قوانین نیروی گرانش است (همان قوانین کپلر). که یکی از آثار آن متفاوت بودن سرعت حرکت ماه در مدارش است. بدین صورت که هرگاه ماه در حضیض یا نزدیک آن باشد، سرعتش بیشتر و هنگامی که در اوجِ مداری‌اش قرار دارد، سرعتش کمتر است.

مطلب سوم:

هنگامی ماه به صورت قرص کامل (بدر) دیده می‌شود که در مدارش به دور زمین دقیقا در طرف مقابل خورشید قرار بگیرد. از نظر محاسباتی زمانی که جدایی زاویه‌ای ماه با خورشید ۱۸۰ درجه شود؛ که زمان رسیدن ماه به چنین وضعیتی قابل محاسبه و اندازه‌گیری است. در این حالت است که تقریبا ۱۰۰ % قرص ماه روشن است، ولی در زمان‌های قبل و بعد از آن میزان بخش روشن آن کمتر از ۱۰۰ درصد خواهد بود.

نکته: از لحاظ ظاهری نمی‌توان به وسیله چشم تفاوت‌های اندک بین وضعیت قرص ماه را در زمان‌های اندکی قبل و بعد از ماه بدر تشخیص داد. به همین دلیل است که به طور معمول در سه شبِ ۱۳ و ۱۴ و ۱۵ می‌توان ماه را نسبتا کامل دید؛ ولی قطعا در شب‌های ۱۲ و ۱۶ قرص ماه کامل نخواهد بود.

مطلب چهارم:

هنگامی که ماه به صورت نیمدایره دیده می‌شود را به اصطلاح «تربیع» می‌گویند. که یکبار در نیمه اول ماه اتفاق می‌افتد و یکبار هم در نیمه دوم. از نظر محاسباتی هم زمانی ماه بدین صورت دیده می‌شود که جدایی زاویه‌ای بین ماه با خورشید ۹۰ درجه شود.

معمولا تربیع اول در شبِ هفتم ماه اتفاق می‌افتد، اما حتی بین شب‌های پنجم تا هشتم هم تربیع اول مشاهده شده است.

تربیع اول ماه

تربیع اول ماه

توضیح جواب:

از ابتدای ماه که اولین هلال در شب اول دیده می‌شود، باید شب‌های متوالی بگذرد تا ماه به آن طرف زمین برود و به حالت بدر برسد. حالا با توجه به این که ممکن است در این مدت، ماه از قسمت حضیض یا اوج یا فاصله بین آن‌ها بگذرد، می‌تواند زمان رسیدن ماه به حالت بدر را متفاوت کند.

اگر در این مدت، از حضیض خود عبور کند چون سرعت بیشتری دارد، سریعتر به زاویه ۱۸۰ درجه با خورشید می‌رسد. این یعنی زودتر از شبِ چهاردهم ماهِ بدر را خواهیم دید. حتی ممکن است در روزِ ۱۲ هم ماه به حالت بدر برسد. (دقت کنید روزِ دوازدهم، نه شبِ دوازدهم)

حال اگر در این مدت از نقطه اوج مدارش عبور کند، چون با سرعت کمتری در مدارش حرکت کرده، پس دیرتر به زاویه ۱۸۰ درجه با خورشید می‌رسد؛ و همین باعث می‌شود که شبِ ۱۴ یا ۱۵ بتوان ماه را به صورت کامل مشاهده کرد. حتی امکان دارد که در روز ۱۵ هم به حالت بدر برسد!

البته مواردی که خیلی با شبِ ۱۴ فاصله دارند، مثل روز ۱۲ و ۱۵ خیلی به ندرت اتفاق می‌افتند.

در مورد تربیع اول هم وضعیت به همین صورت است، تفاوت سرعت حرکت ماه در مدارش می‌تواند موجب تغییر در زمانِ رسیدن آن به تربیع شود.

از طرفی به این نکته هم باید توجه داشت که:

هنگامی که ماهِ قبلی سی روزه تمام شود، از همان ابتدای ماه، میزان ضخامت هلال مقداری بیشتر از زمانی است که ماه قبلی ۲۹ روزه تمام شده باشد. بنابراین طبیعی است که در این فرآیند افزایش ضخامت ماه، کمی زودتر از زمان دقیق شبِ چهاردهم به حالت بدر درآید.

