نوشته‌ها

بارش شهابی جوزایی

بارش شهابی جوزایی

 

بارش جوزایی سال 2015

بارش شهابی جوزایی سال ۲۰۱۵

در آذرماه هر سال می‌توانیم شاهد یکی از بارش‌های شهابی زیبای آسمان باشیم. کانون این بارش در صورت فلکی جوزا (دوپیکر) قرار دارد و از این رو به بارش شهابی جوزایی معروف است. از جذابیت‌های این بارش شهابی، نورانیت بیشتر در کنار سرعت کمتری است که شهاب‌های آن نسبت به دیگر بارش‌ها دارند. همین دو ویژگی باعث تفاوت بارش جوزایی می‌شود.

نکات رصدی

زمان رصد بارش جوزایی، از ۱۶ تا ۲۶ آذرماه است که زمان اوج آن معمولا روزهای ۲۲ و ۲۳ آذر است؛ هنگامی که زمین از مرکز توده غباری که این بارش شهابی را به وجود می‌آورد، عبور می‌کند. در این بارش معمولا در زمان اوج و در بهترین شرایط دید، می‌توان هر ساعت ۱۲۰ شهاب را مشاهده کرد.

به عبارتی اگر در مکان مناسبی قرار بگیریم و نور ماه هم مزاحمت ایجاد نکند، در هر دقیقه می‌توان ۲ شهاب را در آسمان دید. البته آن هم شهاب‌های روشن و خرامان جوزایی با زیبایی‌های خاص خودشان!

نکته مهم در رصد بارش‌های شهابی انتخاب یک مکان مناسب است. چون شهاب‌ها عموما کم‌نور هستند، برای دیدن تعداد زیاد شهاب‌ها باید در مکانی باشیم که آلودگی نوری در حداقل ممکن باشد. در آسمان‌های پرنورِ شهرهای بزرگ و کوچک، فقط می‌توان تعداد کمی از شهاب‌های پرنور را مشاهده کرد، و تعداد بسیار زیادی از شهاب‌های کم‌نور را از دست خواهیم داد.

چون این بارش در فصل سرما اتفاق می‌افتد، حتما از نوشیدنی‌های گرم و لباس گرم به اندازه کافی به همراه زیرانداز و روانداز مناسب غافل نشوید. وقتی قرار است چند ساعت را در فضای باز به مشاهده آسمان بپردازید، حتما سردی هوا غلبه می‌کند و موجب می‌شود از رصد خود لذت کافی نبرید؛ پس کاملا مسلح به شکار شهاب‌ها بروید!

اوج بارش جوزایی در سال ۱۳۹۷

زمان اوج بارش جوزایی در سال ۱۳۹۷ ساعت ۱۵:۳۰ روز جمعه ۲۳ آذر است. از این رو هم شامگاه پنجشنبه و هم شامگاه جمعه را می‌توان به رصد این بارش زیبا اختصاص داد. بنابراین اگر بخواهید شهاب‌های زیادی را مشاهده کنید باید برای یکی از این دو شب برنامه ریزی کنید و مکان مناسبی را برای رصد آن انتخاب کنید. خوشبختانه ماه فقط در اوایل شب در آسمان است و مزاحمتی برای دیدن شهاب‌ها ایجاد نمی‌کند.

دیدن بارش‌های شهابی نیاز به ابزار خاصی ندارد (مگر افرادی که بخواهند از آن عکاسی کنند) فقط باید قسمت‌های مختلف آسمان را زیر نظر داشته باشید تا شهاب‌های زیبا را شکار کنید. برای آن‌که خستگی زیاد ایجاد نشود، داشتن زیرانداز و روانداز مناسب و دراز کشیدن زیر گنبد آسمان، بسیار به شما کمک خواهد کرد.

کانون بارش جوزایی

کانون بارش شهابی جوزایی

منشأ بارش شهابی جوزایی

منشأ ذرات بارش شهابی جوزایی برخلاف سایر بارش‌ها یک دنباله‌دار نیست؛ بلکه ذرات غبار و خرده سنگ‌های به جامانده از یک سیارک است. «سیارک فایتون ۳۲۰۰»  که در یک بیضی کشیده به دور خورشید می‌گردد. اوج مداری (بیشترین فاصله تا خورشید) جایی در کمربند سیارکی است و حضیض آن (کمترین فاصله تا خورشید) بسیار به خورشید نزدیک است، حتی از نیمه حضیض عطارد هم به خورشید نزدیک‌تر می‌شود.

