نوشته‌ها

تصویر میراث هابل: کتاب تاریخ کیهان

تصویر میراث هابل: کتاب تاریخ کیهان

تصویر میراث هابل: کتاب تاریخ کیهان

تصویر میراث هابل ـ امتیاز تصویر: Hubble

اخترشناسان توانستند با استفاده از مجموعه عکس‌هایی که در مدت ۱۶ سال گذشته توسط تلسکوپ فضایی هابل از قسمت کوچکی از آسمان ثبت شده است، یک تصویر موزائیکی بسیار ژرف از گوشه‌ای از صورت فلکی کوره منتشر کنند که ما را تا اعماق دوردست کیهان هدایت می‌کند. این عکس که تصویر «میراث هابل» نامیده شده است، شامل حدود ۲۶۵۰۰۰ کهکشانی است که دورترینِ آن‌ها مربوط به ۵۰۰ میلیون سال پس از مهبانگ می‌شوند!

نفوذ به اعماق کیهان در ۴ مرحله

این عکس حاصل تلفیق عکس‌های بسیاری در همه طول موج‌های مختلفی است که دوربین‌های هابل توانایی ثبت آن‌ها را دارند: از امواج کوتاهِ فرابنفش گرفته تا نور مرئی و در نهایت بخشِ فروسرخ نزدیک. کم نورترین و تاریک‌ترین کهکشان‌هایی که در این عکس آشکار شده‌اند، معادل یک ده میلیاردیمِ توانِ چشم انسان در دیدن اجسام کم نور است.

به گفته گارث ایلینگوُرث مدیر گروهی که این عکس را آماده کرده‌اند: «اکنون می‌توانیم بسیار وسیع‌تر (و عمیق‌تر) از آن‌چه تاکنون از کهکشان‌های دوردست نقشه‌برداری شده بود را نگاه کنیم. و تا زمانی که تلسکوپ «جیمزوب» شروع به کار کنفد هیچ تصویر دیگری از لحاظ عمق و میدانِ دید، نمی‌تواند با این عکس رقابت کند.»

عکس میراث هابل، ترکیبی است از تجربه و داده‌های چندین مشاهده عمیقی که تلسکوپ هابل در سال‌های گذشته از اعماق کیهان داشته است: در سال ۱۹۹۵ عکس ژرف هابل چند هزار کهکشان دیده نشده را در صورت فکی دب اکبر آشکار کرد. در مرحله بعد در سال ۲۰۰۴ در عکس فراژرف هابل حدود ۱۰٫۰۰۰ کهکشان در یک تک عکس ظاهر شدند. و در سال ۲۰۱۲ که عکس فوق فراژرف هابل منتشر شد، ترکیبی از عکس‌هایی که هابل در مدت ۱۰ سال از داخل منطقه‌ای که عکس فراژرف گرفته شده بود، به دست آمد. دو عکس فراژرف و فوق فراژرف به همراه عکس میراث هابل، از ناحیه مشترکی در صورت فلکی جنوبی کوره ثبت شده است.

این عکس چگونه تهیه شده است؟

اکنون عکس میراث هابل از ترکیب ۷۵۰۰ عکس مجزا تشکیل شده است. این تعداد زیاد عکس دستاوردی است از پژوهش‌هایی که گروه‌های مختلف اخترشناسان در ۳۱ برنامه رصدی مختلف اقدام به رصد و جمع‌آوری اطلاعاتِ مخصوص به خود کرده‌اند. از آن جهت که تلسکوپ هابل زمان بیشتری را برای بررسی این قسمت کوچک از آسمان نسبت به ناحیه‌های دیگر کرده است تعدادِ عکس‌های به کار رفته در میراث هابل هم بیشتر از بقیه مناطق است. هابل در جمع معادل ۲۵۰ روز بر این قسمت کوچکِ آسمان متمرکز بوده است. گروهی که این عکس جدید را منتشر کرده‌اند، در حال کار روی مجموعه دیگری از عکس‌ها هستند که شامل ۵۲۰۰ عکس مجزا می‌باشد.

