ماه بدر و شب چهاردهم

بدر و ماه شبِ چهارده

بدر و ماه شبِ چهاردهم

ماه کامل و شب چهاردهم

ماه کامل و شب چهارده

«سلام. ببخشید مزاحمتون شدم. من متوجه چیز عجیبی شدم. الان از نظر ماه قمری ۱۲ هست اما میتونم در آسمون ماه کامل ببینم. به نظرم الان باید شب ۱۳ ماه باشه و فردا شب ۱۴هم ماه یا شب مهتاب، می‌خواهم بدونم درسته حدسم؟»

«سلام. امشب مگه شبِ ششم ماه رمضان نیست؟ ماه هم به صورت یک نصف دایره هست. مگه نباید شب هفتم ماه به صورت نیمه باشه؟ به نظر میاد که اول ماه رو یک روز دیر اعلام کردند»

سوال‌های بالا نمونه‌ای از سوال‌هایی است که عموما در میانه ماه رمضان از ما پرسیده می‌شود.

خدا را شکر می‌کنم که وجود ماه رمضان باعث می‌شود افراد بیشتری به آسمان شب و حداقل ماه دقت کنند و پیوندی جدید با آن داشته باشند. و البته باعث سوال، ابهام و تناقض هم برای آن‌ها می‌شود.

در چند مرحله به پاسخ این سوال و ابهام‌های مشابه می‌پردازم:

مطلب اول:

ماه تنها قمر زمین است و در یک مدار بیضی شکل (نزدیک به دایره) در گردش به دور زمین است. بنابراین فاصله آن تا زمین همواره ثابت نیست و بین یک حداقل و حداکثر تغییر می‌کند. نقطه‌ای از مدار که کمترین فاصله را تا زمین دارد حضیض؛ و نقطه مقابلش که بیشترین فاصله را از زمین دارد، نقطه اوج مداریِ ماه می‌گویند.

مطلب دوم:

حرکت ماه هم در مدارش تابع قوانین نیروی گرانش است (همان قوانین کپلر). که یکی از آثار آن متفاوت بودن سرعت حرکت ماه در مدارش است. بدین صورت که هرگاه ماه در حضیض یا نزدیک آن باشد، سرعتش بیشتر و هنگامی که در اوجِ مداری‌اش قرار دارد، سرعتش کمتر است.

مطلب سوم:

هنگامی ماه به صورت قرص کامل (بدر) دیده می‌شود که در مدارش به دور زمین دقیقا در طرف مقابل خورشید قرار بگیرد. از نظر محاسباتی زمانی که جدایی زاویه‌ای ماه با خورشید ۱۸۰ درجه شود؛ که زمان رسیدن ماه به چنین وضعیتی قابل محاسبه و اندازه‌گیری است. در این حالت است که تقریبا ۱۰۰ % قرص ماه روشن است، ولی در زمان‌های قبل و بعد از آن میزان بخش روشن آن کمتر از ۱۰۰ درصد خواهد بود.

نکته: از لحاظ ظاهری نمی‌توان به وسیله چشم تفاوت‌های اندک بین وضعیت قرص ماه را در زمان‌های اندکی قبل و بعد از ماه بدر تشخیص داد. به همین دلیل است که به طور معمول در سه شبِ ۱۳ و ۱۴ و ۱۵ می‌توان ماه را نسبتا کامل دید؛ ولی قطعا در شب‌های ۱۲ و ۱۶ قرص ماه کامل نخواهد بود.

مطلب چهارم:

هنگامی که ماه به صورت نیمدایره دیده می‌شود را به اصطلاح «تربیع» می‌گویند. که یکبار در نیمه اول ماه اتفاق می‌افتد و یکبار هم در نیمه دوم. از نظر محاسباتی هم زمانی ماه بدین صورت دیده می‌شود که جدایی زاویه‌ای بین ماه با خورشید ۹۰ درجه شود.

معمولا تربیع اول در شبِ هفتم ماه اتفاق می‌افتد، اما حتی بین شب‌های پنجم تا هشتم هم تربیع اول مشاهده شده است.

تربیع اول ماه

تربیع اول ماه

توضیح جواب:

از ابتدای ماه که اولین هلال در شب اول دیده می‌شود، باید شب‌های متوالی بگذرد تا ماه به آن طرف زمین برود و به حالت بدر برسد. حالا با توجه به این که ممکن است در این مدت، ماه از قسمت حضیض یا اوج یا فاصله بین آن‌ها بگذرد، می‌تواند زمان رسیدن ماه به حالت بدر را متفاوت کند.

اگر در این مدت، از حضیض خود عبور کند چون سرعت بیشتری دارد، سریعتر به زاویه ۱۸۰ درجه با خورشید می‌رسد. این یعنی زودتر از شبِ چهاردهم ماهِ بدر را خواهیم دید. حتی ممکن است در روزِ ۱۲ هم ماه به حالت بدر برسد. (دقت کنید روزِ دوازدهم، نه شبِ دوازدهم)

حال اگر در این مدت از نقطه اوج مدارش عبور کند، چون با سرعت کمتری در مدارش حرکت کرده، پس دیرتر به زاویه ۱۸۰ درجه با خورشید می‌رسد؛ و همین باعث می‌شود که شبِ ۱۴ یا ۱۵ بتوان ماه را به صورت کامل مشاهده کرد. حتی امکان دارد که در روز ۱۵ هم به حالت بدر برسد!

