آسمان در این ماه ـ دی 1404
برای دیدن رویدادهای رصدی ماه کنونی دکمهی زیر را لمس (کلیک) کنید:
انقلاب زمستانه 1404
به یکی از زمانهای شاخص در سال میرسیم: انقلاب زمستانه (در نیمکره شمالی) که همان شب چله (یلدا) در فرهنگ ایرانی است. انقلاب زمستانه که در انتهای پاییز یا ابتدای زمستان اتفاق میافتد زمان بازگشت حرکت ظاهری خورشید در کرهی آسمان است. در این هنگام خورشید در کرهی آسمان به بیشترین میل جنوبیاش می رسد. خورشید به هنگام ظهر روز اول زمستان یا آخر پاییز در کمترین ارتفاع خود از افق قرار دارد. محل طلوع و غروب آن بیشترین کشیدگی جنوبی را نسبت به نقاط شرق و غرب افق ناظر دارد. نتیجهی نهایی آن رسیدن به کوتاهترین روز و طولانیترین شب سال است.
به ساعت 18:34 (به وقت تهران) روز یکشنبه 30 آذر 1404 خورشید به انقلاب زمستانه میرسد و از آن عبور میکند. از این لحظه به بعد، میل جنوبی خورشید شروع به کاهش میکند. یعنی خورشید در کرهی آسمان شروع به بازگشت به سمت استوای سماوی میکند. آنچه که از انقلاب زمستانه میتوان مشاهده کرد، همان طولانیترین شب سال (در نیمکره شمالی) است. اما اگر پیگیر پیشنهاد رصدیای که از ماههای گذشته تاکنون در بخش مربوط به زمین در هر هفته ارائه شده است بوده باشید، میتوانید این پدیده را بهتر و دقیقتر درک کنید. رصدی بسیار ساده اما مداوم: ثبت محل طلوع و غروب خورشید.
صورتهای فلکی ماه
به زمستان وارد میشویم و آسمان شبهای سرد زمستانیمان با حضور ستارههای درخشان زمستانی جذابتر میشود. هماختران معروفی همچون: شکارچی (جبار)، ارابهران (ممسکالعنان)، گاو (ثور)، دوپیکر (جوزا)، سگ بزرگ (کلب اکبر)، سگ کوچک (کلب اصغر) و برساوش از جملهی هماختران زیبای زمستانه هستند.
صورتهای مثلث تابستانه (شلیاق، عقاب و دجاجه) را در ساعت ابتدای شب میتوان دید. صورتهای فلکی شاخص زمستان که میتوانیم در این ماه ببینیم و روی مشاهده و رصد این هماختران برنامهریزی کنیم: شکارچی (جبار)، دوپیکر (جوزا)، ثور (گاو)، ارابهران (ممسکالعنان)، اسب بالدار، آندرومدا (زن به زنجیر)، برساوش، آبریز، قیفاووس، ذاتالکرسی، حمل (بره)، ماهی (حوت)، و جَدی (بزماهی). در لابهلای آنها هم هماختران کمنور مثلث، زرافه، چلپاسه (سوسمار)، سیاهگوش و تکشاخ هستند که دیدنشان نیازمند آسمانی پرستاره است، به دور از آلودگی نوری شهرهای بزرگ و کوچک.
یادآوری همیشگی: در هر ماه فهرستی از صورتهای فلکی که ارائه میشود یا آنچه در نقشه ماهانه آسمان میآید؛ آنهایی است که در ساعتهای بین 9 تا 11 شب در آسمان به راحتی دیده میشوند. وگرنه دیگر صورتهای فلکی در انتهای شب یا نیمهشب به آسمان اضافه خواهند شد.
راحتترین راه برای پیدا کردن صورتهای فلکی، برنامکهای قابل نصب روی گوشیهای تلفن است. با توجه به نوع گوشی خود میتوانید این برنامکها را یافته و استفاده کنید. روش پایه و به عبارتی کلاسیک برای یافتن آنها استفاده از نقشههای ماهانهی آسمان شب است.