ریچارد پاوِنز یکی از اعضای این گروه می‌گوید: «یکی از جنبه‌های شگفت عکس جدید این است که تعداد زیادی از کانال‌های رنگیِ طیف الکترومغناطیس در این عکس در مقابل ماست تا کهکشان‌های دوردست را در چهره‌های مختلف مشاهده کنیم؛ به ویژه بخش فرابنفش طیف. به کمک فرکانس‌ها یا طول موج‌های متنوعی که در این عکس هستند، یک نتیجه ساده این است که می‌توانیم کهکشان‌های موجود را به دسته‌بندی‌های مختلف و مهمی نظیر ستارگان پیر و جوان و هسته‌های فعال کهکشانی تجزیه کنیم.

تصویر میراث هابل کتاب تاریخ کیهان

تصویر ژرف میراث هابل ـ امتیاز تصویر از: Hubble

سفری از اکنون تا ژرفای تاریخ کیهان

تا قبل از پرتاب تلسکوپ فضایی هابل، اخترشناسان توانسته بودند تا فاصله ۷ میلیارد سال نوری را مشاهده کنند، یعنی فقط نیمی از مسیر رسیدن تا مهبانگ. از این رو رصدهای انجام شده توسط رصدخانه‌های زمینی قادر به مشخص کردن چگونگی تشکیل و تحول کهکشان‌ها در عالمِ آغازین نبودند. همانند نگاه کردن مجزا به تک عکس‌هایی که در یک مجموعه عکسِ متحرک (انیمیشن یا فیلم) قرار دارند؛ تصویربرداری‌های عمیق تلسکوپ هابل هم می‌تواند ظهور ساختار در جهانِ نوباوه و مراحل پویای بعد از تحول کهکشان‌ها را مرحله به مرحله آشکار می‌کند.

می‌دانیم که کیهان از لحظه تولدش در مهبانگ، در حال انبساط بوده است، و کهکشان‌ها سوار بر این انبساط کیهان، پیام آوران بسیار خوبی هستند که جزئیات این انبساط را به ما نشان می‌دهند. بنابراین چنین نماهای ژرفی از کهکشان‌های دوردست به اخترشناسان کمک می‌کند که انبساط و توسعه کیهان را پیگیری کنند تا فهم ما را از فیزیک بنیادی در کیهان توسعه دهند.

از طرفی با تجزیه و تحلیل نور این کهکشان‌های گوناگون می‌توانیم به زمان ایجاد عناصر شیمیایی مختلف در عالم پی بریم و به اخترشناسان کمک کند تا بتوانند شرایط ضروری برای تشکیل حیات را با دقت بیشتر بررسی کنند.

ویژگی منحصر به فرد چنین تصویرهای ژرفی این است که مجموعه عظیمی از کهکشان‌های مختلف را که در فاصله‌های بسیار متفاوتی از ما قرار دارند در خود جای داده‌اند. کهکشان‌هایی که در فاصله‌های ۵۵۰ میلیون سال نوری تا آن‌هایی که در فاصله ۱۳٫۳ میلیارد سال نوری از ما قرار دارند. و این یعنی همزمان می‌توانیم به کلکسیونی از کهشکان‌ها نگاه کنیم که هر کدام در مرحله خاصی از سیر تحول کهکشانی هستند. از کهکشان‌های کهنسالی که در فاصله‌های نزدیک قرار دارند تا آن‌هایی که در مراحل آغازینِ تشکیل و تحول‌شان قرار دارند و ما آن‌ها را در فاصله‌های دورِ ۱۰ تا ۱۳ میلیارد سال نوری مشاهده می‌کنیم.

از این روست که یکی از اعضای گروه تهیه کننده این تصویر گفته است چنین تصویرِ با جزئیات بسیار بالا، همچون کاتالوگی است از تعداد بسیار زیادی کهکشان‌های دوردست که ما را قادر می‌سازد به مطالعات بنیادین در مورد کهکشان‌ها و نحوه شکل‌گیری و تحول آن‌ها بپردازیم. به عبارتی دیگر «کتاب تاریخ کیهان» را در این عکس ورق می‌زنیم.

