نوشته‌ها

سحابی شاه تخته

ستاره ها و غبارها در سحابی شاه تخته

خیره شدن چشمانِ فروسرخ ویستا به درون یکی از بزرگ‌ترین سحابی‌های راه شیری

سحابی شاه تخته سحابی کارینا

سحابی کارینا شاه تخته از دید تلسکوپ ویستا ـ امتیاز تصویر از: ESO.org

سحابی شاه تخته (کارینا) که یکی از بزرگ‌ترین و درخشان‌ترین سحابی‌های کهکشان راه شیری است؛ به زیبایی در این تصویر که توسط تلسکوپ ویستا (VISTA) متعلق به رصدخانه جنوبی اروپا (واقع در رصدخانه پارانال در شیلی) است به تصویر کشیده شده است. ویستا به کمک مشاهداتِ دقیق فروسرخی خود از میان گازهای داغ و غبارهای تاریکی که این سحابی را پوشانده است، تعداد بی‌شمار ستاره را به دقت می‌نگرد؛ ستاره‌هایی تازه متولد شده و ستاره‌هایی مُردنی که به پایان عمر خود رسیده‌اند.

سحابی شاه تخته یکی از بزرگ‌ترین مناطق ستاره ساز

در حدود ۷۵۰۰ سال نوری دورتر از ما و در امتداد صورت فلکی شاه تخته (کارینا) سحابی‌ای گسترده شده است که جمعیت زیادی از ستارگانِ تازه متولد شده را در کنار ستارگان در حال مرگ گردِ هم جمع کرده است. این ویژگی‌های جذاب و دیدنی که در این عکس ویستا (VISTA) به وضوح مشخص است باعث شده تا سحابی کارینا به عنوان یک توده گاز و غبارِ بسیار پویا و در حال تحول در فضای میان ستاره‌ای مطرح شود.

ستاره‌های سنگینی که در قسمت‌های داخلی این ابر کیهانی قرار دارند، تابش‌های قدرتمندی گسیل می‌کنند که این تابش‌ها باعث برافروخته شدن گازهای اطراف می‌شوند. در مقابل، قسمت‌های دیگری از این سحابی شامل ستون‌هایی تاریک از گرد و غبارهایی است که ستارگان نوزاد را در خود پوشانده‌اند.

این تصویر زیبا، صحنه‌ای است از نبردی دائمی بین ستاره‌ها و گرد و غبارهای موجود در سحابی شاه تخته؛ که البته برنده این نبرد، ستارگان نوظهور و جدیدی هستند که به وفور در این ناحیه دیده می‌شوند. جالب این‌که همین ستاره‌های جدید با تابش‌های شدید و پرانرژی و بادهای ستاره‌ای قوی خود، گرد و غبارهای موجود در پرورشگاه خودشان را هم تبخیر و پراکنده می‌کنند.

گستره‌ای به وسعت ۳۰۰ سال نوری، سحابی کارینا را یکی از بزرگ‌ترین مناطق ستاره ساز در کهکشان خودمان کرده است، به نحوی که به راحتی می‌توان آن را با چشم غیرمسلح دید، البته در یک آسمان تاریک! متأسفانه این سحابی در ۶۰ درجه‌ای جنوبِ استوای سماوی قرار دارد و از دید ما که در نیمکره شمالی زمین ساکن هستیم، پنهان است. آن را فقط از نیمکره جنوبی می‌توان مشاهده کرد (خوش به حال شما اگر در سرزمین‌های جنوبی ساکن هستید!)

سحابی کارینا یا شاه تخته آموزش نجوم توسط محمد همایونی

نمای باز سحابی کارینا توسط تلسکوپ ویستا ـ امتیاز تصویر: ESO.org

برای مشاهده جزئیات خیره کننده و بسیار زیبای این سحابی از دید تلسکوپ ویستا، حتما عکسِ مذکور را در اندازه اصلی دانلود کنید. حجم آن حدود ۹۰ مگا بایت است و با کلیک بر دکمه زیر قابل دانلود است:

میزبانی عجیب‌ترین ستاره آسمان

در این سحابی جذاب، ستاره‌ای معروفی با نام اِتا کارینا (Eta Carinae) وجود دارد که جایگاه پرافتخارِ عجیب‌ترین سیستم ستاره‌ای را برای خود اختصاص داده است. این ستاره عظیم الجثه که شکل خارق العاده‌ای از ستاره‌های دوتایی است؛ پرانرژی‌ترین و متلاطم‌ترین سیستم ستاره‌ای در این منطقه است به نحوی که در دهه ۱۸۳۰ میلادی به دومین ستاره روشن آسمان هم تبدیل شد. البته از آن زمان به بعد روشنایی آن همراه با نوسانات نامنظمی کاهش چشمگیری داشته است. هرچند که اتای کارینا به پایان عمر خودش نزدیک می‌شود، اما همچنان یکی از سنگین‌ترین و درخشان‌ترین ستاره‌های موجود در کهکشان راه شیری شناخته می‌شود.

