معماری
خانه / مقالات / صورت های فلکی / دب اکبر: راهنمای آسمان

دب اکبر: راهنمای آسمان

خرس بزرگ یا دب اکبر  Ursa Major

از بین ۸۸ صورت فلکی آسمان، بدون شک دب اکبر معروفترینِ آنهاست. حتی مردمی هم که ارتباطی با نجوم و آسمانِ شب ندارند، نام آن را شنیده اند. دب اکبر یا خرس بزرگ، از بزرگترین صورت‌های فلکی آسمان است که در نیمکره شمالی آسمان قرار دارد و جزء صورت های دور قطبی می باشد. بیشترین علت معروفیتِ آن هم راهنما بودن آن برای یافتن ستاره قطبی و جهت شمال است.

(با کلیک بر روی عکس ها، آنها را بزرگتر ببینید)

نقشه ی صورت فلکی دب اکبر
نقشه ی صورت فلکی دب اکبر

ملاقه یا آبگردان Big Dipper 

تصویر ملاقه یا آبگردان
تصویر ملاقه یا آبگردان

قسمت پرنور این صورت فلکی که به راحتی در آسمان های کم ستاره ی امروزی دیده می شود، هفت ستاره‌ایست که تشکیل ملاقه یا آبگردان را می‌دهند. در زبان فارسی به هفت اورنگ بزرگ، و هفت برادران مشهور است. البته خیلی از افراد همین قسمت را به عنوان دب اکبر می شناسند، در حالی که آبگردان فقط قسمتی از صورت فلکی دب اکبر است؛ که در انگلیسی هم Big Dipper نام دارد.

همانطور که در شکل می‌بینیم، برای این هفت ستاره نام‌های خاص وجود دارد: دبه، مراق، فَخذ، مَغرِز، جون، عِناق و قائد. ستاره معروف و کوچک سُها هم در کنار عناق قراردارد که ظاهرا در روزگار گذشته معیاری بوده است برای سنجش قدرت بینایی افراد. قبلا تصور می‌شد که دوگانه‌ی عناق و سها از نوع بصری است یعنی ارتباط گرانشی با هم ندارند و صرفا در یک امتداد دیده می شوند. ولی محاسبات جدید ماهواره هیپارکوس (۲۰۰۹م) نشان داده که احتمالا آنها ارتباط گرانشی با هم دارند. (آنها تقریبا ۳ سال نوری از هم فاصله دارند.)

راهنمای آسمان: 

خطوط راهنمای ملاقه
خطوط راهنمای آبگردان

یکی از ویژگی‌های ممتاز دب اکبر (که دراین مورد برمی گردد به ملاقه) راهنما بودن آن برای یافتن صورت‌های فلکی دیگر آسمان است. ساده‌ترین و بارزترین آن یافتن ستاره قطبی است: دو ستاره سر آبگردان را به هم وصل کرده و در امتداد آبریز آن ۵ برابر ادامه دهید تا به ستاره قطبی برسید!

آنطور که در عکس ۳ می‌بینیم خطوط راهنمای زیادی از ملاقه به سمت صورت‌های فلکی  دیگر می‌توان رسم کرد تا بتوان آنها را به راحتی در آسمان پیدا کرد. صورت‌های: دب اصغر، اسد، عوا، سنبله، ذات الکرسی، دوپیکر، دجاجه، جاثی و اسب بالدار.

 

همانطور که گفتیم در آسمان‌‌های نورانی شهری، فقط می‌توان ستارگان آبگردان را به راحتی مشاهده کرد.

صورت فلکی دب اکبر
صورت فلکی دب اکبر

اگر در منطقه‌ای با آسمانی پاک باشیم، شاید تفکیک این هفت ستاره از بین ستارگانِ بسیارِ دیگر آسان نباشد. در یک آسمانِ پاک، قسمت‌های دیگر دب اکبر هم به راحتی خودنمایی می کنند و می‌توان تعدادِ بسیاری ستاره را در آن قسمت‌ها یافت.

یادآوری:

قبل از آنکه به سراغ اجرام غیرستاره‌ای  دب اکبر برویم، توصیه می‌کنم که حتما با دوربین دوچشمی یا تلسکوپ کوچک مناظر ستاره‌ای زیبا و پرستاره اطراف نو- دب اکبر (پای خرس) را رصد کنید و از گردش در بین ستارگان آنها لذت برید. در ضمن مشاهده دوگانه عناق و سها را حتما فراموش نکنید.