و در نهایت منتظر شروع به کار تلسکوپ فضایی جیمزوب خواهیم ماند تا با شگفتی‌های که آن می‌آفریند، بتوانیم نفوذی عمیق‌تر از دستاوردهای هابل به ژرفای کیهان تجربه کنیم.

منبع: spacetelescope.org و hubblesite.org

ترجمه و اضافات: محمد همایونی

تشکیل سیاه چاله های ابرسنگین اولیه

شبیه سازی تشکیل سیاه‌چاله‌های ابرسنگین در آغاز عالم

ایجاد سیاه چاله های ابرسنگین در عالم آغازین

ایجاد سیاه چاله های ابرسنگین در عالم اولیه

زمانی که کیهان هنوز در دوران کودکی خود بود، یعنی در کمتر از یک میلیارد سالگی‌اش؛ برخی از ستارگان فوقِ سنگینش به سیاه‌چاله‌هایی بسیار عظیم و بزرگ تبدیل شدند. یکی از رازهای کلیدی در اخترشناسی این است که:‌ «چرا در کیهانِ آغازین سیاه‌چاله‌های ابَرسنگین به تعداد زیاد وجود داشته‌اند؟»

مطالعات جدید که توسط بنیاد ملی علم انجام شده است (این مطالعات تحت حمایت مالی ناسا و کمک‌های کمیسیون اروپا انجام شده) پیشنهاد می‌کند که سیاه‌چاله‌های سنگین هنگامی رشد کرده و بزرگ می‌شوند، که کهکشان‌ها به سرعت تشکیل شوند. یعنی سرعت تشکیل کهکشان‌ها در آن عالمِ آغازین بالا باشد. این پژوهش و یافته‌ها بر اساس «شبیه‌سازی رنسانس» انجام شده است.

تأثیر سرعت تشکیل کهکشان‌ها:

شبیه‌سازی‌های رنسانس جامع‌ترین شبیه‌سازی‌هایی است که ابتدایی‌ترین مراحلِ گردهم‌آوری و برهمکنش گرانشیِ گاز اولیه‌ای را نشان می‌دهد که پس از مهبانگ، منجر به تشکیل اولین ستاره‌ها و کهکشان‌ها شده است. این گاز ابتدایی، ترکیبی از هیدروژن، هلیوم و ماده تاریک سرد است.

این مطالعاتِ مبنی بر شبیه‌سازی، که در ۲۳ ژانویه ۲۰۱۹ در نشریه نیچر منتشر شد؛ همچنین بیان می‌کند که وجود سیاه‌چاله‌های ابرسنگین خیلی بیش از آن‌چه که قبلا تصور می‌شد، رایج هستند.

بر اساس سناریویی که به تازگی در این شبیه‌سازی کشف شده این معیار کلیدی که: «تعیین مکان سیاه‌چاله‌های سنگینی که در دوران کودکی کیهان شکل گرفته‌اند، وابسته به رشد سریع ابرهای گازیِ پیش ـ کهکشانی‌ای است که پیشگام تشکیل کهکشان‌های امروزی هستند» بدین معنی است که سیاه‌چاله‌های ابرسنگین در عالم آغازین، منشأ یکسانی داشته‌اند.

برای تشکیل یک کهکشان به ستاره‌ها نیاز است، که این ستاره‌ها از درون ابرهای گازی متولد می‌شوند. اما به ماده‌ای نامرئی که همانند چسبی این ستاره‌ها را نگاه می‌دارد تا از کهکشانِ خودشان فرار نکنند هم نیاز است: آری، ماده تاریک! در این شبیه‌سازی جدید مشخص شده است که اگر ساختار «هاله»ی ماده تاریک در ابتدای عمر خودش به سرعت رشد کند، جریان تشکیل ستارگان فروخواهد نشست. در عوض سیاه‌چاله‌های سنگین می‌توانند قبل از آن‌که کهکشان به تکامل برسد، تشکیل شوند. این سیاه‌چاله‌های سنگین در رقابتِ مصرف گازهای اولیه‌ای که می‌توانند به ستارگان زیادی تبدیل شوند، برنده می‌شوند و به راحتی و با سرعت، گازهای فراوانی را که در آن فضاها وجود دارند، فرو می‌بلعند و بزرگ و بزرگ‌تر می‌شوند.