این ستاره عظیم الجثه و غیرطبیعی در این تصویرِ زیبا از سحابی شاه تخته (کارینا)، همچون توده پرنوری است که در بالادستِ ناحیه تاریک V شکل قرار دارد. این ناحیه تاریک، از ابرهای گرد و غباری تشکیل شده که از دیدِ ما به صورت حرف انگلیسیV دیده می‌شود. درست در سمت راست اتا کارینا، سحابی نسبتا کوچک کِی‌هول (Keyhole) قرار دارد. این سحابی کوچک که تشکیل شده از ابرهای فشرده و سرد مولکولی و گازی در داخل سحابی کارینا، میزبان چندین ستاره بسیار سنگین است که روشنایی آن‌ها به شدت در چند قرن اخیر تغییر کرده است.

مشاهده موقعیت سحابی کارینا در کهکشان راه شیری در ویدئوی زیر:

 

سحابی شاه تخته از دید ویستا

سحابی شاه تخته یا کارینا، در دهه ۱۷۵۰ میلادی توسط ستاره شناس فرانسوی نیکولاس لوئیس در آفریقای جنوبی کشف شده و از آن زمان تاکنون عکس‌های بی‌شماری از آن گرفته شده است. اما تلسکوپ ویستا (VISTA) ـ که تلسکوپ نقشه‌بردار فروسرخ و نور مرئی است ـ در این تصویر یک نما و جزئیات بی‌سابقه‌ای از این محدوده وسیع را ثبت کرده است. دیدِ مادون قرمز این تلسکوپ بهترین راه است برای آشکارسازی جمعیت ستارگانِ جوانی که در پس غبارهای پیچیده سحابی کارینا مخفی شده‌اند. در سال ۲۰۱۴م ویستا توانست نزدیک به ۵ میلیون چشمه جداگانه فروسرخ را در سحابی کارینا آشکار و ثبت کند؛ که این حکایت از حاصلخیزی این سرزمین پهناور در ستاره سازی دارد.

ویستا (VISTA) بزرگ‌ترین تلسکوپ مادون قرمز جهان است که مشغول نقشه‌برداری از آسمان نیمکره جنوبی است. آینه بزرگ آن میدان دید وسیعی را ایجاد می‌کند که به همراه آشکارسازهای بسیار دقیقش، اخترشناسان را قادر می‌سازد تا یک دید کاملا جدید و جامعی از آسمان نیمکره جنوبی به دست آورند.

 

تلسکوپ نقشه بردار فروسرخ و نور مرئی ویستا

تلسکوپ ویستا ـ امتیاز تصویر از: ESO.org

 

تهیه و تنظیم: محمد همایونی

منبع: رصدخانه جنوبی اروپا ESO.org

 

BHR 71 پرستار ستارگان

این بار به سراغ یک سحابی تاریک در نیمکره ی جنوبی آسمان در حوالی قطب جنوب سماوی می رویم، یک سحابی کوچک در صورت فلکی مگس با نام علمی BHR 71 با پهنای یک سال نوری در فاصله ی ۶۰۰ سال نوری از ما. توده ای تاریک که همچون پرده ای سیاه جلوی ستارگان بسیار دوردست را گرفته است. تنها نوری که از آن دیده می شود همچون شکافی است که پایین این پرده ی تاریک را شکافته است. آنچه که گفتیم و می بینیم تصویری است که تلسکوپ VLT در نور مرئی برای ما نمایان کرده است:

(با کلیک بر روی عکس ها، آنها را بزرگتر ببینید)