همانطور که در بالای نقشهی زیر بیان شده، وضعیت صورتهای فلکی (هماختران) را در میانهی دی به ساعت 21 نشان میدهد. در ابتدای ماه یک ساعت دیرتر و در انتهای ماه یک ساعت زودتر این نقشه با آسمان مطابقت خواهد داشت. موقعیت سیارهها با رنگ سبز مشخص شده است. جابهجایی زحل، اورانوس و نپتون چندان قابل احساس نیست ولی مشتری سریعتر جابهجا می شود.
روی نقشه زیر کلیک (لمس) کنید تا بتوانید آنرا بزرگنمایی کنید:
اگر نحوهی کاربرد نقشههای آسمان شب را نمیدانید به مقالهی «راهنمای یافتن صورتهای فلکی» مراجعه کنید و فیلم آموزشی مربوطه را مشاهده کنید.
ستارههای ویژه برای رصد
این چند ستاره هر کدام داستان ویژهای برای خود دارند. برخی در جریان پژوهش و اکتشاف، جایگاه خاصی دارند و برخی از نظر ویژگیهای اخترفیزیکی و رصدی. بعضی مربوط به آسمان پاییزاند ولی همچنان قابل دیدن هستند. تعدادی را میتوان با چشم غیرمسلح دید و تعدادی دیگر نیاز به دوربین دوچشمی یا تلسکوپی کوچک دارد:
51ـ اسب بالدار: ستارهای همچون خورشید است که به عنوان اولین ستارهی خورشیدمانند که سیارهای به دور خود دارد معرفی میشود.
گامای آندرومدا: یک دوگانهی زیبای نارنجی و آبی است که همچون منقار دجاجه با یک تلسکوپ کوچک میتوان آن دو را تفکیک کرد. اما همدم آبی، خودش دوگانهای ظریفتر است که تفکیک آن نیازمند تلسکوپ بزرگتر از 10 اینچ است.
یوپسیلون آندرومدا: ستارهای دوگانه است و اولین سامانهی سیارهای فراخورشیدی که در یک ستارهی چندگانه کشف شده متعلق به این ستاره است.
ستاره لعل: یک ابرغول قرمز که رنگ قرمز آن با هر ستارهی قرمز رنگ دیگر متفاوت است. ابرغولی است که یک سر و گردن از ابطالجوزا بزرگتر است. این ستاره مو (حرف یونانی) قیفاووس است.
گامای قیفاووس: اولین سیارهی فراخورشیدی به گرد این ستاره در 1988 کشف شد، اما تأیید آن تا 2002 طول کشید.
دلتای قیفاووس: سرسلسلهی متغیرهای تپنده در آسمان است. به راحتی در یکی از گوشههای چهارگوش قیفاووس یافت میشود. میتوان برای رصد تغییرات نور آن برنامه رصدی مشخصی تدارک دید.
رأسالغول: یا بتای برساووش که نمایندهی دستهی بزرگ متغیرهای گرفتی است. تغییرات نور این ستاره را هم میتوان همزمان با رصد دلتای قیفاووس انجام داد.
تتا و سیگمای ثور: دوتا از دوگانههای آشکار در این هماختر.
نیرالثریا یا اتای ثور: درخشانترین ستاره در خوشه پروین. یک غول آبی.
پلیون در خوشه پروین: ستارهی BU ثور که یک متغیر لایهدار است. با سرعت بسیار زیاد به دور خود میچرخد و درخشندگی بسیار متغیری دارد.
ابطالجوزا: یک ابرغول سرخ که بیشترین پژوهشهای اخترشناسان در دنیای این ابرغولها روی آن انجام شده است.
ستارههای ذوزنقه: ستارهی تتا1 شکارچی. همان که سحابی جبار آنرا احاطه کرده و با یک تلسکوپ کوچک آماتوری میتوان ترکیب ذوزنقهای از چهار ستارهی آنرا تماشا کرد. ستارههایی از ردهی O هستند که زمان کوتاهی از تولدشان گذشته است.