قسمتی از شبیه ساز رنسانس

امتیاز تصویر:Advanced Visualization Lab, National Center for Supercomputing Applications 

این تصویر ناحیه‌ای به وسعت ۳۰٫۰۰۰ سال نوری را از شبیه‌ساز رنسانس نشان می‌دهد. ناحیه‌ای که مرکز آن خوشه‌ای از کهکشان‌های جوان، تابش‌ها (سفید) و فلزات (سبز) را تولید کرده‌اند. و همین تابش‌ها موجب گرم شدن گازهای اطراف آن‌ها شده است. هاله ماده تاریکِ خارج از این ناحیه گرم شده توانسته سه ستاره ابَرسنگین را تولید کند (داخل کادر) که هرکدام ۱۰۰۰ برابر خورشید جرم دارند. این ستاره‌ها به سرعت به سیاه‌چاله‌های سنگین فرومی‌رمبند و در نهایت پس از چند میلیارد سال به سیاه‌چاله‌های ابرسنگین تبدیل می‌شوند.

تئوری‌های پیشین دانشمندان می‌گفت که تابش‌های قدرتمند کهکشان‌های دیگر موجب توقف جریان ستاره‌سازی در این ناحیه‌های جوان که شامل سیاه‌چاله‌های سنگین هستند، می‌شده است و همین امر به رشد و توسعه بیشتر آن سیاه‌چاله‌ها کمک می‌کرده است. اما پژوهش و شبیه سازی جدید، مکانیزم کاملا جدیدی را آشکار کرده است که  منجر به شروع شکل‌گیری سیاه‌چاله‌های عظیم در هاله‌های ماده تاریک در اطراف کهکشان‌ها می‌شود. این مکانیزم نشان می‌دهد که سرعت زیاد در توسعه کهکشان‌ها نکته کلیدی در رشد سیاه‌چاله‌های ابرسنگینِ آغازین هستند.

ایجاد سیاه چاله های ابرسنگین در عالم آغازین

امتیاز تصویر: John Wise, Georgia Institute of Technology

این تصویر قسمت کوچکی به ابعاد ۳۰ سال نوری از هاله ماده تاریک را در این خوشه کهکشانی جوان نشان می‌دهد. قرص چرخان گازها به سه توده تقسیم شده که هر کدام تحت اثر نیروی گرانشِ خودش به یک ستاره فوق سنگین تبدیل می‌شوند.

 

سیاه‌چاله‌ها:

سیاه‌چاله فشرده‌ترین و چگال‌ترین جسم نجومی است که هیچ چیزی حتی نور هم قدرت فرار از آن را ندارد! هنگامی که ستاره سنگینی در یک انفجار ابرنواختری منفجر شود، می‌تواند سیاه‌چاله‌ای را از خود به جای بگذارد. به این دسته از سیاه‌چاله‌ها، سیاه‌چاله کوچک و ستاره‌گون گفته می‌شود. از طرف دیگر یک ستاره فوق سنگین می‌تواند به سرعت، تمام سوخت خود را بسوزاند و بدون هیچ انفجاری، به علت شدت زیاد نیروی گرانش مستقیما به یک سیاه‌چاله تبدیل شود. دانشمندان می‌گویند این حالت دوم است که چگونگی تشکیل تعداد زیادِ سیاه‌چاله‌های بسیار سنگین در پیش ـ کهکشان‌هایی که به سرعت در حال تشکیل هستند، را توجیه می‌کند.