سحابی BHR71 از دید تلسکوپ VLT

سحابی BHR71 از دید تلسکوپ VLT

اما داستان این سحابی به همین سادگی نیست، چون که اگر چشمان فروسرخی داشتیم دیگر آن را یک سحابی تاریک و آرام نمی دیدیم. اینجاست که تلسکوپ فضایی اسپیتزر که چشمان تیزبین فروسرخ اخترشناسان است، به کمک مان می آید تا پرده از اسرار این سحابی منزوی و تاریک بردارد. چرا که تلسکوپ فروسرخ به گرما و حرارت (طول موج های بلندتر از قرمز) حساس است، و می تواند تابش های گرمایی را در پس پرده ی تاریک سحابی بر ما آشکار کند:

سحابی BHR71 از دید فروسرخ اسپیتزر

سحابی BHR71 از دید فروسرخ اسپیتزر

عکس های اسپیتزر دو ستاره ی بسیار جوان (در واقع پیش ستاره، چون هنوز غبار و گاز اطراف خود را پس نزده اند و در نور مرئی تابش ندارند) را در دل این سحابی آشکار می کنند. دو ستاره ی بسیار جوانی که با تابش های شدید گرمایی خود در حال تلاش برای نمایان شدن در نور مرئی و رسیدن به ستارگان رشته اصلی هستند. اخترشناسان این دو را با نام های HH320 و HH321 می شناسند. (عجب اسم هایی!! بیشتر به شماره و کد می خورند تا اسم.) این ستارگان جوان غیر قابل کنترل در پشت این ابرهای تاریک در حال از بین بردن گرد و غبار دوران جنینی خود هستند و همانطور که در تصاویر مادون قرمز اسپیتزر مشاهده می شود، قسمت عمده ی این کار توسط جت های قدرتمندی از تابش که از قطبین ستاره ها به بیرون خارج می شوند، انجام می شود:

ترکیب تصاویر مرئی و فروسرخ سحابی

ترکیب تصاویر مرئی و فروسرخ سحابی

رصدهای مادون قرمزی نشان داده که پیش ستاره ی HH320 در واقع ۱۰ برابر از خورشید درخشنده تر است؛ ولی تابش آن در محدوده ی مادون قرمز می باشد، از آن جهت که تابش اصلی آن یک تابش گرمایی ناشی از فشار گازهای ستاره ایست. ترکیب تصاویر مرئی با فروسرخ نشان می دهند که علت گسیختگی پایین این ابر تاریک و چگال، جت قدرتمند همین ستاره ی جوان است. این جت درواقع خروج پرفشار غبار و گاز پیله شده اطراف پیش ستاره است، که با انرژی و فوران از دو قطب پیش ستاره اتفاق می افتد.

همانطور که در تصویر فروسرخ تلسکوپ اسپیتزر مشاهده می شود از دو جرم نورانی، خروج این جت ها مشاهده می شود، ستاره ی سمت چپ دارای فوران قدرتمندی است چرا که همان HH320 است. نکته ی جالبی که از رنگ های متفاوت جت این پیش ستاره می توان دید تغییر رنگ آن در فواصل مختلف است، که یک احتمال منطقی برای آن این است که ستاره ی جوان ما در فوران های منظم و پی در پی مواد پیرامون خود را بیرون زده است.

عکس های ترکیبی سحابی و ستارگانش

عکس های ترکیبی سحابی و ستارگانش

اما رنگ های مختلف  این جت ها: ته رنگ سبزی که در ابتدای جت مشاهده می شود نشانه ی هیدروژن داغ است. قسمت نارنجی گازهای گرم را نشان می دهد و حلقه ی قرمز انتهایی نشانه ی گازهای سرد است. در واقع این تفاوت دمایی گازهای خروجی نشان می دهدکه ستاره به صورت منظم فوران هایی از گاز و انرژی را به بیرون دارد، و گازهایی که در نزدیکی راه خروج جت ها هستند در اثر موج های ضربه ی ناشی از جت ها داغ شده اند.

طبق نظریه های فعلی در آینده ای نزدیک با غنی شدن چرخه ی سوخت هسته ای در مرکز این ستارگان، با پس زدن گاز و غبار تیره رنگ اطراف خود به صورت ستاره های بالغِ جوان در این سحابی مشاهده خواهند شد، و احتمالااین سحابی هم از تاریکی و انزوا درآمده و در اثر نور و انرژی شدید ستارگانش به درخشش در خواهد آمد.

 

منبع: ناسا و اسپیتزر

تهیه و تنظیم: محمد همایونی