اجرام غیرستارهای
با یک تلسکوپ متوسط آماتوری (دهانهای بین 4.5 تا 10 اینچ) میتوان تعداد زیادی از اجرام غیرستارهای که شامل کهکشان، خوشه ستارهای و سحابی هست را دید. طبیعی است هرچه تلسکوپ بزرگتر باشد، میتوان تعداد اجرام بیشتر و کمنورتر را دید. برخی اجسام هم در تلسکوپهای کوچکتر دیده نخواهند شد.
سحابی شکارچی (M42) بارزترین و معروفترین جرم غیرستارهای در آسمان زمستان است. زادگاهی از ستارگان به بیشترین پژوهشهای اخترفیزیکدانان روی آن انجام شده و میشود. سحابی گلرز (NGC2244) در تکشاخ بسیار دیدنی است اما به علت فاصلهی زیادی که دارد، بسیار کمنورتر از سحابی جبار دیده میشود.
خوشههای باز M41 در سگ بزرگ و کندوی عسل (M44) در خرچنگ از آسانیابترین خوشههای زمستاناند. خوشهی درخت کریسمس (NGC2264) به همراه سحابی دوک در تکشاخ. خوشهی باز M35 در دوپیکر.
آنچه در ادامه میآید از یکی دو ماه گذشته گرفته شده و هنوز فرصت کافی برای تماشا و رصدشان وجود دارد:
خوشههای M52 و M103 و NGC663 و NGC559 و NGC7790 را میتوان در ذاتالکرسی مشاهده کرد. خوشه NGC752 در آندرومدا و خوشههای M15 در اسب بالدار قابل توجه هستند. گفته شده میتوان سحابی سیارهنمای NGC7662 در آندرومدا را توسط تلسکوپهای متوسط هم دید. خوشههای دوقلو در مرز ذاتالکرسی و برساوش به راحتی دیده میشوند.
خوشهی باز M34 که به نام خوشه مارپیچی هم شناخته میشود در مرز بین برساوش و آندرومدا دیده میشود. خوشههای پروین و قلائص که بسیار ساده و آسان قابل رصد هستند. با تلسکوپ میتوان جزئیات زیادی از آنها را رصد کرد. کهکشانهای آندرومدا (M31) و مثلث (M33) از معروفترین و برجستهترین سوژههایی است که در آسمان پاییز میتوان مشاهده کرد. کهکشان مثلث از آندرومدا کمنورتر است و ممکن است پیدا کردنش کمی سخت باشد. دو کهکشان M32 و M110 که چسبیده به کهکشان آندرومدا هستند، با تلسکوپهای آماتوری همچون ستارههایی مهآلود دیده میشوند.
بارش شهابی
بارش شهابی ربعی (بارش کوادرانت یا بارش نطاقی) معمولا در 13 و 14 دی به اوج میرسد. شهابهای جذاب و قابل توجهی دارد. شاید بتوان جذابیت آنرا در رتبهی سوم پس از بارشهای برساووشی و جوزایی قرار داد. زمان اوج بارش ربعی در سال 1404 سحرگاه یکشنبه 14 دی 1404 است. متأسفانه مهتاب در آسمان است و کمی مزاحمت ایجاد میکند. اما میتوان امیدوار بود از نیمهشب به بعد که ارتفاع ماه کمتر شده است بتوان شهابهای بیشتری را رصد کرد.
مقدار ZHR این بارش متغیر و برای امسال تا 130 پیشبینی شده است. اما با توجه به نور ماه نباید انتظار دیدن شهابهای زیادی داشت. منشأ شهابهای بارش ربعی سیارک 2003EH1 شناسایی شده است. کانون این بارش در صورتفلکی منسوخشدهی ربع است. ربع بخشی از صورت گاوران بوده. مکان کانون بارش را باید جایی نزدیک مرز گاوران با اژدها پیدا کرد.