 

نقش ماده تاریک:

ماده تاریک، قسمت زیادی از ماده موجود در عالم است که با وجودی که هنوز به صورت مستقیم مشاهده نشده است؛ اما آثار گرانشیِ کاملا مشخص و مهمی را از آن  در ساختار کهکشان‌ها (به خصوص کهکشان‌های مارپیچی) و خوشه‌های کهکشانی، مشاهده می‌کنیم. این ماده در تحول کهکشان‌ها و خوشه‌های کهکشانی نقشی کلیدی دارد. براساس مدل‌ها و شبیه‌سازی‌های انجام شده در مورد سیر تحول کیهان در آن دوران‌های اولیه، آثار بسیار مهمی هم از این ماده تاریک مشاهده می‌شود. به عنوان مثال کهکشان‌های اولیه در مراحل آغازین تشکیل‌شان حتما نیاز به هاله‌ای از ماده تاریک در اطرافشان دارند تا هم گازهای داغِ اولیه را در ساختار کهکشان نگه دارند و هم مانع فرار ستاره‌هایی که در آن‌ها ساخته می‌شوند، بشوند. ماده تاریک بر روی هاله‌های کهکشان‌ها فرومی‌ریزد و همچون یک چسب گرانشی برای همه کهکشان‌ها عمل می‌کند.

بر اساس تئوری‌های موجود، توده‌های عظیمی از گازهای اولیه که منشأ تشکیل کهکشان‌های آغازین بوده‌اند، دمای‌شان به قدری بالا بوده که نمی‌توانسته‌اند به خودی خود در اثر نیروی گرانش خودشان به اجسام پایداری یعنی کهکشان‌ها تبدیل شوند. ولی گرانشِ ناشی از ماده تاریک که به صورت هاله‌ای اطراف آن توده‌های گازی را احاطه کرده‌اند، باعث شده تا ستاره‌هایی که در این کهکشان‌های اولیه شکل یافته‌اند، در کنار هم باقی بمانند و فرصتِ شکل یافتن یک کهکشان را داشته باشند.

محققان این پژوهش برای زوم کردن روی توده‌های متراکمی که ستاره‌ها و سیاه‌چاله‌ها را در این شبیه‌سازی می‌سازند، از تکنیکی به نام پالایش شبکه تطبیقی استفاده می‌کنند. به علاوه آن‌ها در این شبیه‌سازی، منطقه‌ای به قدر کافی بزرگ از کیهان اولیه را برای تشکیل هزاران جرم کیهانی پوشش می‌دهند؛ که این الزامی برای مطالعه اجرام نادری همچون سیاه‌چاله‌های ابرسنگین اولیه است. در واقع برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای، تفکیک بالا، فیزیک غنی و نمونه‌های بزرگی از هاله‌های فروریزنده نیاز است.

 

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

منابع: nasa.gov و sciencedaily.com

 

خوشه کهکشانی در جهان آغازین

گروهی از ستاره شناسان شواهدی برای یک مجموعه گسترده از کهکشان‌های جوان در فاصله ۱۲ میلیارد سال نوری از ما کشف کرده‌اند. این “پیش خوشه” ی تازه کشف شده از کهکشان‌ها که پرجرم ترین سازه شناخته شده در این فاصله است؛ در فضایی به پهنای ۴۸۹ در ۲۴۴ میلیون سال نوری در زمانی مشاهده می‌شود که از سن عالم ۱/۷ میلیارد سال می‌گذشته (یعنی ۱۲% از سن کنونی عالم). استفاده از تلسکوپ‌های رصدخانه ملی کیت پیک در آریزونا و رصدخانه کک در موناکی هاوایی، منجر به این اکتشاف شده است.

این پیش خوشه با جرمی بیش از یک میلیون میلیارد برابر جرم خورشید؛ بسیار شبیه خوشه کهکشانی عظیم گیسو رشد خواهد کرد. چنین خوشه‌های عظیمی بسیار نادرند، فقط تعداد انگشت شماری از نامزدهای این چنینی در کیهان آغازین شناخته شده‌اند. این سیستم جدید اولین سیستمی است که اعضای آن با استفاده از طیف نگاری گسترده تأیید شده اند.