و یک مورد دیگر که باید به آن دقت کرد: وضعیت یک ماهِ کامل خاص در نقاط مختلفِ کره زمین با هم متفاوت است. دقیقا مثل رویت پذیری هلال ماهِ نو، که وابسته به مکان جغرافیایی روی کره زمین است.

نتیجه‌گیری:

بنابراین می‌بینیم این باور که حتما و فقط در شبِ چهاردهم ماه قمری، ماه به صورت کامل خواهد بود، قطعیت و عمومیت ندارد. بلکه موارد زیادی خواهد بود که ماه زودتر یا حتی دیرتر به بدر برسد.

همین نتیجه‌گیری به شبِ هفتم و ماه تربیع (نیم‌دایره) هم مربوط می‌شود.

نکته نهایی:

با در نظر گرفتن توضیحات بالا مشخص می‌شود که سیمای ظاهری ماه در شب‌های مختلفِ ماه‌های قمری ارتباطی به رویت هلال در شبِ اول آن ماه ندارد و همان‌طور که همه متخصصین تقویم و رویت هلال می‌گویند: زمانی که ماه به حالت تربیع و بدر می‌رسد، نمی‌تواند اثبات کننده ابتدای ماهِ قمری باشد.

 

نویسنده: محمد همایونی

ابرماه از نوع گرفته

ابرماه از نوعِ گرفته!

ابرماه چیست؟

همه می‌دانیم که در وسط ماه‌های قمری، ماه را به صورت کامل یا بدر مشاهده می‌کنیم. همان که معروف است به ماه شب چهارده! البته با کمی تقریب می‌توان قرص ماهِ کامل را در شب‌های 13 و 14 و 15 ماه‌های قمری مشاهده کرد.

از طرفی هم می‌دانیم که مدار ماه به دور زمین یک بیضی نزدیک به دایره است که باعث می‌شود فاصله ماه تا زمین در زمان‌های مختلف، متفاوت باشد. این فاصله می‌تواند از کمترین فاصله ممکن 356400 کیلومتر تا بیشترین مقدار ممکن 406700 کیلومتر باشد. کمترین فاصله تا زمین را نقطه حضیض مداری و دورترین فاصله تا زمین را نقطه اوج مداری ماه می‌گویند.

براساس تجربه ساده‌ای که همه داریم و آن، این‌که جسمِ نزدیک‌تر به ما بزرگ‌تر از جسم دورتر دیده می‌شود، همین اتفاق برای ماه هم می‌افتد. یعنی هنگامی که ماه در حضیض مداری‌اش مشاهده شود، کمی بزرگ‌تر از سایر مواقع دیده خواهد شد. البته این تفاوت چندان زیاد نیست که بتوان به راحتی آن را تشخیص داد. حداکثر این اختلاف به قدری است که باعث می‌شود اندازه قطر ماه 14% بزرگ‌تر و روشنایی آن 30% بیشتر مشاهده شود.

به چنین ماه‌های بدری که در حضیض مداری قرار دارند، به اصطلاح «اَبَرماه Super Moon» گفته می‌شود. اگر شما تجربه دیدن و دقت کردن در اندازه قرص ماه معمولی و روشنایی آن را در شب‌های بدر داشته باشید، می‌توانید این تفاوت را هنگام ابرماه‌ها احساس کنید. البته بهترین زمان مشاهده ابرماه، هنگام طلوع یا غروب آن است که قرص ماه به علت نزدیکی با عوارض زمینی، بزرگ‌تر از حدّ معمول هم دیده می‌شود.

آیا هرماه، ابرماه داریم؟

چون این همزمانی ماه بدر و قرار گرفتن در حضیض مداری، هر ماهه اتفاق نمی‌افتد؛ نمی‌توان در هر ماه شاهد ابرماه بود. معمولا در طول یک سال بین یک تا سه ابرماه را می‌توان مشاهده کرد که باز بین آن‌ها هم درجه‌بندی وجود دارد و همه یکسان نیستند.