ماهوارهها
یکی از پدیدههایی که در دوره حاضر در آسمان دیده میشود، حرکت ماهوارهها در آسمان شب است. به ویژه اینکه در سالهای اخیر تعداد آنها به شدت افزایش یافته، به طوری که در هر لحظه که به آسمان بالای سرمان نگاه کنیم میتوانیم چندتایی ماهواره در گوشه کنار آسمان بیابیم. ماهوارهها همچون ستارههای متحرک دیده میشوند (هواپیماها دارای چراغ چشمکزن هستند). ماهوارهها در روشناییهای مختلف دیده میشوند و به آرامی در بین ستارگان آسمان حرکت میکنند. بسته به مدارشان، ممکن است در میانهی مسیرشان ناپدید شوند، چون وارد سایه زمین میشوند. هرچه آسمان ما پرستارهتر باشد، تعداد بیشتری از آنها دیده میشوند.
برای دریافت اطلاعات دقیق از زمان و مسیر حرکت ماهوارهها در مکان خود، مراجعه به سایت heavens-above.com سودمند است. میتوان از برنامک آن یا مشابه آن بر گوشی خود استفاده کرد.
پرنورترین آنها ایستگاه فضایی بینالمللی (ISS) است که روشنایی آن در مرتبهی سیاره مشتری یا بیشتر است. در هفته اول دی، عبوری از فراز مرکز ایران ندارد. در هفتهی سوم دی چندین عبور از فراز ایران دارد، اما یا کمنور است یا مسیر کوتاهی را میپیماید.
مطلب مرتبط: یک قطار ستاره
قطار ماهوارههای استارلینک را در مطلب بالا بخوانید.
هفته پنجم دی
از شنبه 27 دی تا جمعه 3 بهمن
به علت قطعی نت بینالمللی در ایران امکان بهروزرسانی نیست.
هفته چهارم دی
از شنبه 20 دی تا جمعه 26 دی
آسمان ایران عزادار شد. تسلیت.
هفته سوم دی
از شنبه 13 دی تا جمعه 19 دی
این هفته با مهتاب و بارش شهابی شروع میشود. از بامداد و تا سحرگاه یکشنبه 14 دی میتوانیم بیشترین تعداد شهابهای بارش ربعی را رصد کنیم. وجود مهتاب آزاردهنده است ولی در مکانی مناسب شاید بتوان چندتا از شهابهای آنرا تماشا کرد.
ماه کامل با مشتری و خوشهی کندوی عسل همنشین میشود. زمین به حضیض مداری خودش میرسد. خوشهی باز M41 در مرکز سگ بزرگ به موقعیت خوب رصدی میرسد.
زمین:
در این هفته از میانهی دی عبور میکنیم. در ساعت 20:45 روز شنبه 13 دی زمین از نقطهی حضیض مداریاش عبور میکند. حضیض یا نشیب مداری نقطهای از مدار حرکت زمین به دور خورشید است که در کمترین فاصله از خورشید قرار میگیرد. از نظر رصدی و مشاهداتی، اتفاق قابل مشاهدهای در آسمان، خورشید یا زمین نمیافتد که بتوان آنرا دید. از این لحظه به بعد فاصلهی زمین از خورشید آرام آرام زیاد میشود تا شش ماه دیگر که به اوج مداریاش و بیشترین فاصله از خورشید برسد.
اگر پیشنهاد رصدی گفته شده در هفتهها و ماههای قبل را انجام داده باشیم، مشاهده میکنیم که از این هفته به بعد زمان طلوع خورشید شروع به بازگشت میکند. یعنی دیرترین طلوعهای خورشید در ابتدای این هفته است و سپس زمان طلوع آن رو به عقب خواهد شد.
ماه (مانگ):
شنبه سیزدهم رجب است، بنابراین دو سه شب ابتدای این هفته آسمانی مهتابی خواهیم داشت. ماه کامل ساعت 13:32 روز شنبه است. در همین شب یعنی شامگاه شنبه ماه کامل همنشین با مشتری خواهد شد. و فردا شب آن یعنی یکشنبهشب، به نزدیکی خوشه ستارهای کندوی عسل میرسد. تا پایان هفته به آرامی از قرص آن کاسته (کم) میشود تا خودش را در ابتدای هفته بعد به تربیع آخر برساند.
مطلب مرتبط: ماهگردیهای شبانه
مشخصات ماه در این هفته:
شنبه 13 دی: در دوپیکر (جوزا) ـ همنشین با مشتری ـ فاز: 99.6%
یکشنبه 14 دی: در خرچنگ (سرطان) ـ نزدیک به خوشه کندوی عسل ـ فاز: 97%
دوشنبه 15 دی: در شیر (اسد) ـ فاز: 92%.