(با کلیک بر روی عکس ها، آنها را بزرگتر ببینید)

پیش-خوشه ی کهکشانیِ در صورت فلکی عوا

پیش-خوشه کهکشانی در صورت فلکی عوا

تیم محقق آن از تلسکوپ مایال در رصدخانه کیت پیک برای آشکارسازی تصاویر بسیار عمیق از بخش کوچکی از آسمان به اندازه دو برابر قرص ماه، در صورت فلکی عوا استفاده کردند. این تیم سپس تلسکوپ کک۲ در موناکی را برای محاسبه فاصله کهکشان های کم نور این ناحیه، به کار بردند. این محاسبات و بررسی ۶۵ عضو این مجموعه نشان دادند که گروه بزرگی از کهکشان های کم سو در فاصله‌های یکسانی از ما قرار دارند، که در اثر گرانش گرد هم متراکم شده اند. شواهد بدست آمده پیشنهاد می کنند که این خوشه کهشکانی در مراحل شکل گیری خود قرار دارد.

ماده در جهان به وسیله برهم کنش گرانش، خودش را در ساختارهایی نظیر ستارگان و کهکشان ها سازمان‌دهی می‌کند. امروزه می‌دانیم ستارگان بیشماری در کهکشان ها ایجاد شده اند، که این کهکشان ها هم به نوبه خود در گروه‌ها و خوشه‌هایی گردهم جمع شده اند. خوشه‌های کهکشانی را که به طور معمول در جهان امروزی مشاهده می شوند، شامل تعدادی از قدیمی ترین و سنگین ترین کهکشان های شناخته شده هستند. هر چند خوشه های نزدیک را که در زمان نزدیک به ما به سر می برند؛ می توانیم با جزئیان زیادی بررسی کنیم ولی ساز و کار تشکیل و تاریخچه ی اولیه این خوشه های عظیم هنوز به درستی شناخته شده نیست. در واقع کشف چنین پیش خوشه های کودک در فاصله های این چنینی به دانشمندان فرصت مشاهده و مطالعه ی مستقیم شکل گیری آنها را می دهد. توزیع این خوشه های عظیم و پرجرم در جهان اولیه کمک زیادی به مهار کردن انبساط و اندازه جهان می‌کند.

رصدخانه کیت پیک در آریزونا

رصدخانه کیت پیک در آریزونا

این تیم ستاره شناس اکنون، در حال جستجوی هیجان انگیز گستره های وسیعتری در آسمان هستند تا نمونه های بیشتری از چنین پیش خوشه های جوان و بسیار عظیم را پیدا کنند. زیرا موضوع مهم این است که یافتن چنین ساختارهای عظیمی، برای فهمیدن تاریخچه ی تشکیل ساختارهای مختلفِ جمعیت های کهکشانی در کل عالم بسیار موثر است.

تصویر بالا پیش خوشه تازه کشف شده از کهکشان ها، در صورت فلکی عوا (گاوچران) است. در این عکس دایره های سبز کهکشان های این خوشه را نشان می دهند و خطوط سفید نشانه خطوط تراکم توزیع کهکشان های عضو نسبت به مرکز تصویر هستند. پهنه این ناحیه از آسمان که در عکس قراردارد ۲۰ در ۱۷ دقیقه قوسی است. کهکشان های این خوشه عموما بسیار کم نور اند، حدود ۱۰ میلیون مرتبه کم نورتر از ضعیف ترین ستارگانی که با چشم غیر مسلح در شبی تاریک می توان دید. کادرهای کوچک داخلی، تصویر برجسته دو نمونه از کهکشان های عضو هستند که در خطوط طیفی آلفا-لیمان هیدروژن می درخشند. این پیش خو ی کهکشانی بسیار سنگین و پرجرم است: با هسته‌ای در حدود یک میلیون میلیارد (کوآدریلیون) خورشید. به احتمال زیاد این پیش خوشه در مسیر تکاملی اش پس از ۱۲ میلیارد سال به ساختاری شبیه خوشه کهکشانی گیسو (که در عکس زیر است) تبدیل می شود.

خوشه کهکشانی گیسو (کما) در نزدیکی ما

خوشه کهکشانی گیسو (کما) در نزدیکی ما

 

اصل مقاله ی ارائه شده توسط این ستاره شناسان:

http://arxiv.org/abs/1604.08627

منابع مورد استفاده:

National Optical Astronomy Observatory

Sky&Telescope

تهیه و تنظیم: محمد همایونی