ولی حواسمان باشد عکس‌هایی که در رسانه‌ها از ابرماه منتشر می‌شوند، با لنزهای تله و بزرگنمایی گرفته شده‌اند و اندازه ظاهریِ قرص ماه را افزایش داده‌اند، با دیدن آن‌ها این‌گونه تصور نشود که ابرماه یعنی ماهی که چندبرابر ماهِ معمولی بزرگ شده است!

 

بزرگ‌ترین ماه قابل مشاهده در سال 2017 میلادی در یکشنبه سوم دسامبر مقارن با 12 آذرماه 1396 اتفاق افتاد، که برخی از تصاویر زیبای آن را در این مقاله ملاحظه می‌کنید و از دیدن‌شان لذت می‌برید.

نکته جالب دیگر این‌که هرگاه ماه گرفتگی (خسوف) در حضیض مداری ماه اتفاق بیافتد، یعنی یک ابرماه دچار گرفتگی شود، چون هنگام گرفتِ کلی مسافت بیشتری را در سایه زمین طی می‌کند، پس مدت گرفتِ کلی هم افزایش می‌یابد.

و یک خبر جذاب این‌که در غروب روز ۱۱  بهمن ۱۳۹۶  شاهد طلوع یک ابرماه گرفته هستیم! البته چون گرفتِ کلی قبل از طلوع ماه در ایران، شروع شده است، نمی‌توانیم کلّ زمان گرفت را مشاهده کنیم. ولی در هر حال باید خود را برای دیدن، رصد و ثبت این پدیده زیبا و هیجان انگیز آماده کنیم.

برای مشاهده اطلاعات کامل این ماه گرفتگی کلیک کنید.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی

۴ سوژه در رصد ماه کامل

رصد ماه کامل را در شب‌های مهتابی از دست ندهیم

به نظر شما منجمان آماتور چه شب‌هایی به سراغ تلسکوپ‌شان نمی‌روند و آن را داخل منزل تنها می‌گذارند؟

به احتمال زیاد جوابش شب‌هایی است که ماه به صورت بدر در آسمان می‌درخشد. دراین شب‌ها، درخشش زیاد ماه، همه کهکشان‌ها و سحابی‌های کم نور را  قلع و قمع می‌کند و خودش یکه‌تاز رصدهای شبانه می‌شود … این طور نیست؟

اگر شما خودتان این موضوع را قبول دارید، پس وقت آن است تا در اولین زمانی که ماه کامل در آسمان قرار می‌گیرد، تلسکوپ خود را بیرون آورده و آماده کنید تا به سراغ کاوش در سرزمینی بروید که منجمان آماتور بسیاری از آن غفلت دارند. ویژگی‌های فریبنده فراوانی در این شب‌های مهتابی و حتی شب‌های غیرمهتابی در دست شماست، کافی است تلسکوپ‌تان را از خط سایه‌مرز (مرز بین تاریکی و روشنی در سطح ماه) دور کنید.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی ماه کامل

ماه کامل، درخشان است و خیره کننده. اگر نور شدید آن مزاحم چشم‌تان می‌شود، کافی است از یک فیلتر ماه بر روی چشمی خود استفاده کنید تا درخشندگی مطلوبی از ماه را بدون افت جزئیات در اختیار داشته باشید.

دریاهای تیره، کوه‌های درخشان

از آن جهت که در هنگام ماه بدر، سایه‌های برجسته‌ای بر سطح ماه نیست، تاریک و روشن بودن مناطق مختلف آن، نشان دهنده ضریب بازتاب (سپیدایی یا آلبدو) آن‌ها می‌باشد. بیشترین اختلاف این ضریب بازتاب، بین دریاهای تاریک و سرزمین‌های مرتفعِ نورانی ماه است. این تفاوت‌ها در اصل به ترکیبات مواد تشکیل دهنده هر قسمت ماه مربوط می‌شود. دریاهای سطح ماه در واقع گدازه‌های بازالتی منجمد شده‌ای هستند که حاوی آهن و تیتانیوم و دیگر فلزات تیره رنگ هستند. همانند آن‌ها را در جزایر هاوایی و ایسلند روی کره زمین می‌توان دید. اما سرزمین‌های مرتفع ماه توسط صخره‌ها و سنگ‌های درخشان و غنی از آلومینیومی پوشیده شده‌اند که «آنورتوزیت» نام دارند.