سهشنبه 16 دی: در شیر (اسد) ـ نزدیک قلبالاسد ـ فاز: 85%
چهارشنبه 17 دی: در شیر (اسد) ـ فاز: 76%
پنجشنبه 18 دی: در دوشیزه (سنبله) ـ فاز: 67%
جمعه 19 دی: در دوشیزه (سنبله) ـ فاز: 57%
سیارهها:
این هفته دو سیارهی ناهید و بهرام از آنسوی خورشید عبور میکنند. ناهید از غرب و بهرام از شرق خورشید این عبور را انجام میدهند. چند هفته است که این دو دیده نمیشوند. بنابراین انتظار داریم در هفتههای آینده زهره و مریخ را دوباره در آسمان مشاهده کنیم. ناهید زودتر و سریعتر به فاصلهای مناسب که قابل دیدن باشد خواهد رسید و میشود سیارهی شامگاهی و مریخ با کمی تأخیر بیشتر میشود سیارهی صبحگاهی.
تیر با قدر متغیر کمی کمتر از صفر در کماندار (قوس) است. فاصلهاش از افق شرقی خیلی کم شده است و بعید است که کسی بتواند آنرا پیش از طلوع خورشید مشاهده کند. تیر هم در حال نزدیک شدن به خورشید است تا در هفتههای آینده از آن سوی خورشید عبور کند.
ناهید با قدر 3.9- در کماندار است. این هفته به مقارنهی خارجی با خورشید میرسد. دیده نمیشود.
مریخ از قدر 1.1 در کماندار است و در جهت عکس ناهید به مقارنه با خورشید میرسد. دیده نمیشود.
مشتری با قدر 2.7- در دوپیکر است و حدود نیم ساعت پس از غروب خورشید، طلوع میکند. به مقابله نزدیک میشود. بنابراین به پرنورترین حالت خودش نزدیک میشود. در تمام طول شب قابل رصد است. شنبه ماه در کنار اوست. تماشای قمرهای گالیلهای و دنبالکردن آنها در طول شب و در طول هفته برای کسانی که تلسکوپ کوچک دارند بسیار جذاب و آموزنده است.
کیوان با قدر حدود 1 در مرز هماختران آبریز و ماهی است. حلقهها از لبه دیده میشوند و قمرهای تیتان و رئا را میتوان با تلسکوپهای کوچک مشاهده کرد.
اورانوس از قدر 5.7 در هماختر گاو است. سمت راست و کمی پاییندست خوشه پروین قرار دارد. با یک دوربین دوچشمی میتوان آنرا یافت.
نپتون از قدر 7.8 در هماختر ماهی است. کمی بالاتر از کیوان قرار دارد. دیدن آن نیازمند تلسکوپ است.
هفته دوم دی
از علاقهمندان و مخاطبین عزیز عذرخواهی میکنم که این بخش آماده نشد.
هفته اول دی
از شنبه 29 آذر تا جمعه 5 دی
آغاز این هفته با مقارنهی ماه همراه است. بنابراین از غروب یکشنبه میتوان هلال ماه را در آسمان مشاهده کرد. همین شب هم شب چله (یلدا) است که طولانیترین شب در نیمکرهی شمالی است.
زمین:
غروب یکشنبه زمین به انقلاب زمستانه میرسد. در نیمکرهی شمالی آغاز زمستان است و در نیمکره جنوبی تابستان شروع میشود. فاصلهی زمین از خورشید به کمترین مقدار خودش نزدیک میشود. برای ما که ساکن نیمکره شمالی هستیم، به هنگام ظهر خورشید در کمترین ارتفاع خودش در طول سال خواهد رسید. هرچه به قطب شمال نزدیکتر باشیم، این ارتفاع کمتر و کمتر خواهد شد. برای آنانکه در عرض 66.5 درجه شمالی ساکناند خورشید به هنگام ظهر روز اول دی فقط به لبهی افق میرسد، یعنی طلوعی ندارد. در عرضهای بالاتر که طلوع نخواهد کرد.