اجرام غیر ستاره ای:

دب اکبر مملو از اجرام مسیه و دیگر اجرام غیر ستاره‌ای جذاب مخصوصا کهکشان، برای رصدهای آماتوری است. برخی از اجرام شاخص آنها عبارتند از:

کهکشان M81 : از نورانی‌ترین کهکشان‌هایی است که می‌توان با ابزار ضعیف و متوسط آن را به راحتی مشاهده کرد. قدر ظاهری آن ۷ و در فاصله ۱۲ میلیون سال نوری از ماست. تقریبا در قسمت شانه خرس بزرگ قرار دارد و با ستاره دبه (آلفای دب اکبر) حدود ۱۰ درجه فاصله دارد. برای دیدن آن کافی است از ستاره ۲۳-دب اکبر، حدود ۶ درجه به سمت ستاره قطبی حرکت کنید تا M81 را در میدان دید دوربین دوچشمی خود به صورت ابری مه آلود مشاهده کنید. اگر بخواهید ساختار مارپیجی آن را تشخیص دهید باید از تلسکوپ با دهانه ی بزرگتر از ۸ اینچ استفاده کنید.

کهکشان مارپیچی M81
کهکشان مارپیچی M81

 

کهکشان M82 : در نیم درجه‌ای شمال M81 قرار دارد و در تصاویر میدان دید باز می توان آنها را کنار هم دید. البته روشنایی آن حدود یک ونیم قدر کمتر از M81 است و دیدن آن دقت بیشتری را می طلبد. در واقع این دو کهکشان اعضای یک مجموعه کهکشانی با حدود ۳۴ عضو هستند که در فاصله ۱۲ میلیون سال نوری از ما قرار دارند.

کهکشان M82 از دید تلسکوپ هابل
کهکشان M82 از دید تلسکوپ هابل

این کهکشان یکی از شاخص‌ترین کهکشان‌های فعال می باشد. فعال از آن جهت که سرعت ستاره‌سازی در آن بسیار بزرگ است و ستارگان به نحوی انفجاری در آن در حال تولید هستند، به همین دلیل به این نوع کهکشان ها کهکشان های انفجاری می گویند. (البته بهتر است بگوییم انفجار-ستاره‌ای یا ستاره‌ترکان)

کهکشان های M82 و M81
کهکشان های M82 و M81

کهکشان M101 : کهکشانی مارپیچی که کاملا آن را از روبرو مشاهده می کنیم، و عکس‌های دقیق از آن، یک نمای کامل از کهکشان‌های مارپیچی را به ما نشان می‌دهد. قدر آن حدود ۸ است و برای یافتن آن باید از آخرین ستاره دسته آبگردان، ۵/۵ درجه به سمت شمال حرکت کنیم تا آن را در دوربین‌مان مشاهده کنیم. M101 در فاصله ۲۱ میلیون سال نوری از ما قرار گرفته و قطری به اندازه ۱۷۰ هزار سال نوری دارد.

کهکشان مارپیچی فرفره M101
کهکشان مارپیچی فرفره M101

سحابی سیاره‌ای M97 (سحابی جغد): به سختی دیده می‌شود، چون قدر آن ۱۰ است، ولی به راحتی می توان آن را یافت: ۲ درجه از ستاره مراق به سمت غرب و زیر کاسه ملاقه که حرکت کنیم، می‌توانیم آن را ببینیم. این سحابی بقای به جا مانده از یک ستاره متوسط است که حدود ۸۰۰۰ سال قبل لایه‌های خارجی خود را از خود دور کرده و باعث تشکیل این سحابی شده است. پس از گذشت این زمان ، قطر سحابی به ۱/۸ سال نوری رسیده است. دقت کنید که وقتی به آن نگاه می‌کنید در واقع دارید به بقایای یک ستاره در فاصله ۲۰۰۰ سال نوری می‌کنید.

سحابی سیاره نمای جغد
سحابی سیاره نمای جغد

 

 

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

همچنین ببینید

6 نکته از صورت فلکی جبار

۶ نکته از صورت فلکی جبار

صورت فلکی جبار یکی از صور فلکی مهم، بارز و بزرگ آسمان است. در این …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

قالب وردپرس
درک این مطلب که منزلگاه ما کجای این کیهانِ بی انتها قرار دارد چندان آسان نیست؛ در این کتابچه با استفاده از مقیاس "12 گام" در دوازده مرحله از محل سکونت خود تا ابعاد بزرگ عالم سفر می کنیم؛ تا هم جایگاه خودمان، هم ابعاد و عظمت این کیهان بی انتها را مشاهده کنیم.
ایمیل شما نزد ما امانت است.
12 گام
دانلود کتابچه 12 گام
آسمانی باشید.
برای دانلود رزومه لطفا ایمیل خود را ثبت کنید:
ایمیل شما نزد ما امانت است و ما هم مثل شما از ایمیل های مزاحم بیزاریم.
به محض ثبت ایمیل تان، فایل را دانلود کنید:
ایمیل شما نزد ما امانت است و ما هم مثل شما از ایمیل های مزاحم بیزاریم.