اگر نگاه دقیق‌تری به دریاها بیاندازیم (حتی با چشم غیرمسلح) متوجه می‌شویم که تیرگی آن‌ها هم مثل هم نیست. دریای باران‌ها و اقیانوس طوفان‌ها در غرب ماه کمی روشن‌تر از اکثر دریاهای موجود در نیمکره شرقی ماه هستند. تلسکوپ می‌تواند کنتراست قوی‌تری از این تیرگی‌ها را در خط ساحلی جنوب دریای آرامش به ما نشان دهد. مرکز این دریا به وضوح از لبه‌های اطراف آن روشن‌تر است. علت این اختلاف‌ها هم تفاوت در عمر گدازه‌ها و ترکیبات آن‌ها در این دو منطقه است. سنگ‌هایی که در مرکز دریا مشاهده می‌شوند، با عمر ۳ میلیارد سال بین ۱ تا ۳ درصد اکسید تیتانیوم در خود دارند؛ در حالی که سنگ‌های کناری کمتر از ۱ درصد اکسید تیتانیوم در خود دارند و حدود ۵۰۰ میلیون سال هم قدیمی‌تر هستند.

کُپه‌های تیره

کُپه‌های کوچک از بقایای آتشفشانی، نوع دیگری از نواحی تاریک‌اند که هنگام ماه کامل قابل مشاهده می‌شوند؛ البته در مقابل دریاها بسیار کوچک و ناچیزند. نمونه‌هایی عالی از آن‌ها را در کف دهانه‌های اطلس و آلفونسو می‌توان تشخیص داد. سه دهانه معروفی که تقریبا در مرکز ماه می‌توان آن‌ها را دید، سه‌گانه بطلمیوس، آلفونسو و الزرقالی است. نکته جالب این‌که در هنگام ماه کامل، دیگر نمی‌توان دیواره‌ها را تشخیص داد ولی کُپه‌های آتشفشانی‌ای که در دهانه آلفونسو قرار دارند را همچون نقاط تیره رنگی می‌توانید بیابید. می‌توان در سواحل غربی و شرقی دریای باران‌ها نظیر محل فرود آپولو ۱۷ هم مناطقی که حاوی کُپه‌های آتشفشانی است مشاهده کرد.

آموزش نجوم توسط محمد همایونی

رگه‌های درخشان

اما در این بین، رگه‌ها زیباترین چشم‌اندازها را در ماه بدر به ما عرضه می‌کنند. پرتوهایی درخشان که همچون اشعه‌هایی از برخی دهانه‌های ماه بیرون زده‌اند. رگه‌ها از آن جهت درخشانند که حاوی قطعاتی از سنگ‌های درخشانی هستند که در اثر برخوردهای جدید بر سطح ما به صورت شعاعی به اطراف پرتاب شده‌اند. به هنگام ماه بدر، رگه‌های دهانه بزرگ تیکو برجسته‌ترین عارضه سطح ماه است. تیکو در جنوب ماه قرار دارد و برخی از رگه‌های آن به طول بیش از ۱۹۰۰ کیلومتر تا نزدیک شمال ماه کشیده شده‌اند. چه بَسا  رگه‌ای که از میان دریای باران‌ها (در شمال ماه) مشاهده می‌شود مربوط به تیکو باشد!

آموزش نجوم توسط محمد همایونی

پس از این به بعد دیگر برای شب‌های مهتابی هم بهانه‌ای نیست تا تلسکوپ‌مان را در خانه معطل بگذاریم. از دیدن زیبایی‌های ماه، این نزدیک‌ترین جرم آسمانی به ما بسیار لذت برید و در سرزمین‌های بکر و دست نخورده‌ی آن به گشت و گذار بپردازید.

 

نویسنده:

محمد همایونی