پیشنهاد رصدی: رصد و ثبت محل طلوع و غروب خورشید در هر روز از یک مکان ثابت. اگر این کار هر روز انجام شود، بسیار دقیق خواهد بود. اما میتوان هفتهای دو یا سه روز هم انجام داد تا به نتیجهی مطلوب رسید. نکتهی مهم این است که همهی رصدها باید دقیقا از یک مکان انجام شوند.
ماه (مانگ):
ساعت 5:14 صبح شنبه 29 آذر 1404 لحظهی مقارنهی ماه با خورشید یا تولد هلال است. در غروب شنبه هلال شکل گرفته است اما دیدن آن از ایران و کشورهای اطراف غیرممکن است. بنابراین اولین هلال ماه رجب 1447 ه.ق. را در غروب روز یکشنبه میتوان شکار کرد. هرچند هلال ضخیمی است اما چون ارتفاع کمی از افق به هنگام غروب خورشید دارد، دیدن آن چندان ساده و آسان نیست. نیازمند یک مکان با افق غربی باز و آسمانی صاف و تمیز است.
در این هفته همزمان با شروع دیماه هلال ماه هم شب به شب بزرگتر میشود. چهارشنبه از نزدیکی دلتای بزماهی عبور میکند. و در انتهای هفته، غروب جمعه خودش را به نزدیکی کیوان خواهد رسانید.
مشخصات ماه در این هفته (در ابتدای شب):
شنبه 29 آذر: در کماندار (قوس) ـ فاز: 0.4%
یکشنبه 30 آذر: در کماندار (قوس) ـ فاز: 2.1%
دوشنبه 1 دی: در کماندار (قوس) ـ فاز: 6%.
سهشنبه 2 دی: در بزماهی (جَدی) ـ فاز: 11%
چهارشنبه 3 دی: در بزماهی (جَدی) ـ فاز: 18%
پنجشنبه 4 دی: در آبریز (دَلو) ـ فاز: 27%
جمعه 5 دی: در مرز آبریز و ماهی ـ فاز: 37%
سیارهها:
تیر با قدر 0.5- در مارافسای است و پیش از طلوع خورشید نزدیک به لبهی افق جنوب شرقی دیده میشود. وضعیت رصدی آن در این هفته خوب است اما کمی ارتفاعش نسبت به هفته قبل کمتر شده. داشتن یک افق باز و آسمان تمیز لازم است.
ناهید با قدر 3.9- از مارافسای وارد کماندار میشود. به خورشید نزدیکتر میشود و قابل دیدن نیست.
مریخ از قدر 1.15 در کماندار است و در جهت عکس ناهید به مقارنه با خورشید نزدیک میشود. کمی پس از خورشید غروب میکند و دیده نمیشود.
مشتری با قدر 2.6- حدود یک و نیم ساعت پس از غروب خورشید، طلوع میکند. مدتی است وارد حرکت بازگشتی شده و در طول یک هفته میتوان این حرکت رو به غرب آنرا در بین ستارهها تشخیص داد. درخشانترین جرم آسمانی است و با یک تلسکوپ کوچک میتوان به راحتی جابهجایی قمرهای گالیلهای آنرا رصد کرد.
کیوان با قدر حدود 1 در مرز هماختران آبریز و ماهی است. غروب جمعه 5 دی ماه به نزدیکی کیوان میرسد. حلقهها از لبه دیده میشوند و قمرهای تیتان و رئا را میتوان با تلسکوپهای کوچک مشاهده کرد. چهارشنبه میتوان پنهان شدن تیتان در پشت کیوان را پیش از غروب آن مشاهده کرد.
اورانوس از قدر 5.6 در هماختر گاو است. سمت راست و کمی پاییندست خوشه پروین قرار دارد. با یک دوربین دوچشمی میتوان آنرا یافت.
نپتون از قدر 7.8 در هماختر ماهی است. کمی بالاتر از کیوان قرار دارد. دیدن آن نیازمند تلسکوپ است.
نویسنده: محمد همایونی