البته مواردی که خیلی با شبِ ۱۴ فاصله دارند، مثل روز ۱۲ و ۱۵ خیلی به ندرت اتفاق می‌افتند.

در مورد تربیع اول هم وضعیت به همین صورت است، تفاوت سرعت حرکت ماه در مدارش می‌تواند موجب تغییر در زمانِ رسیدن آن به تربیع شود.

از طرفی به این نکته هم باید توجه داشت که:

هنگامی که ماهِ قبلی سی روزه تمام شود، از همان ابتدای ماه، میزان ضخامت هلال مقداری بیشتر از زمانی است که ماه قبلی ۲۹ روزه تمام شده باشد. بنابراین طبیعی است که در این فرآیند افزایش ضخامت ماه، کمی زودتر از زمان دقیق شبِ چهاردهم به حالت بدر درآید.

و یک مورد دیگر که باید به آن دقت کرد: وضعیت یک ماهِ کامل خاص در نقاط مختلفِ کره زمین با هم متفاوت است. دقیقا مثل رویت پذیری هلال ماهِ نو، که وابسته به مکان جغرافیایی روی کره زمین است.

نتیجه‌گیری:

بنابراین می‌بینیم این باور که حتما و فقط در شبِ چهاردهم ماه قمری، ماه به صورت کامل خواهد بود، قطعیت و عمومیت ندارد. بلکه موارد زیادی خواهد بود که ماه زودتر یا حتی دیرتر به بدر برسد.

همین نتیجه‌گیری به شبِ هفتم و ماه تربیع (نیم‌دایره) هم مربوط می‌شود.

نکته نهایی:

با در نظر گرفتن توضیحات بالا مشخص می‌شود که سیمای ظاهری ماه در شب‌های مختلفِ ماه‌های قمری ارتباطی به رویت هلال در شبِ اول آن ماه ندارد و همان‌طور که همه متخصصین تقویم و رویت هلال می‌گویند: زمانی که ماه به حالت تربیع و بدر می‌رسد، نمی‌تواند اثبات کننده ابتدای ماهِ قمری باشد.

 

نویسنده: محمد همایونی

پایان ماه رمضان 1397

وضعیت رویت هلال ماه شوال ۱۴۳۹

وضعیت رویت پذیری هلال ماه شوال ۱۴۳۹

بررسی وضعیت رویت هلال شوال

این هلال علیرغم این که در پهنه ایران قابلیت رویت و مشاهده با چشم غیرمسلح را دارد ولی دیده شدن آن هم چندان ساده نیست. رویت هلال ماه شوال ۱۴۳۹ که در پایان ماه رمضان فعلی (۱۳۹۷  شمسی) انجام می‌شود کمی مشکل خواهد بود. با توجه به مختصات این هلال و مقایسه آن با رصدهای موفق و ناموفقی که در زمان‌های قبل انجام شده است؛ و بر اساس معیارهای رویت پذیری هلال، باید بتوان در نواحی جنوبی ایران آن را با چشم غیر مسلح دید. نواحی شمالی ایران هم برای دیدنش به ابزار مناسب نیاز دارند.

توضیح کاملتر را در ویدئوی زیر ملاحظه کنید:

 

رویت هلال ماه

وضعیت رویت پذیری هلال شوال ۱۴۳۹ در پهنه ایران

 

نتیجه رصدهای انجام شده:

بر اساس گزارش‌هایی که به دست آمده این هلال با چشم مسلح در ارتفاعات بجنورد، دامغان، تهران، ارتفاعات قم، سمیرم و سی‌سخت و … دیده شده است. اما با چشم عادی در ایران گزارش موثقی به دست نیامده است.

البته در منطقه احساء و قطیف (در عربستان) هلال با چشم عادی و به نحو موثق رؤیت و مشاهده شده است.

(زمان درج این خبر: ۲ بامداد جمعه ۲۵ خرداد ۱۳۹۷)

نویسنده: محمد همایونی

 

وضعیت رویت هلال ماه رمضان

همواره نزدیک شدن به ماه رمضان مصادف است با بالا گرفتن تب و تاب بحث رویت هلال ماه.

در ویدئوی زیر به معرفی وضعیت رویت پذیری هلال ماه در ابتدای ماه مبارک رمضان ۱۴۳۹ در اردیبهشت ۱۳۹۷ پرداخته‌ام.

ویدئوی بررسی وضعیت رویت پذیری هلال ماه رمضان به همراه راهنمای رویت هلال

توصیه می‌کنم که حتما اقدام به رصد و رویت این هلال جذاب کنید و شرح مختصری از فعالیت رصدی خود‌تان را در بخش نظرات این صفحه ثبت و ارسال کنید.

سوالات احتمالی خود را هم همین‌جا مطرح کنید تا به جواب آن‌ها بپردازیم.

گزارش رویت:

خوشبختانه علاوه بر این‌که ابر همه آسمان غربی را گرفته و حتی غرش رعد و برق در هنگام اذان مغرب، در آسمان طنین‌انداز بود، لحظاتی قبل از غروب ماه، آسمان غربی باز شده و هلال زیبای ماه رمضان رخ خود را نمایان کرد:

رویت هلال ماه نو

هلال ماه رمضان – ۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۷

برنامه رویت هلال ماه نو ماه رمضان

آسمان غربی هنگام اذان مغرب

 

نویسنده: محمد همایونی