اخترشناسان احتمال می‌دهند که علت وجود خرده سنگ به دنبال این سیارک، نزدیکی بیش از حد آن در هنگام حضیض مداری‌اش به خورشید است. این فاصله نزدیک باعث درهم شکستگی‌های موضعی در صخره‌های سطحی آن می‌شود که نتیجه‌اش پراکنده شدن خرده سنگ‌ها و غبارهای زیاد در مدارش می‌شود.

 

نویسنده: محمد همایونی

 

دنباله دار مک نات

ستارگان دنباله دار !

نام صحیح آن‌ها «دنباله دار» است، چون که اصلا ستاره نیستند. بلکه اجسامی هستند داخل منظومه شمسی که همچون سیارات به دور خورشید در گردشند.

دنباله دار مک نات Comet McNaught 2007

دنباله دار مک نات

در یک تعریف ساده، دنباله دار، عبارت است از یک کوه یخی با مخلوطی از خرده سنگ و صخره و گرد و غبار، با ابعادی در حد چند کیلومتر که در یک مدار بسیار کشیده به دور خورشید در گردش است. هنگامی که این «گلوله برفی خاک آلود» به قسمت‌های داخلی مدارش و ناحیه گرم نزدیک خورشید وارد می‌شود، گرمای بیشتری از خورشید دریافت می‌کند. در اثر این گرما، لایه‌های خارجی این کوه یخی شروع به ذوب شدن می‌کند، و خرده سنگ‌ها و ذرات غبار مخلوط در آن آزاد شده و به همراه بخار ناشی از یخ‌های ذوب شده، همچون دنباله زیبایی به دنبال آن کشیده می‌شوند.

(با کلیک بر روی عکس ها، آنها را بزرگتر ببینید)

دنباله دار 67P Comet 67P

دنباله دار ۶۷P

مدار دنباله دارها

مدار بعضی از دنباله دارها به شکل بیضی است و در یک دوره زمانی مشخص به دور خورشید در گردش است. این دنباله دارها را می‌توان در دوره‌های زمانی مشخص در آسمان مشاهده کرد. معروف‌ترین این دسته، دنباله دار معروف «هالی» است. دنباله‌داری با دوره تناوب ۷۶ سال که از زمان «ادموند هالی» که هم عصر نیوتون بوده است، تاکنون رصد شده است. دوره تناوب برخی هم به چند صد سال و حتی چند هزار سال هم می‌رسد!

بعضی دیگر از دنباله دارها، مدارهای‌شان به قدری کشیده است که فقط یک بار از قسمت‌های بیرونی منظومه شمسی به نزدیک خورشید می‌رسند و برای همیشه از آن دور می‌شوند. مدار آن‌ها به شکل سهمی یا هذلولی است.

مدار دنباله دار

مدار دنباله دارها

دنباله دارها از کجا می‌آیند؟

گمان می‌رود که دنباله دارها هم همانند سیارک‌ها منشأ مشابهی داشته باشند؛ یعنی از بقایای تشکیل سیارات در ۴/۶ میلیارد سال قبل. البته سیارک‌ها صخره‌هایی از سنگ و فلز هستند، ولی دنباله‌ دارها کوه‌هایی یخی هستند که در خود مخلوطی از خرده سنگ و غبار را جای داده‌اند. البته یخ آن‌ها در واقع ترکیبی از آب یخ زده به همراه گازهای یخ زده‌ای همچون دی اکسید کربن ،‌متان و آمونیاک.

منشأ اصلی این کوه‌های یخی از دو ناحیه بیرونی منظومه شمسی است به نام‌های: «کمربند کویی‌پر» و «ابر اُورت». کمربند کویی‌پر که به صورت یک حلقه در صفحه سیارات قرار دارد، منطقه‌ای است سرشار از اجسام یخی در فراسوی مدار نپتون. دنباله دارهای کوتاه دوره، که دوره تناوب گردش آن‌ها به دور خورشید کمتر از ۲۰۰ سال است از این کمربند می‌آیند.

کمربند کویی پر و ابر اورت

کمربند کویی پر و ابر اورت

ابر اُورت، منطقه‌ای است بسیار عظیم در لبه منظومه شمسی که به صورت یک کره در فراسوی کمربند کویی‌پر تا فاصله حدود یک سال نوری از خورشید امتداد یافته است و همه اعضای منظومه شمسی را فراگرفته است. این کره هم مرکز تجمع تعداد بسیار زیادی از اجرام یخی است که وقتی به داخل منظومه شمسی راه پیدا می‌کنند به صورت یک دنباله دار مشاهده می‌شوند.

ساختار یک دنباله دار

هنگامی که یک دنباله دار از خورشید دور است همانند یک کوه سرگردان یخی مشاهده می‌شود بدون هیچ دنباله و دمی. اما وقتی که در حضیض مدارش به نزدیکی خورشید می‌رسد، آرام آرام با ذوب و تبخیر شدن آن گازهای یخ زده، گیسو و دنباله‌‌های زیبایش پدیدار می‌شوند. در این حالت می‌توان ساختار آن را به سه قسمت زیر تقسیم بندی کرد:

  1. هسته: که همان کوه یخی مرکزی است و قسمت مرکز در سر دنباله دار را می‌سازد.
  2. گیسو(یا کما): هاله‌ای از بخار ،گاز و غبارهای آزاد شده که اطراف هسته را همچون یک اتمسفر فرامی‌گیرد. آن را در سر دنباله دار می‌توانیم ببینیم.
  3. دنباله‌ (یا دم): قسمت زیادی از غبارها و گازهای آزاد شده از هسته، به صورت یک دم یا دنباله زیبا و حیرت‌انگیز به عقب دنباله دار کشیده می‌شوند. در حقیقت، زیبایی و جذابیت دنباله دارها به علت همین دم آن‌هاست.
اجزای یک دنباله دار

دنباله دار هیل باپ

نگاه دقیق‌تر نشان می‌دهد که دنباله هر دنباله دار از دو قسمت تشکیل شده است. یا هر دنباله داری دو دنباله دارد. یکی از آن‌ها که معمولا حالت انحنا پیدا می‌کند و فقط به رنگ سفید دیده می‌شود دنباله غباری است و دیگری که به صورت یک دنباله مستقیم و کشیده است دنباله گازی (یا یونی) است. این دنباله چون حاوی ذرات یونیزه شده است، معمولا به رنگ‌ آبی دیده شود.

علت کشیده شدن دنباله‌ها در فضا، علاوه بر حرکت سریع خود دنباله دار، به فشار تابشی خورشید و فشار ناشی از بادهای خورشید هم مربوط می‌شود. زیرا امتداد این دُم‌ها همواره در خلاف جهت خورشید است. هرچه فاصله دنباله دار تا خورشید کمتر شود، طول دنباله آن بیشتر می‌شود. در بعضی دنباله دارها، طول دم آن تا ۱۰۰ میلیون کیلومتر هم گزارش شده است!

دنباله دار هالی

دنباله دار هالی در سال ۱۹۸۶

سرانجام دنباله دارها

دنباله دارها در هر گردش به دور خورشید، مقداری از جرم خود را از دست می‌دهند. در نهایت پس از چندین مرتبه گردش، آرام آرام در فضای منظومه شمسی ناپدید خواهند شد. در مسیر مداری این اجسام هم تجمع زیادی از خرده سنگ‌ها و ذرات غباری به جا می‌مانند. هرگاه که کره زمین در مسیر حرکتش به دور خورشید از یکی از این تجمع‌ها عبور می‌کند شاهد یک بارش شهابی در آسمان هستیم. زمان‌هایی مشخص در طول سال که می‌توانیم تعداد زیادتری شهاب را در آسمان مشاهده کنیم.

دنباله دار لاوجوی

دنباله دار لاوجوی از دید ایستگاه فضایی

نویسنده:

محمد همایونی